Examenvragen scheidingsmethoden scheikunde havo

47 vragen over scheidingsmethoden uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Scheidingsmethoden komt in 18 van de 18 examens scheikunde havo voor, met 47 vragen (7% van alle examenvragen). Het meest in 2022, tijdvak 2 (5 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over scheidingsmethoden

Per examen de vragen over scheidingsmethoden, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Koffiebekers gerecycled

Opgavetekst

Een ‘papieren’ koffiebeker voor eenmalig gebruik bestaat meestal uit een papieren buitenkant en een dunne binnenlaag van polyetheen (PE). Figuur 1 toont een schematische weergave van zo’n koffiebeker.

PE vormt een waterafstotende laag, die verhindert dat de koffie in contact komt met het papier. Hierdoor behoudt de beker zijn vorm en sterkte.

Enkele afvalverwerkende bedrijven kunnen het papier van het PE scheiden. Dit proces verloopt als volgt:

  • stap 1 De ingezamelde koffiebekers worden eerst versnipperd.
  • stap 2 De snippers worden gemengd met warm water en geroerd. Daarbij zwelt het papier op, maar het PE niet. Het PE komt daardoor los van het papier. Het opgezwollen papier valt uiteen tot pulp. Het losgekomen PE drijft op het mengsel van pulp en water en wordt gescheiden door het eraf te scheppen (ruimte I). Het PE kan worden verwerkt tot korrels en gebruikt worden in nieuwe producten.
  • stap 3 Uit het overgebleven mengsel van pulp en water wordt zoveel mogelijk water afgescheiden met behulp van een tweede scheiding (ruimte II). In deze tweede scheidingsstap wordt het mengsel gefiltreerd.
  • stap 4 De pulp wordt daarna gedroogd tot droge papiervezels (ruimte III) en verwerkt tot toiletpapier.

Vraag 2 1 punt

Geef aan op welk verschil in stofeigenschap de scheidingsmethode in ruimte I berust.

Bekijk het antwoord

(verschil in) dichtheid

Opmerking

Het volgende antwoord goedrekenen: (verschil in) polariteit/oplosbaarheid / PE is hydrofoob en de pulp (en water) is/zijn hydrofiel.

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 1 punt

Geef aan op welk verschil in eigenschap de scheidingsmethode in ruimte II berust.

Bekijk het antwoord

(verschil in) deeltjesgrootte

Vraag 3 in het hele examen

Op de uitwerkbijlage is een vereenvoudigd en nog onvolledig blokschema van het proces weergegeven.

Vraag 4 3 punten

Maak het blokschema op de uitwerkbijlage compleet.

  • Teken de pijlen van de ontbrekende stofstromen.
  • Noteer de nummers van een of meer van onderstaande stoffen op de stippellijntjes en bij de pijlen die je zelf hebt getekend: 1 koffiebekersnippers, 2 pulp, 3 PE, 4 water.
  • Je hoeft geen rekening te houden met recirculatie.

Vereenvoudigd en nog onvolledig blokschema van het proces met de ruimten I, II en III; de pijlen van de ontbrekende stofstromen moeten getekend worden. Bekijk in Uitwerkbijlage, pagina 1

Bekijk het antwoord

Een voorbeeld van een juist antwoord is:

  • uitsluitend nummer 1 tussen ruimte versnipperen en ruimte I, een pijl met uitsluitend nummer 3 uit ruimte I en een pijl met uitsluitend nummer 4 in ruimte I
  • uitsluitend nummers 2 en 4 van ruimte I naar ruimte II en een pijl met uitsluitend nummer 4 uit ruimte II
  • uitsluitend nummers 2 en 4 van ruimte II naar ruimte III en een pijl met uitsluitend nummer 4 uit ruimte III

Opmerkingen

  • Als de uitgaande stofstroom 4 uit ruimte II en/of ruimte III is verbonden met de ingaande stofstroom 4 naar ruimte I, dit goedrekenen.
  • Als in plaats van de juiste nummers namen of formules zijn gegeven, dit niet aanrekenen.

Aanvulling: Als uitsluitend nummer 2 van ruimte II naar ruimte III is gegeven en een pijl met uitsluitend nummer 4 uit ruimte III is getekend, mag scorebol 3 toch worden toegekend.

Vraag 4 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Terugwinning van lithium

Opgavetekst

Door de toename van het aantal elektrische auto’s zijn er steeds meer lithium-ion-accu’s (LIA’s) nodig. Het metaal lithium is echter vrij schaars. Daarom wordt veel onderzoek gedaan naar methodes voor het terugwinnen van lithium en andere metalen uit oude LIA’s. Veel van deze methodes gebruiken sterke zuren, zoals zoutzuur. Bij de methodes met zoutzuur ontstaat het gevaarlijke gas chloor (Cl₂). Voor chloor gelden onder andere de gevarenaanduidingen H318 en H319.

Op basis van deze aanduidingen kunnen werknemers van recyclebedrijven specifieke voorzorgsmaatregelen nemen.

Ten slotte wordt in reactor 3 (R3) een overmaat van een natriumcarbonaat-oplossing toegevoegd. Zo ontstaat het slecht oplosbare lithiumcarbonaat. Na filtratie in scheidingsruimte (S3) wordt lithiumcarbonaat als residu verkregen. Lithiumcarbonaat kan dienen als grondstof voor het maken van nieuwe accu’s.

Op de uitwerkbijlage ontbreken stofstromen en bijschriften bij de stofstromen.

Vraag 21 3 punten

Maak het blokschema op de uitwerkbijlage compleet.

  • Teken de pijlen van de ontbrekende stofstromen.
  • Noteer op de stippellijntjes en bij de zelf getekende pijlen de juiste nummers van de onderstaande stoffen. 1 natronloog 2 oplossing van lithium-ionen 3 oplossing van natriumcarbonaat 4 oplossing van oxalaat-ionen 5 vast aluminiumhydroxide 6 vast lithiumcarbonaat
  • Sommige nummers moeten meerdere keren worden gebruikt.
  • Bij de pijl met een * hoeft geen nummer te worden genoteerd.
uitwerkbijlage
uitwerkbijlage
Bekijk het antwoord

Een voorbeeld van een juist antwoord is:

Antwoordfiguur bij vraag 21 (cv-p15-2-21.webp).
  • pijl getekend met instroom van 1 in R2 en pijl getekend met instroom van 3 in R3 (1)
  • stofstromen 2 en 5 juist (1)
  • de rest van de stofstromen juist (1)

Opmerking

Als nummers zijn genoteerd bij de pijl die is aangegeven met een *, deze nummers niet beoordelen.

Vraag 21 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Yoghurt

Opgavetekst

Yoghurt is een product dat wordt gemaakt van melk. De industriële productie van yoghurt verloopt in een aantal stappen. Bij de eerste stap wordt verse melk door centrifugeren gescheiden in drie stofstromen: vaste deeltjes, room en magere melk. Magere melk bevat voornamelijk suikers, eiwitten en water. De room bestaat voor een groot deel uit vet en blijft daarom drijven op de magere melk. Een doorsnede van de centrifuge is in figuur 1 weergegeven.

figuur 1
figuur 1

De centrifuge bevat een stapel schijven met gaten die zeer snel ronddraaien en zo melk scheiden in vaste deeltjes, room en magere melk. Deze drie stofstromen worden afzonderlijk afgetapt op de plekken die in figuur 1 zijn aangeduid met 1, 2 of 3.

Vraag 26 3 punten

Voer de volgende opdrachten uit:

  • Geef het verschil in stofeigenschap waarop de scheiding door centrifugeren berust.
  • Leg uit aan de hand van dit verschil in stofeigenschap op welke plek (1, 2 of 3) de room wordt afgetapt.
Bekijk het antwoord

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

− De stofeigenschap is dichtheid.

De dichtheid van room is het laagst (want die drijft op de magere melk). De (stof met de laagste dichtheid eindigt aan de binnenkant van de centrifuge en de) room zal dus op plek 1 worden afgetapt. − De stofeigenschap is dichtheid.

De stof met de laagste dichtheid eindigt aan de binnenkant van de centrifuge. Room blijft op de magere melk drijven, dus room wordt bij plek 1 afgetapt.

  • dichtheid (1)
  • inzicht dat de dichtheid van room het laagst is (1)
  • consequente conclusie met betrekking tot de plek waar de room wordt afgetapt (1)

Indien een antwoord is gegeven als het volgende: (2)

stofeigenschap: massa/gewicht/dichtheid uitleg: Het gewicht van room is kleiner dan het gewicht van (magere) melk dus room wordt bij plek 1 afgetapt. / Room is lichter dan (magere) melk (en vaste deeltjes) dus room wordt bij plek 1 afgetapt.

Vraag 26 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Beitsvloeistof recyclen

Opgavetekst

Bij het maken van plaatstaal wordt beitsvloeistof gebruikt. Na gebruik bevat deze waterige vloeistof $\mathrm{Fe^{2+}}$-ionen, $\mathrm{H^+}$-ionen en $\mathrm{Cl^-}$-ionen. In deze opgave worden twee processen beschreven waarmee gebruikte beitsvloeistof wordt gerecycled: het proces van New Zealand Steel (proces A) en het proces van SMS Siemag (proces B). In beide processen wordt gebruikte beitsvloeistof omgezet tot onder andere $\mathrm{Fe^{3+}}$-ionen en $\mathrm{HCl}$-gas.

Proces A

Het bedrijf New Zealand Steel maakt gebruik van een vortexreactor. Zie figuur 1. Een vortexreactor is een reactor waarin een ronddraaiende stroom van gassen (een vortex) aanwezig is. De reactor wordt verwarmd met behulp van gasbranders. De gebruikte beitsvloeistof wordt via vernevelaars van boven in de reactor gebracht bij een temperatuur van minimaal 350 °C. Hierdoor verdampt het water waarin de ionen zijn opgelost en ontstaan vast $\mathrm{FeCl_2}$ en gasvormig $\mathrm{HCl}$. Het vaste $\mathrm{FeCl_2}$ reageert vervolgens in de vortexreactor tot $\mathrm{Fe_2O_3}$, wat aan de onderkant van de reactor wordt afgevoerd en opgeslagen. $\mathrm{HCl}$ en stoom verlaten de vortexreactor aan de bovenkant en worden opgevangen.

Proces B

Het proces van SMS Siemag vindt plaats in drie stappen en is op de uitwerkbijlage onvolledig en schematisch weergegeven:

Stap 1: De gebruikte beitsvloeistof wordt verwarmd tot 70 °C in een pre-concentrator. Hierdoor verdampt een deel van het water en een deel van het opgeloste $\mathrm{HCl}$. Deze gassen worden naar een opvangvat geleid. Een geconcentreerde oplossing van $\mathrm{Fe^{2+}}$-ionen, $\mathrm{H^+}$-ionen en $\mathrm{Cl^-}$-ionen stroomt naar reactor 1 (R1).

Stap 2: In R1 reageren alle $\mathrm{Fe^{2+}}$-ionen met zuurstof volgens reactie 2, bij een temperatuur van 150 °C en een druk van 7 bar.

\mathrm{12\,Fe^{2+}(aq) + 3\,O_2(g) \longrightarrow 8\,Fe^{3+}(aq) + 2\,Fe_2O_3(s)} \qquad \text{(reactie 2)}

Stap 3: De ontstane suspensie wordt in reactor 2 (R2) geleid bij een temperatuur van 170 °C. Hier verdampt nog meer water. Ook treedt reactie 3 op:

\mathrm{2\,Fe^{3+}(aq) + 6\,Cl^-(aq) + 3\,H_2O \longrightarrow 6\,HCl(g) + Fe_2O_3(s)} \qquad \text{(reactie 3)}

Vast $\mathrm{Fe_2O_3}$ wordt onder in R2 afgevoerd en opgeslagen. Alle overige $\mathrm{H^+}$-ionen en $\mathrm{Cl^-}$-ionen verlaten R2 als $\mathrm{HCl}$-gas. Alle gasvormige stoffen worden naar het opvangvat geleid.

Vraag 8 1 punt

Noem een stofeigenschap op basis waarvan vast $\mathrm{Fe_2O_3}$ in R2 wordt gescheiden van het reactiemengsel.

Bekijk het antwoord

Een voorbeeld van een juist antwoord is:

kookpunt

Opmerking: het volgende antwoord hier goed rekenen: dichtheid/oplosbaarheid.

Vraag 8 in het hele examen

Op de uitwerkbijlage is proces B in een onvolledig blokschema weergegeven.

Vraag 9 3 punten

Maak het blokschema op de uitwerkbijlage compleet.

  • Neem aan dat er na stap 2 geen zuurstof en geen $\mathrm{Fe^{2+}}$ meer overblijft.
  • Teken de pijlen van de ontbrekende stofstromen.
  • Noteer de nummers van de volgende stoffen en/of deeltjes bij de juiste pijlen:
  • 1 $\mathrm{HCl}$-gas
  • 2 $\mathrm{Fe_2O_3}$
  • 3 $\mathrm{Fe^{2+}}$-ionen
  • 4 $\mathrm{Fe^{3+}}$-ionen
  • 5 waterdamp
  • 6 oplossing met $\mathrm{H^+}$ en $\mathrm{Cl^-}$
  • 7 zuurstof

Sommige nummers moet je meer dan één keer gebruiken.

Onvolledig blokschema van proces B met pre-concentrator, R1, R2 en opvangvat, met pijlen en stippellijnen om in te vullen. Bekijk in Uitwerkbijlage, pagina 1

Bekijk het antwoord

Een voorbeeld van een juist antwoord is het blokschema op de uitwerkbijlage met de juiste pijlen en nummers (figuur, zie het correctievoorschrift).

Opmerkingen

  • Als de instroom in het opvangvat als volgt is weergegeven, dit goed rekenen: (figuur in het correctievoorschrift).
  • Als behalve de juiste nummers ook nummer 5 is toegevoegd tussen de pre-concentrator en R1 en tussen R1 en R2, dit goed rekenen.
  • Als er nummers zijn gezet bij de ingaande stroom van gebruikte beitsvloeistof in de pre-concentrator, deze nummers niet beoordelen.
  • Als nummer 7 toch is toegevoegd tussen R1 en R2, maar daarbij is teruggeleid naar het opvangvat, dit niet aanrekenen.

Vraag 9 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Bacteriën maken aniline uit suiker

Vraag 6 1 punt

Omdat water en dodecaan-1-ol niet mengen, ontstaan in S2 twee vloeistoflagen. De vloeistoflaag met daarin dodecaan-1-ol vormt hierbij de bovenste laag. Geef aan door welk verschil in stofeigenschap de laag met dodecaan-1-ol boven de waterlaag in S2 terechtkomt.

Bekijk het antwoord
  • Verschil in dichtheid (1p)

Vraag 6 in het hele examen

Tabel

Tabel
Tabel Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2025
stofstructuurformulekookpunt (°C)
anilinezie afbeelding (structuurformule van aniline)184
dodecaan-1-olH3C-(CH2)11-OH259

Vraag 7 2 punten

De vloeistoflaag met dodecaan-1-ol en aniline wordt in scheidingsruimte 3 (S3) gescheiden. Dodecaan-1-ol wordt hergebruikt. In de tabel is informatie opgenomen over aniline en dodecaan-1-ol (structuurformule en kookpunt). Leg uit welke scheidingsmethode kan worden toegepast om dodecaan-1-ol en aniline te scheiden in S3.

Bekijk het antwoord
  • Uitleg aan de hand van de kookpunten: de kookpunten zijn verschillend (1p)
  • Consequente conclusie: destillatie (1p)

Noemt de leerling indampen met dezelfde uitleg over de kookpunten, dan krijgt hij 1 punt in totaal.

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 4 punten

In R2 wordt anthraniline volledig omgezet tot aniline en koolstofdioxide. In R2 wordt koolstofdioxide afgescheiden van het mengsel van water, aniline en wateroplosbare bijproducten. Aniline wordt in S2 met dodecaan-1-ol geextraheerd en in S3 gescheiden van dodecaan-1-ol. Dodecaan-1-ol wordt hergebruikt. Op de uitwerkbijlage staat het onvolledige blokschema van figuur 1a. Maak het blokschema op de uitwerkbijlage compleet. Teken de blokken S2 en S3. Teken de pijlen van de ontbrekende stofstromen bij R2, S2 en S3. Noteer de nummers van de onderstaande stoffen bij de juiste pijlen: 1 aniline, 2 dodecaan-1-ol, 3 koolstofdioxide, 4 water, 5 wateroplosbare bijproducten. Je moet sommige nummers meer dan een keer gebruiken. Houd rekening met hergebruik van stoffen. Bij de voorgedrukte pijlen hoef je geen nummers te noteren.

Bekijk het antwoord
  • De blokken S2 en S3 getekend en juist verbonden met R2 (1p)
  • Nummers 1 en 3 juist weergegeven (1p)
  • Nummers 4 en 5 juist weergegeven (1p)
  • Nummer 2 juist weergegeven, inclusief gesloten recirculatie van nummer 2 (1p)

Blokken S2 en S3 zijn getekend en verbonden met R2. Bij R2 een pijl omhoog met 3 (koolstofdioxide). Van R2 naar S2 de pijl met 1,4,5 (aniline, water en wateroplosbare bijproducten). Bij S2 een pijl omhoog met 4,5 (water en wateroplosbare bijproducten). Van S2 naar S3 de pijl met 1,2 (aniline en dodecaan-1-ol). Uit S3 een pijl naar rechts met 1 (aniline). Van S3 terug naar S2 een pijl met 2 (dodecaan-1-ol, gesloten recirculatie).

Opmerkingen uit het correctievoorschrift: als in plaats van nummers juiste formules of stofnamen zijn gegeven, reken dit niet aan. Als nummers zijn gezet bij de reeds getekende stofstromen, beoordeel dit niet. Als bij S2 ook een instroom van nummer 2 van buiten is getekend, reken dit niet aan, mits elders in het blokschema een uitstroom van nummer 2 is getekend.

Vraag 8 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Toiletpapier wordt bio-ethanol

Vraag 1 2 punten

Een rioolwaterzuiveringsinstallatie zuivert rioolwater voordat het in het oppervlaktewater wordt geloosd. Het rioolwater ondergaat daarbij een reinigingsstap om cellulosevezels te verwijderen die afkomstig zijn uit toiletpapier. Cellulosevezels lossen namelijk slecht op in water en zijn lastig afbreekbaar. Bovendien kunnen deze vezels nuttig worden gebruikt als grondstof voor de brandstof bio-ethanol.

Voer de volgende opdrachten uit:

  • 1. Geef de naam van de scheidingsmethode die kan worden toegepast om de cellulosevezels te verwijderen uit het rioolwater.
  • 2. Geef aan op welk verschil in eigenschap deze methode berust.
Bekijk het antwoord
  • Noemt een juiste scheidingsmethode: filtreren of zeven. Bezinken of centrifugeren is ook goed. (1p)
  • Geeft een eigenschap die bij de gegeven methode past: bij filtreren of zeven het verschil in deeltjesgrootte, bij bezinken of centrifugeren het verschil in dichtheid. (1p)

Vraag 1 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Lithium-ion-accu’s recyclen

Vraag 22 1 punt

Aan de onderkant van de oven stroomt een mengsel van vaste stoffen (Li2CO3 en Al2O3) en een vloeibare legering van koper, kobalt en nikkel naar buiten. De vaste stoffen drijven op de vloeibare legering en kunnen van de legering worden gescheiden. Dit kan worden opgevat als bezinken.

Geef aan op welk verschil in stofeigenschap de scheidingsmethode bezinken berust.

Bekijk het antwoord
  • Noemt het verschil in dichtheid. (1p)

Vraag 22 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Plastic wordt olie

Opgavetekst

Bron 7

Blokschema op de uitwerkbijlage, gedeeltelijk getekend. Links de ingaande stroom PP naar een blok reactor, met daaronder een tweede ingaande stroom (...). De blokken scheidingsruimte S1 en S2 en de stofstromen ontbreken.

figuur 1

figuur 1
figuur 1 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2024.

Structuurformule van polypropeen (PP): een keten van C-atomen, met aan elk tweede C-atoom een CH3-groep, met n herhalingen.

Vraag 24 3 punten

Amerikaanse onderzoekers hebben een methode bedacht om moeilijk recyclebaar plasticafval om te zetten tot olie. Voor het testen gebruikten zij polypropeen (PP, zie figuur 1). In een batchproces wordt steeds 1,0 g PP met water in een reactor gebracht. Het water reageert hierbij niet.

Stap 1: PP en water worden in een reactor gebracht. Door de temperatuur en de druk te verhogen (380 tot 450 °C) ondergaat PP diverse reacties.
Stap 2: De reactor wordt afgekoeld en de ontstane gassen worden afgevoerd. In de reactor ontstaat een mengsel van olie, water en een vaste stof.
Stap 3: Het reactormengsel wordt in scheidingsruimte S1 gefiltreerd, waardoor de vaste stof wordt afgescheiden.
Stap 4: Het filtraat wordt in scheidingsruimte S2 verder gescheiden.

Op de uitwerkbijlage is dit proces gedeeltelijk weergegeven.
Maak het blokschema op de uitwerkbijlage compleet.

  • Teken de twee ontbrekende blokken van scheidingsruimten S1 en S2.
  • Teken de pijlen van de ontbrekende stofstromen.
  • Noteer de nummers van de onderstaande stoffen bij de juiste pijlen: 1 gassen, 2 olie, 3 vaste stof, 4 water.
  • Sommige nummers moet je meer dan één keer gebruiken.
Bekijk het antwoord
  • De blokken S1 en S2 zijn getekend: de reactor heeft een uitgaande pijl naar S1 en S1 heeft een uitgaande pijl naar S2. (1p)
  • Stoffen 1 en 3 staan bij de juiste pijlen, inclusief de bijbehorende pijlen. (1p)
  • Stoffen 2 en 4 staan bij de juiste pijlen, inclusief de bijbehorende pijlen. (1p)

Indien het blokschema een extra blok koelen tussen de reactor en S1 heeft (en de overige blokken en stromen juist zijn): 2 punten. Opmerkingen: terugvoer van stof 3 en/of 4 naar de reactor goed rekenen. De plaatsen waar de stofstromen S1 of S2 verlaten niet beoordelen. Namen of formules in plaats van de nummers niet aanrekenen.

Vraag 24 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Passievruchtaroma in sauvignon blanc

Vraag 4 2 punten

Na het vergisten wordt de gist door middel van bezinken en afschenken gescheiden van de wijn. Dit proces zou sneller uitgevoerd kunnen worden door een andere scheidingsmethode toe te passen. Deze methode berust op hetzelfde verschil in stofeigenschap als bezinken. Geef de naam van de andere scheidingsmethode en geef aan op welk verschil in stofeigenschap deze scheidingsmethode berust. Noteer je antwoord als volgt: scheidingsmethode: … verschil in stofeigenschap: …

Bekijk het antwoord
  • Scheidingsmethode: centrifugeren (1p)
  • Verschil in stofeigenschap: dichtheid (1p)

Indien het volgende antwoord is gegeven, geef 1 punt: scheidingsmethode: filtreren en verschil in (stof)eigenschap: deeltjesgrootte.

Vraag 4 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Producten uit bischofiet

Figuur 2

Figuur 2
Figuur 2

Onvolledig blokschema van het proces. De MgCl2-oplossing uit de bodem gaat naar een bezinkbak. De reactor (R) en de scheidingsruimte (S) ontbreken, evenals de pijlen en de stofnummers.

Bron 7

Figuur uit het examen

Het onvolledige blokschema van de uitwerkbijlage: de MgCl2-oplossing en de bezinkbak zijn getekend. De reactor (R), de scheidingsruimte (S), de pijlen en de nummers van de stoffen moeten erbij worden getekend of genoteerd.

Vraag 14 4 punten

Het $Mg(OH)_2$ bezinkt. Het grootste deel van het $Mg(OH)_2$ wordt in een reactor (R) ontleed tot $MgO$ en water. Een klein deel van het $Mg(OH)_2$ wordt afgevoerd en verkocht. De $CaCl_2$-oplossing wordt in een scheidingsruimte (S) ingedampt. In figuur 2 en op de uitwerkbijlage is een blokschema van dit proces schematisch en onvolledig weergegeven. In dit proces worden de volgende stoffen geproduceerd: $CaCl_2$, $Mg(OH)_2$ en $MgO$. Maak het blokschema op de uitwerkbijlage compleet. • Teken de ontbrekende reactor (R) en scheidingsruimte (S) in het blokschema. Houd hierbij rekening met de plaats waar de stofstromen de bezinkbak verlaten. • Teken de ontbrekende pijlen. • Noteer de nummers van de stoffen bij de juiste pijl. Stoffen: 1 vast $CaCl_2$; 2 vast $Mg(OH)_2$; 3 vast $MgO$; 4 $CaCl_2$-oplossing; 5 vast dolime; 6 water (vloeibaar of gasvormig). • Je mag de nummers vaker dan één keer gebruiken.

Bekijk het antwoord
  • Stof 5 juist (dolime naar de bezinkbak), stof 2 verlaat de bezinkbak aan de onderzijde en stof 4 verlaat de bezinkbak aan de bovenzijde (1p)
  • Gedeeltelijke afvoer van stof 2 juist weergegeven (1p)
  • Ruimte R getekend en consequent verbonden met de uitstroom van stof 2 uit de bezinkbak, en de uitstroom van stof 3 en stof 6 uit R getekend (1p)
  • Ruimte S getekend en consequent verbonden met de uitstroom van stof 4 uit de bezinkbak, en de uitstroom van stof 1 en stof 6 uit S getekend (1p)

Een compleet blokschema. De MgCl2-oplossing gaat naar de bezinkbak en stof 5 (vast dolime) wordt daar aan toegevoegd. Uit de bezinkbak verlaat stof 4 (CaCl2-oplossing) de bezinkbak aan de bovenzijde en gaat naar de scheidingsruimte S. Stof 2 (vast Mg(OH)2) verlaat de bezinkbak aan de onderzijde; een deel daarvan wordt afgevoerd. De reactor R ontvangt stof 2 en geeft stof 3 (vast MgO) en stof 6 (water) af. De scheidingsruimte S ontvangt stof 4 en geeft stof 1 (vast CaCl2) en stof 6 (water) af.

Opmerkingen: als de gedeeltelijke afvoer van stof 2 is getekend als een afzonderlijke stofstroom die de bezinkbak aan de onderzijde verlaat, reken dit niet aan. Als een extra stof is toegevoegd aan een stofstroom, reken dit maar eenmaal aan. Als de uitstroom van de stoffen 3 en 6 uit R met één pijl is weergegeven, reken dit niet aan.

Vraag 14 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Uraan uit zeewater

Vraag 25 2 punten

Om de massa aan $UO_2^{2+}$-ionen te bepalen die per gram hydrogel gebonden kan worden, werd een onderzoek uitgevoerd. Stap 1: een bepaalde hoeveelheid hydrogel werd in een bak gelegd waar zeewater doorheen werd gepompt. Stap 2: na enkele weken werd de hydrogel uit de bak met zeewater gehaald en spoelden de onderzoekers de hydrogel met gedestilleerd water. Stap 3: de hydrogel werd in een oplossing van de stof EDTA gelegd. Hierdoor kwamen de $UO_2^{2+}$-ionen weer los van de hydrogel en bonden aan EDTA-ionen. Stap 4: $UO_2^{2+}$-ionen werden weer losgemaakt van EDTA-ionen en de massa van de $UO_2^{2+}$-ionen werd bepaald. Voer de volgende opdrachten uit: • Geef een reden waarom het in dit onderzoek nodig is om de hydrogel in stap 2 te spoelen. • Licht toe of het overslaan van dit spoelen leidt tot een te hoge of te lage uitkomst van de bepaling van de massa gebonden $UO_2^{2+}$-ionen.

Bekijk het antwoord
  • Juiste reden om te spoelen: het doel is de massa $UO_2^{2+}$ te bepalen die aan de hydrogel is gebonden, en door te spoelen worden de niet-gebonden $UO_2^{2+}$-ionen van de hydrogel gespoeld (1p)
  • Consequente conclusie: als er niet gespoeld wordt, leidt de bepaling tot een te hoge uitkomst (1p)

Vraag 25 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Zonnebrandstof

Opgavetekst

tekstfragment Zonnebrandstof

“Iedere dertig minuten vangt de aarde een hoeveelheid zonlicht op waarmee we de hele wereld een jaar lang van energie kunnen voorzien. Hier ligt voor ons de uitdaging. We moeten gebruikmaken van deze mogelijkheid.” Met deze woorden opende toenmalig kroonprins Willem Alexander in 2011 een seminar in Dresden.

Wetenschappers hebben iets bedacht om zonlicht te kunnen gebruiken als ‘zonnebrandstof’. Voor deze zonnebrandstof wordt zonne-energie gebruikt die is opgevangen door zonnecellen, om water te ontleden tot waterstof en zuurstof. De gevormde waterstof wordt vervolgens door de genetisch aangepaste bacteriesoort R. eutropha met koolstofdioxide omgezet tot de zonnebrandstof isopropylalcohol (IPA). Dit proces is vereenvoudigd weergegeven in figuur 1a.

Het proces in figuur 1a heeft overeenkomsten met de natuurlijke fotosynthese. Beide processen hebben bijvoorbeeld zonlicht als energiebron nodig.

naar: www.groenegrondstoffen.nl

figuur 1a

figuur 1a
figuur 1a 1a. reactor voor het maken van zonnebrandstof

Schema van de reactor. Bovenaan een zonnecel die met elektrode A en elektrode B is verbonden. De reactor bevat een zoutoplossing met bacteriën; van bovenaf wordt CO2 ingeleid. Bij elektrode A: 2 H2O geeft 4 H+ en O2. Bij elektrode B: 2 H+ geeft H2. Door de bacteriën reageren H2 en CO2 tot IPA.

Vraag 7 1 punt

Het proces dat beschreven wordt in deze opgave en wordt samengevat in figuur 1a, heeft eigenschappen van een batchproces. Beschrijf een verschil op procesniveau tussen een batchproces en een continuproces.

Bekijk het antwoord
  • Noemt een juist verschil op procesniveau tussen een batchproces en een continuproces (1p)

Voorbeelden van juiste verschillen: in een batchproces worden reactoren gebruikt voor een serie of batch producten, daarna wordt de reactor schoongemaakt; een continuproces produceert doorlopend hetzelfde product. Bij batch zijn de reactoren onderling niet gekoppeld, bij continu wel. Batch is weinig geautomatiseerd, continu niet. Bij batch worden vaak verschillende producten in dezelfde reactor gemaakt, bij continu één product per reactor. Bij batch staat de reactor niet de hele tijd aan, een continuproces draait dag en nacht. Ook goed: batch is geschikt voor kleine schaal of fijnchemie, continu voor grote schaal of bulkchemie.

Vraag 7 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Scheepvaart over op LNG?

Opgavetekst

Scheepvaart over op LNG?

Schepen varen grotendeels op stookolie. Stookolie is een van de destillatiefracties van aardolie. Deze fractie bevat behalve koolwaterstoffen ook zwavelverbindingen. Daardoor komt bij de verbranding in de scheepsmotoren zwaveldioxide (SO2) vrij. De uitstoot van zwaveldioxide, maar ook van koolstofdioxide, stikstofoxiden en fijnstof leidt in havens en steden tot milieuproblemen.

LNG

LNG (liquified natural gas, ofwel vloeibaar aardgas) is een zwavelvrij alternatief voor stookolie. LNG wordt gemaakt uit aardgas. Aardgas bestaat voornamelijk uit methaan, met kleine hoeveelheden koolstofdioxide, waterstofsulfide (H2S) en waterdamp. In figuur 1 is het productieproces van LNG vereenvoudigd en onvolledig weergegeven.

In ruimte I worden CO2 en H2S door middel van een waterige oplossing (oplossing A) uit het aardgas verwijderd. In ruimte II wordt het ontstane mengsel gescheiden. Hierbij worden de gassen CO2 en H2S afgescheiden van oplossing A en in een ander proces verder verwerkt. Oplossing A wordt volledig gerecirculeerd. Neem hierbij aan dat er geen verlies optreedt van water uit oplossing A.

Het gereinigde aardgas wordt ‘gedroogd’ in ruimte III. De waterdamp die nog in het aardgas aanwezig is, wordt hier verwijderd. Het gedroogde aardgas gaat naar ruimte IV. Hier wordt het afgekoeld tot het aardgas vloeibaar is geworden. Dit vloeibare aardgas heet LNG. Vervolgens wordt LNG in grote tanks opgeslagen. Het onvolledige blokschema is op de uitwerkbijlage nogmaals weergegeven.

figuur 1

figuur 1
figuur 1

Blokschema van het productieproces van LNG, onvolledig. Aardgas (CH4 met CO2, H2S en H2O) gaat naar ruimte I. Uit ruimte I gaat een pijl naar beneden naar ruimte II, en een pijl naar rechts naar ruimte III (gereinigd aardgas). Ruimte II heeft een pijl naar rechts en een pijl naar beneden. Ruimte III heeft een pijl naar rechts naar ruimte IV en een pijl naar beneden. Uit ruimte IV gaat LNG naar de opslag. Alle pijlen hebben het label ‘...’, behalve gereinigd aardgas en LNG.

Vraag 30 2 punten

Maak het blokschema op de uitwerkbijlage compleet. Noteer op de stippellijntjes de juiste nummers van de volgende stoffen: 1 $CO_2$, 2 gedroogd aardgas, 3 $H_2O$, 4 $H_2S$, 5 oplossing A. Je moet sommige nummers meer dan één keer gebruiken. Verwerk het hergebruik van oplossing A.

Bekijk het antwoord
  • Uitsluitend de cijfers van de ontbrekende stoffen zijn bij de juiste pijlen geplaatst (1p)
  • De recirculatie van stofstroom 5 is weergegeven als gesloten stofstroom van ruimte II naar ruimte I (1p)

Op de uitwerkbijlage bij de juiste pijlen: nummer 1 (CO2) en nummer 4 (H2S) bij de stofstroom die ruimte II verlaat; nummer 5 (oplossing A) bij de gesloten recirculatie van ruimte II naar ruimte I; nummer 2 (gedroogd aardgas) bij de stroom van ruimte III naar ruimte IV; nummer 3 (H2O) bij de afvoer uit ruimte III.

Staan de stoffen met naam of formule in plaats van met het nummer, dan niet aanrekenen. Staat de uitstroom van stof 1 en 4 als twee afzonderlijke stofstromen, dan goed rekenen. Staat bij de stofstroom uit I naar II ook nummer 3, of bij de recirculatie ook nummer 3, dan niet aanrekenen.

Vraag 30 in het hele examen

figuur 2

figuur 2
figuur 2 moleculaire zeef

Foto van korrels van een moleculaire zeef: een grote hoeveelheid kleine, witte, ronde korrels.

Vraag 32 2 punten

In ruimte III wordt gereinigd aardgas ‘gedroogd’. Dit drogen gebeurt met behulp van een zogeheten ‘moleculaire zeef’ (figuur 2). Een moleculaire zeef is geen zeef zoals we die uit de keuken kennen. Het zijn korrels van een stof met veel kleine poriën. Watermoleculen kunnen in de poriën, maar methaanmoleculen zijn daarvoor te groot. In de poriën worden de watermoleculen gebonden. Een moleculaire zeef maakt gebruik van twee scheidingsmethoden. Geef de namen van deze twee scheidingsmethoden.

Bekijk het antwoord
  • Noemt filtratie of zeven als scheidingsmethode (1p)
  • Noemt adsorptie als scheidingsmethode (1p)

Filtratie of zeven is goed, en adsorptie is goed.

Vraag 32 in het hele examen

Vraag 33 3 punten

Als het water niet zou worden verwijderd in ruimte III, zou het water in ruimte IV tot problemen leiden. Dit kan worden afgeleid uit de temperatuurgrenzen waarbinnen in ruimte IV vloeibaar aardgas (vloeibaar methaan) wordt verkregen. Leg uit dat water in ruimte IV tot problemen leidt. Voer hiervoor op de uitwerkbijlage de volgende opdrachten uit: leid de temperatuurgrenzen af waarbinnen in ruimte IV vloeibaar aardgas wordt verkregen (gebruik Binas-tabel 42 of ScienceData-tabel 8.3); geef aan waarom water in ruimte IV tot problemen leidt; geef een voorbeeld van een probleem dat kan ontstaan wanneer water achterblijft in ruimte IV.

Bekijk het antwoord
  • Juiste temperatuurgrenzen van ruimte IV: ongeveer -182 °C (91 K) en -161 °C (112 K) (1p)
  • Inzicht dat het water in ruimte IV bevriest, omdat de temperatuur lager is dan het smeltpunt van water (1p)
  • Een juist voorbeeld van een probleem, bijvoorbeeld verstopping of barsten van de reactor, of een lager rendement (1p)

Binas: ongeveer 91 K (-182 °C) en 112 K (-161 °C). ScienceData: ongeveer 111 K (-162 °C). Voorbeelden van een probleem: door het gevormde ijs kan de reactor verstopt raken; door het bevriezen en uitzetten kan de reactor barsten; ruimte IV vult met ijs en het rendement wordt lager; methaan wordt in ijs ingekapseld, waardoor het rendement lager wordt.

Vraag 33 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Afval van PET

Opgavetekst

Figuur 1 Afval van PET

Afval van PET
Figuur 1

Structuurformule van PET als herhalende eenheid tussen haakjes met index n: -O-CH2-CH2-O-C(=O)-C6H4-C(=O)- (een benzeenring met de carbonylgroepen op tegenoverliggende C-atomen).

Figuur 3 Afval van PET

Afval van PET
Figuur 3

Vereenvoudigd blokschema van chemisch recyclen. Gekleurd PET en ethaan-1,2-diol gaan naar R. Uit R gaan BHET, ethaan-1,2-diol en katalysator-kleurstof naar S1; water wordt aan S1 toegevoegd. Uit S1 gaan BHET, ethaan-1,2-diol en water naar S2. Uit S2 komen water (boven) en ethaan-1,2-diol (rechts), en BHET gaat als residu naar beneden. Uit S1 gaat katalysator-kleurstof naar S3; oplosmiddel gaat naar S3. Uit S3 gaat de katalysator terug naar R, en kleurstof met oplosmiddel gaat af.

Vraag 9 1 punt

Een andere manier om gebruikte PET-flessen te verwerken is ‘chemisch recyclen’. Bij dit proces wordt PET in aanwezigheid van een katalysator omgezet tot de stof BHET. BHET is een grondstof voor de productie van nieuw PET. De katalysator bindt ook kleurstoffen uit gekleurde PET-flessen. In figuur 3 is een chemisch recycleproces met een vereenvoudigd blokschema weergegeven. De gebonden kleurstof wordt hierin weergegeven als: katalysator-kleurstof.
In de reactor (R) vinden een scheiding en de omzetting van PET tot BHET plaats. In S1 wordt de katalysator met de daaraan gehechte kleurstof verwijderd. In S2 verdampen water en ethaan-1,2-diol. Deze stoffen worden als twee afzonderlijke fracties opgevangen. BHET wordt als residu afgescheiden.

9 Geef de naam van de scheidingsmethode die plaatsvindt in de reactor (R).

Bekijk het antwoord
  • Noemt adsorberen of adsorptie (de kleurstof hecht zich aan de katalysator) (1p)

Vraag 9 in het hele examen

Vraag 10 1 punt

In figuur 3 is een chemisch recycleproces met een vereenvoudigd blokschema weergegeven. In S2 verdampen water en ethaan-1,2-diol. Deze stoffen worden als twee afzonderlijke fracties opgevangen. BHET wordt als residu afgescheiden.

10 Geef de naam van de scheidingsmethode die plaatsvindt in S2.

Bekijk het antwoord
  • Noemt destilleren of destillatie (1p)

Vraag 10 in het hele examen

Vraag 12 1 punt

De katalysator wordt in dit proces gerecirculeerd.

12 Geef aan welke twee andere stoffen in dit proces direct kunnen worden gerecirculeerd. Gebruik figuur 3.

Bekijk het antwoord
  • Noemt water en ethaan-1,2-diol (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2022, tijdvak 1: NLES

Opgavetekst

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1

Figuur 1a: structuurformule van het LES-ion: een lange koolwaterstofketen van CH3- en CH2-groepen, daarna een deel (OC2H4)3 en een sulfaatgroep OSO3 met een negatieve lading. Figuur 1b: de ion-formule C12H25(OC2H4)3OSO3(-), met onder het koolwaterstofdeel het opschrift hydrofoob en onder het andere deel het opschrift hydrofiel. Figuur 1c: de schematische notatie van het LES-ion, een staafje (hydrofoob) met een cirkel (hydrofiel).

Figuur 2

Figuur 2
Figuur 2

Twee schematische tekeningen van de reiniging van een textielvezel. Figuur 2a: op de textielvezel liggen vuilmoleculen; die worden omringd door LES-ionen (staafjes met een bolletje), in water. Figuur 2b: het vuil-LES-deeltje, een bolvormig deeltje met het vuil in het midden en de staarten van de LES-ionen naar het vuil gericht, zit tussen de watermoleculen. De textielvezel staat rechts.

Vraag 24 1 punt

De scheiding in stap 4 vindt plaats op basis van verschil in kookpunt. Geef de naam van de scheidingsmethode die wordt gebruikt in stap 4.

Bekijk het antwoord
  • Noemt destillatie (destilleren) (1p)

Het antwoord 'indampen' krijgt 0 punten.

Vraag 24 in het hele examen

Figuur 3

Figuur 3
Figuur 3

Vereenvoudigd blokschema van de productie van dodecaan-1-ol uit palmpitolie. Palmpitolie gaat naar stap 1, waar water wordt toegevoerd; glycerol gaat af. De vetzuren gaan naar stap 2, waar methanol wordt toegevoerd; het water gaat af. De esters gaan naar stap 3, waar waterstof wordt toegevoerd; methanol gaat af en de overige alcoholen gaan naar stap 4. In stap 4 gaan de resterende alcoholen af en komt dodecaan-1-ol vrij.

Vraag 25 1 punt

Uitgaande van figuur 3 is het aannemelijk dat bepaalde stoffen worden gerecirculeerd. Geef de naam van een van deze stoffen en vermeld de recirculatie. Noteer je antwoord als volgt: De stof … wordt na stap … teruggevoerd naar stap ….

Bekijk het antwoord
  • Noemt een van de stoffen die in figuur 3 worden gerecirculeerd, met de juiste recirculatie, bijvoorbeeld: de stof methanol wordt na stap 3 teruggevoerd naar stap 2, of de stof water wordt na stap 2 teruggevoerd naar stap 1 (1p)

Vraag 25 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Houtspons

Opgavetekst

Houtspons

Bij scheepsongelukken kan olie lekken naar het water. Om milieuschade te voorkomen hebben onderzoekers een materiaal op basis van hout ontwikkeld, waarmee olie uit water kan worden opgenomen. De werking van dit materiaal lijkt op die van een spons. Daarom heeft het de naam 'houtspons' gekregen. Hout bestaat uit cellulose, lignine en hemicellulose. Bij het maken van een houtspons moet het hout als volgt worden behandeld:
stap 1: Lignine wordt verwijderd.
stap 2: Hemicellulose wordt verwijderd.
stap 3: De overgebleven cellulose wordt gedroogd.
stap 4: De gedroogde cellulose wordt hydrofoob gemaakt.

stap 1
Voor het verwijderen van lignine wordt een oplossing van natriumchloriet gebruikt met een pH van 4,7. Deze oplossing bevat onder andere chlorietionen (ClO2–). Uit deze chlorietionen wordt chloordioxide (ClO2) gevormd volgens reactie 1.
reactie 1: 5 ClO2– + 4 H+ → 4 ClO2 + Cl– + 2 H2O
Chloordioxide (ClO2) reageert vervolgens met lignine. Bij deze redoxreactie wordt ClO2 omgezet tot ClO2– volgens onderstaande halfreactie a. Deze vergelijking is onvolledig: er ontbreekt een elektron.
halfreactie a: ClO2 → ClO2–

Stap 2 en 3

Na het verwijderen van de lignine wordt de hemicellulose uit het hout verwijderd met natronloog. Van het hout blijft dan alleen de cellulose over, die nog een kleine hoeveelheid water bevat. Dit water moet ook nog worden verwijderd. Hiertoe wordt de cellulose sterk afgekoeld, zodat het aanwezige water bevriest. Door de luchtdruk steeds laag te houden, verdampt het bevroren water en wordt dit vervolgens afgevoerd. Deze scheidingsmethode heet 'vriesdrogen' en heeft overeenkomsten met het indampen van een oplossing. Zo zijn bijvoorbeeld de fasen van het water en van het residu, direct na uitvoering van het vriesdrogen, gelijk aan de fasen direct na uitvoering van het indampen van een oplossing.

Vraag 5 2 punten

Geef de toestandsaanduidingen van het residu en van het water direct na het vriesdrogen van cellulose. Noteer je antwoord als volgt: toestandsaanduiding residu: …, toestandsaanduiding water: …

Bekijk het antwoord
  • Toestandsaanduiding residu: s (vast) (1p)
  • Toestandsaanduiding water: g (gas) (1p)

Beide notaties zijn goed: s of vast, g of gas.

Vraag 5 in het hele examen

figuur 3

figuur 3
figuur 3 figuur 3. Legenda: opname olie (doorgetrokken pijl), uitpersen (gestippelde pijl)

Diagram met per cyclus de opname en het uitpersen van olie. Horizontale as: aantal cycli, van 0 tot 8. Verticale as: opgenomen olie (gram per gram houtspons), van 0 tot 30. Per cyclus ligt de opname op ongeveer 23 en het uitpersen op ongeveer 7. Waarden van cyclus 8 volgens het correctievoorschrift: opname 22,8 en uitpersen 7,2 gram olie per gram houtspons.

Vraag 8 1 punt

Geef aan hoe uit figuur 3 blijkt dat de olie niet volledig uit de houtspons geperst kan worden.

Bekijk het antwoord
  • Een juist voorbeeld uit figuur 3, bijvoorbeeld dat de uitgeperste hoeveelheid olie kleiner is dan de opgenomen hoeveelheid of dat de uitpersen-pijlen niet terug naar 0 gaan (1p)

Elk van de volgende voorbeelden telt: de uitgeperste hoeveelheid olie is kleiner dan de opgenomen hoeveelheid; de gestippelde pijlen gaan niet terug naar 0; na de eerste cyclus blijft er telkens ruim 7 gram olie achter in de spons.

Vraag 8 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Metal fuels

Opgavetekst

Metal fuels

De komende jaren zullen steenkolencentrales worden gesloten om de elektriciteitsproductie duurzamer te maken. Een onderzoeksteam van de TU Eindhoven onderzoekt of deze centrales toch nog langer te gebruiken zijn wanneer steenkool wordt vervangen door een zogeheten 'metal fuel'. Een metal fuel is een metaalpoeder dat verbrand kan worden. Het onderzoeksteam gebruikt hiervoor ijzerpoeder.
De verbrandingsreactie van ijzerpoeder verloopt als volgt:
reactie 1: 4 Fe (s) + 3 O2 (g) → 2 Fe2O3 (s)

In deze opgave wordt de productie van elektrische stroom op basis van de verbranding van ijzerpoeder beschreven. Op de uitwerkbijlage is hiervoor een vereenvoudigd en nog onvolledig blokschema gegeven. Eerst wordt ijzerpoeder dat in ruimte I is opgeslagen, gemengd met lucht. In een verbrandingskamer (ruimte II) wordt dit lucht-ijzermengsel tot ontbranding gebracht.
De verbranding van ijzerpoeder in ruimte II verloopt specifiek: de zuurstof reageert aan het oppervlak van de ijzerpoederdeeltjes en er vormt zich een korst van ijzeroxide (zie figuur 1). De korst wordt steeds dikker en uiteindelijk blijft er een vast deeltje over dat voornamelijk uit Fe2O3 bestaat.
Wanneer ijzerpoederdeeltjes reageren in ruimte II nemen ze in massa toe. Wanneer de poederdeeltjes na de verbranding groot en zwaar genoeg zijn, zakken ze naar de onderkant van de verbrandingskamer en komen ze in een opvangruimte terecht (ruimte III).

figuur 2 Apparaat (IV)

Apparaat (IV)
figuur 2 figuur 2, apparaat (IV)

Symbool van apparaat (IV): een cirkel met een sigma-teken (Σ) erin. Boven de cirkel 'stofstroom uit', onder de cirkel 'stofstroom in'. Rechts twee pijlen: 'waterstroom in' (naar het symbool toe) en 'waterstroom uit' (van het symbool af).

Vraag 12 1 punt

Geef de naam van het apparaat (IV) dat is weergegeven in figuur 2.

Bekijk het antwoord
  • Warmtewisselaar (1p)

Vraag 12 in het hele examen

Metal fuels, de energiecyclus

De overgebleven gassen uit de lucht worden in ruimte II verhit, door de warmte die vrijkomt bij de verbranding van ijzerpoeder (zie uitwerkbijlage). De hete gassen worden boven uit ruimte II afgetapt en gebruikt voor de productie van hete stoom. Hiervoor moet de energie van de hete gassen via een apparaat (IV) worden overgedragen aan water. Het symbool voor dit apparaat is in figuur 2 weergegeven. Met de gevormde hete stoom wordt een stoomturbine (V) met elektriciteitsgenerator (VI) aangedreven. De stoom die uit de stoomturbine komt, wordt afgekoeld in een koeler (VII) en het gevormde afgekoelde water wordt weer naar het apparaat (IV) teruggevoerd.

Het ontstane ijzeroxide bestaat voornamelijk uit Fe2O3 en is opgevangen in ruimte III. Dit Fe2O3 wordt vervolgens in een recyclingproces weer omgezet tot ijzerpoeder. Deze terugwinning van ijzer is mogelijk door Fe2O3 te laten reageren met waterstof. Hierbij ontstaan ijzer en water.

Blokschema op de uitwerkbijlage

Blokschema op de uitwerkbijlage

Onvolledig blokschema op de uitwerkbijlage. Blokken: opslag ijzerpoeder (I), verbrandingskamer (II), opvangruimte (III), stoomturbine (V) met generator (VI) en koeler (VII). Stofstromen: lucht naar ruimte II, lucht + ijzerpoeder van I naar II, ijzeroxide (Fe2O3) van II naar III, hete stoom naar de stoomturbine en elektrische stroom uit de generator. Het apparaat (IV) en het blok voor het recyclingproces ontbreken.

Vraag 13 2 punten

Vul het blokschema op de uitwerkbijlage aan: teken het symbool voor het apparaat (IV) en verbind deze met de stoomturbine (V) en met de koeler (VII); geef aan welke waterstroom afgekoeld water en welke waterstroom hete stoom bevat; noteer de letters van de onderstaande stofstromen op de juiste plek in het blokschema: A hete gassen, B afgekoelde gassen.

Bekijk het antwoord
  • Apparaat (IV) met het symbool is op een juiste manier verbonden met de stoomturbine en met de koeler (1p)
  • De letters A en B zijn juist geplaatst, en de waterstromen afgekoeld water en hete stoom zijn juist geplaatst (1p)

Het symbool van apparaat (IV) is verbonden met de stoomturbine (V) en met de koeler (VII). De waterstroom hete stoom loopt van apparaat (IV) naar de stoomturbine en de waterstroom afgekoeld water van de koeler naar apparaat (IV). De letter A (hete gassen) en de letter B (afgekoelde gassen) staan op de juiste stofstroom van en naar apparaat (IV).

Vraag 13 in het hele examen

Vraag 15 2 punten

Maak op de uitwerkbijlage het blokschema compleet: teken een blok voor het recyclingproces; teken de pijlen van de ontbrekende stofstromen; noteer de nummers van de onderstaande stoffen bij de juiste pijlen: 1 ijzer, 2 ijzeroxide, 3 water, 4 waterstof.

Bekijk het antwoord
  • Een blok voor het recyclingproces is getekend en het blok is verbonden met zowel ruimte III als ruimte I (1p)
  • De pijlen in en uit het getekende blok zijn juist en alle nummers zijn juist: 2 en 4 naar het blok, 1 en 3 uit het blok (1p)

Een blok voor het recyclingproces is getekend en verbonden met ruimte III (ijzeroxide) en met ruimte I (ijzerpoeder). Naar het blok lopen de stofstromen ijzeroxide (2) en waterstof (4); uit het blok lopen ijzer (1) naar ruimte I en water (3).

Als in plaats van de juiste nummers de juiste formules of stofnamen zijn gegeven, dit niet aanrekenen.

Vraag 15 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Methaan uit hout

Vraag 25 2 punten

In een tweede scheidingsruimte (S2) wordt het overgebleven productgas verder afgekoeld zodat benzeen als vloeistof wordt afgescheiden. Dit kan worden gebruikt als grondstof in de kunststofindustrie. Leg uit tot welke temperatuur het gasmengsel in scheidingsruimte S2 minstens moet worden afgekoeld. Maak gebruik van Binas of ScienceData.

Bekijk het antwoord
  • Vermelding van 353 K / 80 °C (1p)
  • Juiste uitleg: bij deze temperatuur condenseert benzeen (wordt vloeibaar) (1p)

Vraag 25 in het hele examen

blokschema

blokschema
blokschema

Blokschema van de proeffabriek. Hout gaat naar R1 (vergassingsreactor) en naar R2 (verbrandingsreactor); R1 en R2 zijn in een blok getekend. Stoom gaat de bovenkant van R1 in en uit R1 komt het productgas. Lucht gaat de onderkant van R2 in en uit R2 komen de verbrandingsgassen + stikstof.

Bron 11

Figuur uit het examen

Onvolledig blokschema op de uitwerkbijlage. R1 en R2 staan getekend zoals in de opgave, met hout, stoom, lucht en verbrandingsgassen + stikstof. Rechts daarvan staan S1, S2 en R3 in een rij, met pijlen van R1 naar S1, van S1 naar S2 en van S2 naar R3. De stofstromen ontbreken: teer, benzeen, waterstof, methaan en water.

Vraag 28 4 punten

Teer uit de scheidingsruimte S1 wordt naar R2 geleid. Benzeen wordt in S2 als vloeistof afgescheiden. Voor de omzetting in R3 is extra waterstofgas nodig. Op de uitwerkbijlage bij dit examen is een nog onvolledig blokschema van het beschreven proces weergegeven. Er ontbreekt een aantal stofstromen. Maak het blokschema op de uitwerkbijlage compleet door de ontbrekende stofstromen te tekenen. − Gebruik lijnen met pijlen voor stofstromen. − Geef bij elke zelf getekende stofstroom de naam/namen van de betreffende stof/stoffen.

Bekijk het antwoord
  • Stofstroom voor teer uit S1 (1p)
  • Stofstroom voor teer uit S1 teruggeleid naar R2 (1p)
  • Stofstroom voor benzeen uit S2 juist (1p)
  • Stofstroom voor waterstof in R3 en stofstromen voor methaan en water uit R3 juist (1p)

Het blokschema op de uitwerkbijlage met de ontbrekende stofstromen: de teer uit S1 met een pijl, en die teer teruggeleid naar R2; de benzeen als stofstroom uit S2; de waterstof als stofstroom naar R3, en methaan en water als stofstromen uit R3. Elke zelf getekende stofstroom heeft de naam van de stof(fen) erbij.

Als juiste formules zijn gegeven in plaats van de namen, dit goed rekenen. Als in R3 een ingaande stofstroom voor waterstof is getekend en uit R3 twee aparte uitgaande stofstromen voor methaan en water, dit goed rekenen. Extra namen bij de al getekende pijlen niet beoordelen.

Vraag 28 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Ethyllactaat

Uitwerkbijlage: onvolledig blokschema

Uitwerkbijlage: onvolledig blokschema

Blokschema van het continuproces met de blokken R1, S1, S2 en S3. Bij R1 komen twee invoerpijlen binnen: ethanol en melkzuuroplossing. Van R1 loopt een pijl naar S1. Van S1 loopt een lijn omhoog en daarna een pijl naar S2. Van S2 loopt een pijl omhoog naar S3 en een pijl naar rechts naar buiten. Van S1 loopt een terugvoerlijn onder langs naar R1. De pijlen van de overige stofstromen en de namen en nummers ontbreken.

Vraag 5 3 punten

Het blokschema op de uitwerkbijlage is onvolledig: enkele stofstromen en de namen van de bijbehorende stoffen ontbreken. In reactor R1 worden ethanol en een melkzuuroplossing geleid. Uit R1 gaat het reactiemengsel naar scheidingsruimte S1. In S1 verdampen water, ethanol en ethyllactaat; de stoffen die niet verdampen, worden teruggevoerd naar R1. De damp uit S1 wordt naar S2 gebracht, waar ethyllactaat als vloeistof wordt afgescheiden. In S3 worden water en ethanol gescheiden; water wordt afgevoerd. Maak het blokschema op de uitwerkbijlage compleet. Teken de pijlen van de ontbrekende stofstromen; houd daarbij rekening met hergebruik van stoffen. Noteer de nummers van de onderstaande stoffen bij de juiste pijlen: 1 ethanol, 2 ethyllactaat, 3 melkzuur, 4 esters die zijn ontstaan door nevenreacties, 5 water. Alle nummers moeten meer dan één keer worden gebruikt.

Bekijk het antwoord
  • Van R1 naar S1 de stromen 1, 2, 3, 4 en 5, en van S1 terug naar R1 de stromen 3 en 4, met de juiste nummers. (1p)
  • Van S1 naar S2 de stromen 1, 2 en 5, van S2 naar S3 de stromen 1 en 5, en uit S2 naar buiten stroom 2. (1p)
  • Uit S3 wordt alleen stroom 1 juist teruggevoerd naar R1, en stroom 5 gaat uit S3 naar buiten. (1p)

Van R1 naar S1 gaan de stofstromen 1, 2, 3, 4 en 5; van S1 terug naar R1 gaan de stromen 3 en 4. Van S1 naar S2 gaan de stromen 1, 2 en 5; van S2 naar S3 gaan de stromen 1 en 5; uit S2 gaat stroom 2 naar buiten. Uit S3 wordt alleen stroom 1 (ethanol) teruggevoerd naar R1, en stroom 5 (water) gaat uit S3 naar buiten.

Staan er extra stofstromen of nummers bij dan in totaal 1 punt aftrekken. Is de teruggevoerde ethanolstroom uit S3 als gesloten stroom getekend, zonder invoer van extra ethanol, dan het derde punt niet toekennen.

Vraag 5 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Palladiumvanger

Vraag 6 2 punten

Het laboratoriumexperiment bestaat uit vier stappen: 1 het eiwit-cellulose-complex bindt de Pd2+-ionen uit de oplossing van PdCl2; 2 het complex met de gebonden Pd2+-ionen wordt gecentrifugeerd en afgescheiden; 3 aan het complex wordt een oplossing van thio-ureum toegevoegd, waardoor de Pd2+-ionen loskomen; 4 het mengsel wordt gecentrifugeerd, waarbij het eiwit-cellulose-complex wordt gescheiden van de oplossing. Leg uit waarom het eiwit-cellulose-complex hergebruikt kan worden. Vermeld daarbij uit welke stap(pen) dat blijkt.

Bekijk het antwoord
  • In stap 3 wordt het eiwit-cellulose-complex vrijgemaakt van Pd2+-ionen (1p)
  • In stap 4 wordt het eiwit-cellulose-complex afgescheiden / teruggewonnen; daarna kan het opnieuw gebruikt worden (1p)

Of: juiste uitleg (1 punt) en juiste stappen bij de gegeven uitleg (1 punt).

Vraag 6 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Van kunststofafval tot grondstof

figuur 2

figuur 2
figuur 2

Schematische tekening van een warmtewisselaar: een cirkel met een zigzaglijn erin (het technische symbool). Links een stofstroom in, rechts een stofstroom uit. Onder de cirkel twee pijlen met het bijschrift warm of koud water, een pijl naar de cirkel toe en een pijl ervan af.

Blokschema met warmtewisselaar (uitwerkbijlage)

Blokschema met warmtewisselaar (uitwerkbijlage)

Blokschema op de uitwerkbijlage: kunststofafval gaat omhoog naar reactor R1; het gasmengsel gaat naar zuivering; het synthesegas gaat naar reactor R2; methanol komt uit R2 en gaat naar rechts. Rechts staat een warmtewisselaar (cirkel met het technische symbool). Onder de cirkel staan twee keer de puntjes (...) voor de waterinvoer en de wateruitvoer.

Vraag 12 2 punten

In een chemische fabriek wordt de vrijgekomen reactiewarmte zo veel mogelijk elders in het proces weer gebruikt. Hierbij worden warmtewisselaars ingezet. In deze opgave wordt een warmtewisselaar weergegeven zoals in figuur 2. Op de uitwerkbijlage is het blokschema uit figuur 1 weergegeven en uitgebreid met één warmtewisselaar. In dit blokschema ontbreekt een tweede warmtewisselaar. Voer in het blokschema op de uitwerkbijlage de volgende opdrachten uit: teken de tweede warmtewisselaar; geef bij elke warmtewisselaar met een pijl de richting aan van de waterinvoer en de wateruitvoer; geef bij elke warmtewisselaar aan welke stroom koud water bevat en welke stroom warm water bevat. Houd rekening met hergebruik van energie.

Bekijk het antwoord
  • De tweede warmtewisselaar is getekend met het juiste technische symbool, in de stroom van het kunststofafval (1p)
  • Juiste pijlen en bijschriften bij beide warmtewisselaars, en de uitstroom van warm water van de warmtewisselaar na reactor 2 is verbonden met de waterinvoer van de zelf getekende warmtewisselaar (1p)

Op de uitwerkbijlage: een tweede warmtewisselaar (cirkel met het technische symbool) getekend in de stroom van het kunststofafval. Bij beide warmtewisselaars een pijl voor de waterinvoer en een pijl voor de wateruitvoer, en een bijschrift welke stroom koud en welke warm water bevat. De uitstroom van warm water uit de warmtewisselaar na reactor 2 is verbonden met de waterinvoer van de nieuw getekende warmtewisselaar.

Wanneer de waterstromen van de warmtewisselaars zijn weergegeven als een gesloten systeem, dan wordt dat niet aangerekend. Wanneer behalve de gevraagde waterstromen ook extra stofstromen zijn gegeven, dan worden die niet beoordeeld. De richting van de waterstroom ten opzichte van de richting van de stofstroom wordt niet beoordeeld. Wanneer de warmtewisselaar om of in de reactor is getekend, dan wordt dat goed gerekend.

Vraag 12 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Zonlicht maakt zout water zoet

Opgavetekst

figuur 1

figuur 1
figuur 1

Schematische tekening van een elektrodialyse-opstelling met zes compartimenten en afwisselend membranen A en B. Links de plus-pool, rechts de min-pool. Zout grondwater stroomt van onderaf binnen. Er komen twee vloeistofstromen uit: vloeistofstroom 1 uit en vloeistofstroom 2 uit, bovenin. Aan beide uiteinden staan elektrolyt in en elektrolyt uit.

Opstelling met getekende ionen (uitwerkbijlage)

Opstelling met getekende ionen (uitwerkbijlage)

Dezelfde elektrodialyse-opstelling als figuur 1, met membranen A en B afwisselend. In de middelste compartimenten staan Na+- en Cl--ionen getekend. Bovenaan staan de aanduidingen vloeistofstroom 1 uit en vloeistofstroom 2 uit. Links de plus-pool (+) en rechts de min-pool (-).

Vraag 21 2 punten

Bij elektrodialyse stroomt zout grondwater door een opstelling met membranen waarover een spanning is aangelegd (figuur 1). Membraan A laat uitsluitend positieve ionen door en membraan B uitsluitend negatieve ionen. Geef op de uitwerkbijlage aan welke van de getekende ionen zich door een membraan verplaatsen na het inschakelen van de spanningsbron. Geef ook telkens de richting van deze verplaatsing aan met een pijl.

Bekijk het antwoord
  • Door membraan A bewegen uitsluitend positief geladen ionen (Na+) en door membraan B uitsluitend negatief geladen ionen (Cl-), zoals getekend (1p)
  • De positief geladen ionen bewegen naar de negatieve pool en de negatief geladen ionen naar de positieve pool, aangegeven met pijlen (1p)

Op de uitwerkbijlage: de Na+-ionen bewegen door de membranen A richting de negatieve pool (rechts). De Cl--ionen bewegen door de membranen B richting de positieve pool (links). Elk getekend ion dat door een membraan kan, krijgt een pijl in de richting van de pool waar het naartoe gaat.

Vraag 21 in het hele examen

Vraag 22 1 punt

Door de ionen die zich door de membranen verplaatsen, worden in sommige compartimenten de ionen verwijderd en in andere compartimenten neemt de concentratie toe. Er stromen dus twee vloeistoffen uit de opstelling: zoet water en zeer zout water. Geef aan welke vloeistofstroom bestaat uit zoet water en welke vloeistofstroom uit zeer zout water. Noteer je antwoord als volgt: vloeistofstroom 1: ... vloeistofstroom 2: ...

Bekijk het antwoord
  • Vloeistofstroom 1 is zeer zout water en vloeistofstroom 2 is zoet water (1p)

Een onjuist antwoord op deze vraag dat het consequente gevolg is van een onjuist antwoord op vraag 21, wordt goed gerekend. Een juist antwoord op deze vraag dat inconsequent is met het antwoord op vraag 21, levert geen punt op.

Vraag 22 in het hele examen

Vraag 26 2 punten

In figuur 2 is de structuurformule weergegeven van een additiepolymeer waaruit een van de twee soorten membranen uit de opstelling is gemaakt. Leg uit of het membraan dat is gemaakt van dit polymeer (dat is weergegeven in figuur 2) alleen positieve ionen of juist alleen negatieve ionen doorlaat.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat de positief geladen tegenionen (Na+) beweeglijk zijn en dat de negatief geladen groepen (SO3-) onderdeel zijn van het membraan (1p)
  • Inzicht dat negatief geladen ionen worden afgestoten, dus dat alleen positieve ionen door het membraan kunnen, en de consequente conclusie dat het membraan alleen positieve ionen doorlaat (1p)

Een antwoord als: Dit membraan laat positieve ionen door, want de aanwezige negatief geladen groepen trekken positieve ionen aan, telt voor 1 punt. Een antwoord als: De negatief geladen groep bindt positieve ionen. De positieve ionen worden dus niet doorgelaten en de negatieve wel, telt voor 1 punt. Een antwoord als: Een negatief geladen membraan zal negatief geladen ionen afstoten en deze dus niet doorlaten. Dit membraan laat dus positieve ionen door, wordt goed gerekend.

Vraag 26 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Grondstoffen uit spaarlampen

Vraag 28 2 punten

In stap 3 wordt aan laag A een natriumhydroxide-oplossing toegevoegd. De twee vloeistoffen worden flink door elkaar geschud. De volgende reactie treedt op:

2 SbCl_4^- + 6 OH^- \rightarrow Sb_2O_3(s) + 3 H_2O + 8 Cl^-

Sb2O3 wordt afgescheiden van de twee vloeistoffen. Leg uit welke scheidingsmethode geschikt is om Sb2O3 te scheiden van de twee vloeistoffen.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat er een vaste stof ontstaat (Sb2O3 is een vaste stof) of een suspensie (1p)
  • Noemt een scheidingsmethode die geschikt is om een vaste stof van een vloeistof te scheiden, zoals filtreren, of bezinken of centrifugeren gevolgd door afschenken (1p)

Het antwoord ‘er ontstaat een vaste stof, dus destillatie of indampen’ geeft 1 punt.

Vraag 28 in het hele examen

Uitwerkbijlage bij vraag 30

Uitwerkbijlage bij vraag 30

Vereenvoudigd, onvolledig blokschema. HALO gaat naar stap 1 en daarna naar stap 2. Uit stap 2 gaat het naar stap 3 en stap 5. Uit stap 3 komen Sb2O3 en stap 4. Uit stap 5 komt hydroxy-apatiet. De pijlen en de nummers van de stofstromen ontbreken.

Vraag 30 4 punten

Het proces om Sb2O3 en hydroxy-apatiet te produceren uit HALO is op de uitwerkbijlage weergegeven als een vereenvoudigd en nog onvolledig blokschema. In dit blokschema ontbreken enkele stofstromen en de namen van de bijbehorende stoffen.

Maak het blokschema op de uitwerkbijlage compleet. Noteer de ontbrekende pijlen en de nummers van de volgende ontbrekende stoffen bij deze pijlen:
1 ionische vloeistof
2 natriumchloride-oplossing
3 natriumhydroxide-oplossing
4 zoutzuur

Sommige nummers moeten meer dan één keer worden gebruikt. Houd rekening met hergebruik van stoffen. Bij de reeds getekende pijlen hoeft geen nummer te worden genoteerd.

Bekijk het antwoord
  • Stofstroom 1, ionische vloeistof: juist weergegeven, inclusief de recycling van stap 4 naar stap 2 (1p)
  • Stofstroom 2, natriumchloride-oplossing: juist weergegeven als uitstroom van stap 4 en/of stap 5 (1p)
  • Stofstroom 3, natriumhydroxide-oplossing: juist weergegeven als instroom bij stap 3 en bij stap 5 (1p)
  • Stofstroom 4, zoutzuur: juist weergegeven als instroom bij stap 1 (1p)

Het blokschema compleet: zoutzuur (4) gaat naar stap 1; ionische vloeistof (1) gaat naar stap 2; natriumhydroxide-oplossing (3) gaat naar stap 3 en naar stap 5; uit stap 4 gaat de ionische vloeistof (1) terug naar stap 2 en gaat de natriumchloride-oplossing (2) naar buiten; uit stap 5 gaat de natriumchloride-oplossing (2) naar buiten.

Stofstroom 1 (ionische vloeistof) is de recycling van stap 4 naar stap 2; een extra instroom van ionische vloeistof van buiten bij stap 2 niet aanrekenen. Stofstroom 2 (natriumchloride-oplossing) is de uitstroom van stap 4 en/of stap 5. Stofstroom 3 (natriumhydroxide-oplossing) gaat naar stap 3 en naar stap 5. Stofstroom 4 (zoutzuur) gaat naar stap 1. Nummers bij de reeds getekende stofstromen niet beoordelen.

Vraag 30 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Beitsen en verzinken

Opgavetekst

Beitsen en verzinken

IJzeren voorwerpen kunnen tegen corrosie worden beschermd door ze te ‘verzinken’. Deze voorwerpen worden eerst enige tijd in een bad met ‘beitszuur’ gehangen om reeds aanwezig roest ($Fe_2O_3 \cdot 3H_2O$) te verwijderen. Beitszuur is zoutzuur dat ongeveer 50 gram opgelost HCl per liter bevat. Daarbij treedt een reactie op die hieronder onvolledig is weergegeven:

$Fe_2O_3 \cdot 3H_2O + … H^+$ → $… Fe^{3+} + … H_2O$

Na het beitsen worden de ijzeren voorwerpen in een bad met vloeibaar zink gedompeld. Hierdoor wordt een laagje ijzer-zinklegering gevormd op het voorwerp.

Op een website over thermisch verzinken wordt vermeld dat de temperatuur van het zink in het bad ongeveer 400 °C moet zijn. Piet merkt op dat dat niet juist kan zijn en zegt: “een temperatuur van 400 °C is niet hoog genoeg.”

De voorwerpen worden met behulp van gereedschappen uit het beitsbad gehaald en in het zinkbad gedompeld. Het beitsbad raakt daardoor verontreinigd. Hierbij ontstaan $ZnCl_4^{2-}$-ionen. Wanneer deze ionen niet verwijderd worden, moet het verontreinigde zuur uit het beitsbad worden afgevoerd als chemisch afval. Daarom wordt het verontreinigde afvalzuur door een zogenoemde selectieve ionenwisselaar geleid. De $ZnCl_4^{2-}$-ionen worden in de ionenwisselaar gebonden. Voor elk gebonden $ZnCl_4^{2-}$-ion komen twee $OH^-$-ionen vrij.

Het proces dat hiervoor is beschreven kan vereenvoudigd worden weergegeven met een blokschema. Dit blokschema bevat drie blokken en vijf stofstromen:
− bad met beitszuur
− bad met zink
− ionenwisselaar
$A$: afvalzuur zonder $ZnCl_4^{2-}$-ionen
$B$: afvalzuur met $ZnCl_4^{2-}$-ionen
C: ijzeren voorwerpen met roest
D: ijzeren voorwerpen zonder roest
E: verzinkte ijzeren voorwerpen

Het afvalzuur waaruit de $ZnCl_4^{2-}$-ionen zijn verwijderd, kan worden gebruikt voor de productie van ijzer(III)chloridesulfaat ($FeClSO_4$).

Piet vraagt zich af of de in deze opgave beschreven methode waarmee met het afvalzuur wordt omgegaan in overeenstemming is met het cradle-to-cradle principe. Hij vindt op www.duurzaamheid.nl dat de cradle-to-cradle ontwerpstrategie “ervan uitgaat dat alle materialen een voortdurende en blijvende waarde houden en steeds weer in gesloten kringlopen van productie, gebruik en recycling kunnen worden opgenomen.”

FeClSO4 wordt gebruikt in de afvalwaterzuivering om fosfaationen te verwijderen. De ijzer(III)ionen uit het ijzer(III)chloridesulfaat reageren met de fosfaationen, waarna het fosfaathoudende reactieproduct uit het afvalwater kan worden verwijderd. Het gezuiverde afvalwater wordt uiteindelijk op het oppervlaktewater geloosd.

Vraag 33 3 punten

Het proces kan vereenvoudigd worden weergegeven met een blokschema. Dit blokschema bevat drie blokken en vijf stofstromen. Blokken: bad met beitszuur, bad met zink, ionenwisselaar. Stofstromen: A: afvalzuur zonder $ZnCl_4^{2-}$-ionen; B: afvalzuur met $ZnCl_4^{2-}$-ionen; C: ijzeren voorwerpen met roest; D: ijzeren voorwerpen zonder roest; E: verzinkte ijzeren voorwerpen. Teken dit blokschema. Zet bij elke stofstroom de juiste letter (A tot en met E) uit de bovenstaande opsomming. Noteer ook de juiste aanduiding in de blokken.

Bekijk het antwoord
  • Juiste blokkenstructuur en de juiste aanduidingen in de blokken (bad met beitszuur, bad met zink, ionenwisselaar). (1p)
  • De stofstromen A en B zijn juist. (1p)
  • De stofstromen C, D en E zijn juist. (1p)

Drie blokken: bad met beitszuur, bad met zink en ionenwisselaar. Stroom C gaat het bad met beitszuur in (ijzeren voorwerpen met roest). Stroom D gaat van het bad met beitszuur naar het bad met zink (ijzeren voorwerpen zonder roest). Stroom E komt uit het bad met zink (verzinkte ijzeren voorwerpen). Stroom B gaat van het bad met beitszuur naar de ionenwisselaar (afvalzuur met $ZnCl_4^{2-}$-ionen). Stroom A komt uit de ionenwisselaar (afvalzuur zonder $ZnCl_4^{2-}$-ionen).

Wordt stofstroom A uit de ionenwisselaar teruggevoerd naar het bad met beitszuur, dan niet aanrekenen.

Vraag 33 in het hele examen

Vraag 36 2 punten

$FeClSO_4$ wordt gebruikt in de afvalwaterzuivering om fosfaationen te verwijderen. De ijzer(III)ionen reageren met de fosfaationen, waarna het fosfaathoudende reactieproduct uit het afvalwater kan worden verwijderd. Het gezuiverde afvalwater wordt uiteindelijk op het oppervlaktewater geloosd. Geef aan met welke scheidingsmethode het fosfaathoudende reactieproduct uit het afvalwater kan worden verwijderd. Licht je antwoord toe aan de hand van Binas-tabel 45A of ScienceData-tabel 8.4d.

Bekijk het antwoord
  • Toelichting waaruit blijkt dat een slecht oplosbaar zout (neerslag, slecht oplosbare vaste stof) ontstaat, volgens de tabel van $Fe^{3+}$ met $PO_4^{3-}$. (1p)
  • Scheidingsmethode waarmee een vaste stof uit een vloeistof kan worden verwijderd, bijvoorbeeld filtreren, centrifugeren of bezinken. (1p)

Indien het antwoord „Er ontstaat een vaste stof, dus destillatie“ is gegeven: 1 punt.

Vraag 36 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Anatto

Vraag 21 2 punten

Teun heeft voor zijn profielwerkstuk een bepaalde soort anatto onderzocht met dunne-laagchromatografie. Bij dunne-laagchromatografie wordt het begrip Rf-waarde gebruikt. Op welke twee verschillen in stofeigenschappen berust dunne-laagchromatografie?

Bekijk het antwoord
  • Noemt het verschil in adsorptie(vermogen) of aanhechting(svermogen) aan de vaste stof van de dunne laag. (1p)
  • Noemt het verschil in oplosbaarheid in het oplosmiddel. (1p)

Het antwoord 'Verschil in absorptie en verschil in oplosbaarheid' geeft 1 punt.

Vraag 21 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Lignine

Opgavetekst

figuur 1

figuur 1
figuur 1

Structuurformule van een gedeelte van lignine. Het bestaat uit benzeenringen met zijgroepen (OH, OCH3 en CH2OH). De ringen zijn via etherbindingen (C-O-C) en koolstof-koolstofbindingen aan elkaar verbonden. De golflijnen aan de randen geven aan dat het een gedeelte is van een groter molecuul. Atomen (C, H, O) en de bindingen zijn afzonderlijk zichtbaar.

blokschema 1

blokschema 1
blokschema 1

Blokschema van de scheiding van houtpulp. Droge houtpulp en ionische vloeistof gaan naar scheidingsruimte S1. Uit S1 komen twee stofstromen: de lignine-oplossing (naar rechts) en cellulose (naar beneden). De ionische vloeistof stroomt van boven de scheidingsruimte S1 in. Scheidingsruimte S2 ontbreekt in dit blokschema.

Vraag 27 2 punten

Om lignine uit houtpulp te verwijderen wordt de droge houtpulp met de ionische vloeistof geroerd, waarna cellulose wordt gescheiden van de lignine-oplossing (zie blokschema 1). Noem de twee scheidingsmethoden die worden gebruikt bij de scheiding in scheidingsruimte S1.

Bekijk het antwoord
  • Noemt extraheren. (1p)
  • Noemt filtreren, bezinken (en afschenken) of centrifugeren (en afschenken). (1p)

Het CV noemt: extraheren, en filtreren, bezinken (en afschenken) of centrifugeren (en afschenken). Eén van beide categorieën geeft één punt per methode.

Vraag 27 in het hele examen

Vraag 28 2 punten

De lignine-oplossing wordt naar een scheidingsruimte (S2) overgebracht. Door indampen wordt de vaste stof lignine verkregen en de ionische vloeistof wordt gerecirculeerd. Op de uitwerkbijlage bij dit examen is blokschema 1 ook weergegeven. Maak het blokschema op de uitwerkbijlage compleet door het tekenen van: scheidingsruimte S2; stofstromen met de bijbehorende namen.

Bekijk het antwoord
  • Scheidingsruimte S2 is getekend en verbonden met de stofstroom van de lignine-oplossing uit S1, en de uitstroom van lignine uit S2 is getekend. (1p)
  • De uitstroom van de ionische vloeistof uit S2 is juist verbonden met de instroom van de ionische vloeistof in S1. (1p)

Het blokschema bevat scheidingsruimte S2. S2 is verbonden met de stofstroom van de lignine-oplossing uit S1, en er is een uitstroom van lignine uit S2 getekend. De uitstroom van de ionische vloeistof uit S2 is verbonden met de instroom van de ionische vloeistof in S1. De stofstromen zijn benoemd, met de namen lignine-oplossing, lignine en ionische vloeistof.

Wanneer een of meer extra blokken en/of stofstromen zijn getekend: in totaal 1 scorepunt aftrekken (niet per extra blok of stofstroom).

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 29 2 punten

Het hout wordt met behulp van de ionische vloeistof verwerkt tot cellulose en lignine. De lignine kan worden verbrand en de verbrandingswarmte kan worden gebruikt in het hierboven beschreven proces om cellulose en lignine te verkrijgen uit hout. Noem twee bewerkingen in het proces waarvoor deze warmte kan worden gebruikt.

Bekijk het antwoord
  • Eerste juiste bewerking, bijvoorbeeld het indampen van de lignine-oplossing, het drogen van de houtpulp, of het opwekken van elektriciteit voor de pompen of de houtversnipperaar. (1p)
  • Tweede juiste bewerking, een andere dan de eerste. (1p)

Juiste bewerkingen (elk 1 punt, twee verschillende): het indampen van de lignine-oplossing (in S2); het drogen van het hout of de houtpulp; het opwekken van elektrische energie voor de vloeistofpompen of voor de machine waarmee hout wordt versnipperd. Wanneer 'het maken van de ionische vloeistof' is genoemd: 1 punt. Wanneer 'het verwarmen van de ionische vloeistof' of 'het verwarmen van S1' is genoemd: 1 punt. Uitsluitend 'voor S1 en voor S2': 1 punt.

Vraag 29 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Bisfenol A

Opgavetekst

figuur 1

figuur 1
figuur 1 1a BFA; 1b polycarbonaat

Links (1a): de structuurformule van bisfenol A (BFA, C15H16O2): twee benzeenringen met aan elk een OH-groep, verbonden via een C-atoom met twee CH3-groepen. Rechts (1b): een deel van de structuurformule van polycarbonaat: een lange keten met herhalende eenheden, aangegeven met index n.

Vraag 7 2 punten

Onderzoekers hebben per toeval ontdekt dat BFA adsorbeert aan een spons die bestaat uit polyurethaan. Beschrijf welk onderzoek kan worden uitgevoerd om aan te tonen dat BFA uit een oplossing aan de spons adsorbeert. Geef ook aan waaruit dat blijkt. Noteer je antwoord als volgt: Handeling(en): ... Uit het experiment blijkt dat: ...

Bekijk het antwoord
  • Beschrijving waaruit blijkt dat de spons in de BFA-oplossing moet worden gehouden, waarna het verschil gemeten wordt (in massa van de spons, of in het BFA-gehalte van de spons, de oplossing of de natronloog) (1p)
  • Uitkomst die bij die handeling hoort: de massa van de droge spons neemt toe, het BFA-gehalte in de spons neemt toe, het BFA-gehalte in de oplossing daalt, of het BFA-gehalte in de natronloog stijgt (1p)

Het correctievoorschrift geeft meerdere varianten die allemaal tellen: de spons in de BFA-oplossing houden en daarna de massa van de droge spons meten (die neemt toe); of het BFA-gehalte in de spons meten (dat neemt toe); of het BFA-gehalte in de oplossing meten (dat daalt); of de spons eerst in de BFA-oplossing houden, daarna uitknijpen en in natronloog (het BFA-gehalte in de natronloog stijgt). Een handeling en een uitkomst die daarbij horen, zijn samen 2 punten.

Vraag 7 in het hele examen

Hoe vaak scheidingsmethoden in het examen komt

Vragen over scheidingsmethoden per centraal examen scheikunde havo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 12-439%
2026, tijdvak 221, 2626%
2025, tijdvak 18-926%
2025, tijdvak 26-838%
2024, tijdvak 11, 22, 2439%
2024, tijdvak 24, 14, 2539%
2023, tijdvak 17, 30, 32-33412%
2023, tijdvak 29-10, 1239%
2022, tijdvak 124-2525%
2022, tijdvak 25, 8, 12-13, 15513%
2022, tijdvak 325, 2826%
2021, tijdvak 1513%
2021, tijdvak 2613%
2021, tijdvak 312, 21-22, 26412%
2019, tijdvak 128, 3026%
2019, tijdvak 233, 3625%
2018, tijdvak 121, 27-29412%
2018, tijdvak 2713%

In 18 van de 18 ingedeelde examens scheikunde havo staat een vraag over scheidingsmethoden, samen 47 vragen (7% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2022, tijdvak 2: 5 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 8% van de vragen over scheidingsmethoden, daarvoor 7%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met scheidingsmethoden

Maak de 15 nieuwste examenvragen over scheidingsmethoden online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over scheidingsmethoden

Andere onderwerpen scheikunde havo

Scheidingsmethoden op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen scheikunde havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker scheikunde per vraagtype nakijkt, lees je op scheikunde toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op scheikunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt scheidingsmethoden voor in het eindexamen scheikunde havo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 47 vragen over scheidingsmethoden, 7% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.

In welk examen scheikunde havo stonden de meeste vragen over scheidingsmethoden?

In het examen van 2022, tijdvak 2, met 5 vragen: 5, 8, 12-13, 15.

Hoe oefen ik examenvragen over scheidingsmethoden?

Op deze pagina staan alle vragen over scheidingsmethoden met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.