Examenvragen koolstofchemie scheikunde havo
104 vragen over koolstofchemie uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Koolstofchemie komt in 18 van de 18 examens scheikunde havo voor, met 104 vragen (17% van alle examenvragen). Het meest in 2025, tijdvak 1 (9 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over koolstofchemie
Per examen de vragen over koolstofchemie, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Koffiebekers gerecycled
Opgavetekst
Een ‘papieren’ koffiebeker voor eenmalig gebruik bestaat meestal uit een papieren buitenkant en een dunne binnenlaag van polyetheen (PE). Figuur 1 toont een schematische weergave van zo’n koffiebeker.
PE vormt een waterafstotende laag, die verhindert dat de koffie in contact komt met het papier. Hierdoor behoudt de beker zijn vorm en sterkte.
Vraag 1 2 punten
Leg uit of PE via polyadditie of via polycondensatie gevormd is.
Schematische weergave van een papieren koffiebeker met een PE-binnenlaag, met de structuurformule van PE. Bekijk in Opgaven, pagina 2
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord zijn:
- De lineaire/onvertakte (hoofd)ketens van PE-moleculen bestaan alleen uit C-atomen (en H-atomen). Een dergelijke keten kan alleen zijn ontstaan door polyadditie.
- Bij polycondensatie komt in de (hoofd)keten ook een andere atoomsoort terecht dan alleen koolstofatomen. / Bij polycondensatie komen in de (hoofd)keten ook zuurstofatomen (of stikstofatomen) terecht. Deze zijn niet aanwezig in PE, dus het is geen polycondensatie maar polyadditie.
- PE is het polymeer van (het monomeer) etheen / van etheenmoleculen. (Etheenmoleculen hebben een C=C-binding die openbreekt bij polymerisatie.) Het is dus polyadditie.
- Er zijn geen esterbindingen en geen amidebindingen/peptidebindingen aanwezig (in de hoofdketen), dus het is polyadditie.
2026, tijdvak 1: GelCORE
Opgavetekst
Het hoornvlies is het doorzichtige, voorste deel van de oogbol waardoor het licht het oog binnenkomt. Een beschadiging van het hoornvlies is pijnlijk. Onderzoekers hebben het middel GelCORE ontwikkeld, waarmee een beschadigd hoornvlies tijdelijk kan worden afgedekt. GelCORE bevat de stof GelMA. GelMA wordt gemaakt van het eiwit gelatine. Een aantal aminozuureenheden dat veel in gelatine voorkomt, is vermeld in tabel 1.
tabel 1
| veelvoorkomende aminozuureenheden in gelatine | |
|---|---|
| glycine (Gly) | serine (Ser) |
| proline (Pro) | leucine (Leu) |
| glutaminezuur (Glu) | fenylalanine (Phe) |
| alanine (Ala) | lysine (Lys) |
De onderzoekers maakten GelMA door aan een oplossing van gelatine in water druppelsgewijs een grote overmaat van de stof MAA toe te voegen. Daarbij treedt de reactie op die in figuur 1 schematisch is weergegeven.
De restgroepen van gelatinemoleculen bevatten OH-groepen. Figuur 1 toont de reactie van MAA-moleculen met een van deze OH-groepen. Hierbij ontstaat een estergroep. De restgroepen van gelatinemoleculen bevatten ook NH2-groepen die op een vergelijkbare manier reageren met MAA-moleculen. Bij deze reactie met een NH2-groep ontstaat in plaats van de estergroep een amidegroep. Op de uitwerkbijlage is een vergelijking van deze reactie onvolledig weergegeven.
Vraag 9 2 punten
Geef aan welke twee aminozuureenheden uit tabel 1 met MAA-moleculen kunnen reageren.
Bekijk het antwoord
- serine/Ser/S
- lysine/Lys/K
Opmerking
De aminozuureenheid glutaminezuur/Glu/E goedrekenen.
Door GelMA in water op te lossen met onder andere tri-ethanolamine (TEA) en n-vinylcaprolactam (VC), ontstaat een mengsel dat GelCORE wordt genoemd. In figuur 2 zijn de structuurformules van TEA en VC weergegeven.
Met GelCORE kan een beschadiging aan het hoornvlies van een oog tijdelijk worden afgedekt. Wanneer GelCORE wordt beschenen met licht, treedt polymerisatie op tussen de C=C-groepen van GelMA-moleculen en de C=C-groepen van VC-moleculen. Door deze reactie ontstaan crosslinks en ontstaat een netwerk. Hierbij wordt GelCORE hard.
Op de uitwerkbijlage is de reactie van GelMA met VC onvolledig en deels schematisch weergegeven. Het VC-molecuul is hier met een vereenvoudigde structuurformule weergegeven. Een gedeelte van een crosslink is na de pijl onvolledig weergegeven.
Vraag 12 3 punten
Maak op de uitwerkbijlage de structuurformule van het gedeelte van de crosslink compleet.
- Dit gedeelte moet één GelMA-eenheid en één VC-eenheid bevatten.
- Gebruik de vereenvoudigde weergave van een VC-eenheid.
Onvolledige reactie van een GelMA-molecuul met een vereenvoudigd weergegeven VC-molecuul, gevolgd door een onvolledig gedeelte van een crosslink na de pijl (zie ook figuur 2 op pagina 5 van de opgave: structuurformules van TEA en VC). Bekijk in Uitwerkbijlage, pagina 4
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is een gedeelte van een crosslink met een hoofdketen van vier koolstofatomen met enkelvoudige C-C-bindingen, waarin de zijgroepen (R en $\mathrm{CH_3}$) juist zijn weergegeven en waarvan het andere uiteinde met ~ en de rest van de structuurformule juist is weergegeven. De structuurformule staat in het correctievoorschrift op pagina 12.
Na verloop van tijd heeft het hoornvlies zich hersteld en breekt het lichaam de uitgeharde GelCORE af. De biologische afbreekbaarheid van GelCORE werd onderzocht met behulp van het enzym collagenase. Dit enzym hydrolyseert onder andere peptidebindingen tussen de aminozuureenheden Ala en Gly in het fragment ~Ala-Gly-Pro~ van de uitgeharde GelCORE.
Vraag 13 4 punten
Teken de structuurformule van het eiwitfragment ~Ala-Gly-Pro~. Gebruik Binas-tabel 67H1 of ScienceData-tabel 13.7c.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is de structuurformule van ~Ala-Gly-Pro~ met de peptidegroep tussen Ala en Gly, de peptidegroep tussen Gly en Pro, de restgroepen (CH3 bij Ala en de ring van Pro), en begin en einde van de peptideketen met ~. De structuurformule staat in het correctievoorschrift op pagina 12.
Opmerking
Als de structuurformule van ~Pro-Gly-Ala~ is gegeven, dit goedrekenen.
indien het volgende antwoord is gegeven (3 punten): de structuurformule van hetzelfde fragment, maar met een vrije aminogroep (H-N-) aan het begin en een vrije COOH-groep (-C-OH) aan het einde, dus zonder ~.
2026, tijdvak 1: Textielverfrisser
Opgavetekst
Onaangename luchtjes in huis tegengaan, kan op verschillende manieren. De eenvoudigste manier is met een geurstof in een oplosmiddel, waarbij de geurstof de onaangename geuren verhult. Een voorbeeld van zo’n geurstof is de ester van ethaanzuur en octaan-1-ol. De structuurformule van octaan-1-ol is gegeven in figuur 1.
Vraag 25 3 punten
Teken de structuurformule van de ester van ethaanzuur en octaan-1-ol.
Figuur 1: structuurformule van octaan-1-ol, een keten van acht koolstofatomen met een OH-groep aan het eind. Bekijk in Opgaven, pagina 12
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is: $\mathrm{H_3C{-}(CH_2)_7{-}O{-}C(=O){-}CH_3}$
indien het volgende antwoord is gegeven (1 punt): $\mathrm{H_3C{-}(CH_2)_6{-}C(=O){-}O{-}CH_2{-}CH_3}$
indien uitsluitend de formule van octaan-1-ol is gegeven: 0 punten
Opmerking
Het volgende antwoord hier goedrekenen: $\mathrm{H_{17}C_8{-}O{-}C(=O){-}CH_3}$
Bij het bakken van vis ontstaan behalve aldehyden ook amines. Een van deze amines is butaan-1-amine. Amines kunnen aan katoenen kleding hechten, waardoor de geur van deze amines erin trekt. Door verdamping van de amines komt de geur weer vrij en gaat de katoenen kleding stinken. Katoen bestaat voor 90% uit cellulose-vezels $\mathrm{(C_6H_{10}O_5)_n}$.
Vraag 31 2 punten
Geef de structuurformule van butaan-1-amine.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is: $\mathrm{H_3C{-}CH_2{-}CH_2{-}CH_2{-}NH_2}$
indien het volgende antwoord is gegeven (1 punt): $\mathrm{H_9C_4{-}NH_2}$
2026, tijdvak 2: Smart StitchTM
Opgavetekst
Veel kleding wordt niet duurzaam ontworpen en eindigt na gebruik op vuilstortplaatsen of in verbrandingsovens. Doordat bijvoorbeeld ritsen en knopen zijn vastgenaaid, kan de kleding moeilijk gerecycled worden. Het Belgische bedrijf Resortecs heeft hier iets op bedacht: smeltbaar garen om de verschillende onderdelen mee vast te naaien (Smart Stitch™). De kleding kan worden gerecycled in een speciale oven, waarin het Smart Stitch™-garen smelt. Daarna valt de kleding zonder schade in losse onderdelen uit elkaar. In een experiment met spijkerbroeken kon 70% van de teruggewonnen spijkerstof worden gebruikt voor nieuwe kledingstukken.
Resortecs maakt verschillende soorten Smart Stitch™-garen. Een bepaalde soort Smart Stitch™-garen wordt gemaakt van polypropeen (C₃H₆)_n. Polypropeen is het additiepolymeer van propeen (figuur 1).
figuur 1
Vraag 2 2 punten
Geef de structuurformule van een fragment uit het midden van een molecuul polypropeen. Dit fragment moet bestaan uit drie eenheden propeen.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:

- een keten van zes koolstofatomen met enkelvoudige bindingen ertussen (1)
- de uiteinden weergegeven met bijvoorbeeld ~ en de rest van de structuurformule juist (1)
Indien een antwoord als het volgende is gegeven: (0)
In figuur 4 is het verband weergegeven tussen de smelttemperatuur van de polyamides en het aantal CH₂-groepen per repeterende eenheid in de polyamides.

Het polyamide dat voor Smart Stitch™-garen wordt gebruikt, heeft een smelttemperatuur van 195 °C.
Vraag 6 3 punten
Teken de structuurformule van het monomeer van dit polyamide. Gebruik gegevens uit figuur 2 en 4.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

of

- inzicht dat n = 10 (1)
- de aminogroep en carboxylgroep juist (1)
- de rest van de structuurformule juist (1)
Indien een antwoord als het volgende is gegeven: (2)

Opmerking
Antwoorden waarbij n = 9 of n = 11 ook goedrekenen.
2026, tijdvak 2: Terugwinning van lithium
Opgavetekst
Door de toename van het aantal elektrische auto’s zijn er steeds meer lithium-ion-accu’s (LIA’s) nodig. Het metaal lithium is echter vrij schaars. Daarom wordt veel onderzoek gedaan naar methodes voor het terugwinnen van lithium en andere metalen uit oude LIA’s. Veel van deze methodes gebruiken sterke zuren, zoals zoutzuur. Bij de methodes met zoutzuur ontstaat het gevaarlijke gas chloor (Cl₂). Voor chloor gelden onder andere de gevarenaanduidingen H318 en H319.
Op basis van deze aanduidingen kunnen werknemers van recyclebedrijven specifieke voorzorgsmaatregelen nemen.
Zweedse onderzoekers hebben een methode op basis van oxaalzuur (H₂C₂O₄) bedacht om lithium en andere metalen uit LIA’s terug te winnen. Hierbij ontstaan geen schadelijke gassen. Oxaalzuur is een triviale naam.
Vraag 14 2 punten
Geef de structuurformule van oxaalzuur.
Bekijk het antwoord

- structuurformule met een carboxylgroep (1)
- de rest van de structuurformule juist (1)
2026, tijdvak 2: Gemodificeerd zetmeel
Opgavetekst
Zetmeel wordt vaak gebruikt als waterbindend middel in voedingsmiddelen, zoals sauzen. De sauzen worden daardoor dikker. Om de waterbindende eigenschappen te verbeteren, wordt zetmeel chemisch veranderd, oftewel gemodificeerd. Een veelgebruikte methode is de reactie van zetmeel met een oplossing van natriumhypochloriet (NaClO). Het hypochloriet-ion (ClO^–) zet daarbij een deel van de hydroxylgroepen in zetmeel om tot onder andere carboxylgroepen. In figuur 1 zijn structuurformules van zetmeel en gemodificeerd zetmeel weergegeven.

De omzetting vindt plaats in basisch milieu. In basisch milieu zal een aantal van de ontstane carboxylgroepen van gemodificeerd zetmeel als zuur reageren. Op de uitwerkbijlage is de structuurformule van een deel van een keten van gemodificeerd zetmeel onvolledig weergegeven.
Vraag 22 2 punten
Maak in het omkaderde deel op de uitwerkbijlage de structuurformule compleet. Uit de structuurformule moet blijken dat de carboxylgroep in gemodificeerd zetmeel als zuur heeft gereageerd.

Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:

- beide C-atomen hebben een =O-groep (1)
- de rest van de ontbrekende atomen juist en een negatieve lading weergegeven bij de carboxylaatgroep (1)
2026, tijdvak 2: Yoghurt
Opgavetekst
Yoghurt is een product dat wordt gemaakt van melk. De industriële productie van yoghurt verloopt in een aantal stappen. Bij de eerste stap wordt verse melk door centrifugeren gescheiden in drie stofstromen: vaste deeltjes, room en magere melk. Magere melk bevat voornamelijk suikers, eiwitten en water. De room bestaat voor een groot deel uit vet en blijft daarom drijven op de magere melk. Een doorsnede van de centrifuge is in figuur 1 weergegeven.

De centrifuge bevat een stapel schijven met gaten die zeer snel ronddraaien en zo melk scheiden in vaste deeltjes, room en magere melk. Deze drie stofstromen worden afzonderlijk afgetapt op de plekken die in figuur 1 zijn aangeduid met 1, 2 of 3.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
De bacteriën maken ook stoffen die invloed hebben op de smaak van yoghurt. Een van deze smaakstoffen is aceetaldehyde, C₂H₄O, dat ontstaat door een reactie waarbij het aminozuur threonine wordt omgezet tot uitsluitend aceetaldehyde en één ander aminozuur.
Vraag 30 1 punt
Geef de naam van dit andere aminozuur.
Gebruik Binas-tabel 67H1 of ScienceData-tabel 13.7c.
Bekijk het antwoord
glycine
Opmerking
Als in plaats van de naam het 3-lettersymbool, het 1-lettersymbool of de structuurformule is gegeven, dit goedrekenen.
Yoghurt bevat stoffen die de gezondheid bevorderen. Een van deze stoffen is een tripeptide dat kan worden weergegeven als: Val-Pro-Pro.
Vraag 31 3 punten
Geef de structuurformule van het tripeptide Val-Pro-Pro. Gebruik Binas-tabel 67H1 of ScienceData-tabel 13.7c.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:

- de peptidegroepen juist (1)
- de restgroepen juist (1)
- de rest van de structuurformule juist (1)
Opmerking
Als de juiste structuurformule van het tripeptide Pro-Pro-Val is gegeven, dit goedrekenen.
De bacteriën maken ook korte sachariden die bestaan uit drie, vier of vijf monomeereenheden.
Vraag 32 2 punten
Leid de molecuulformule af van de sacharide die is gevormd uit drie glucose-moleculen. Gebruik eventueel Binas-tabel 67F of ScienceDatatabel 13.1d.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
(Glucose heeft de molecuulformule C₆H₁₂O₆.)
Bij de vorming van de sacharide worden twee moleculen water afgesplitst. De molecuulformule is dus 3 × C ₆H₁₂ O – 2× H₆ ₂O = C₁₈ H ₃₂O₁₆ .
- inzicht dat 3 × C ₆H₁₂ O = C₆₁₈ H ₃₆O₁₈ (1)
- inzicht dat twee moleculen water worden afgesplitst en consequente formule (1)
of
De formule van de repeterende eenheid bij polymeren van glucose is C₆H₁₀O₅. Er zijn drie repeterende eenheden, en aan begin en einde moet er nog H en OH aan vast / en er moet nog een watermolecuul bij. De formule is dus HO-(C₆H₁₀O₅)₃-H ofwel C₁₈H₃₂O₁₆.
- inzicht dat 3 × C ₆H₁₀ O = C₅₁₈ H ₃₀O₁₅ . (1)
- inzicht dat er één H₂O bij moet en consequente formule (1)
Indien een juiste structuurformule is gegeven (1)
2025, tijdvak 1: Groene coatings
Opgavetekst
Om oppervlakken van metalen of kunststoffen te beschermen tegen invloeden van buitenaf, kunnen ze worden bedekt met een laagje van een polymeer. Dit laagje wordt een coating genoemd. Veel coatings bevatten polyacrylaten, zoals poly-ethylacrylaat. In figuur 1 is een fragment van een molecuul poly-ethylacrylaat weergegeven.
Poly-ethylacrylaat wordt gemaakt door poly-additie van het monomeer ethylacrylaat.
Vraag 11 2 punten
Geef de structuurformule van het monomeer ethylacrylaat.
Fragment van een molecuul poly-ethylacrylaat (figuur 1 bij de inleiding van de opgave). Bekijk in Opgaven, pagina 7
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
\mathrm{CH_2{=}CH{-}C(=O){-}O{-}C_2H_5}
Indien een van de volgende antwoorden is gegeven: 1 (een fragment van poly-ethylacrylaat met een enkele C-C-binding in de keten, ~CH–CH2~ met C=O, O en C2H5, of het molecuul $\mathrm{CH_3{-}CH_2{-}C(=O){-}O{-}C_2H_5}$).
Indien het volgende antwoord is gegeven: 0 (een polymeer van poly-ethylacrylaat met de herhalingseenheid tussen haakjes en index n).
Polyacrylaten worden gemaakt uit aardolie en zijn daardoor niet duurzaam. Nederlands onderzoek heeft geleid tot een nieuwe methode om monomeren voor coatings te maken. In deze nieuwe methode wordt uitgegaan van biomassa. Uit biomassa wordt de stof furfural gemaakt. Furfural kan in twee stappen worden omgezet tot een stof die als monomeer voor coatings kan worden gebruikt. In stap 1 reageert furfural dat is opgelost in methanol, met zuurstof tot hydroxybutenolide. In figuur 2 zijn de structuurformules van furfural en hydroxybutenolide weergegeven.
Vraag 12 2 punten
Voer de volgende opdrachten uit:
- Beschrijf wat structuurisomeren zijn.
- Leg vervolgens uit of furfural en hydroxybutenolide structuurisomeren van elkaar zijn.
Structuurformules van furfural en hydroxybutenolide (figuur 2). Bekijk in Opgaven, pagina 7
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord zijn:
- Structuurisomeren zijn stoffen met dezelfde molecuulformule maar met een andere structuurformule. Uit de gegeven structuurformules blijkt dat hydroxybutenolide een C-atoom minder heeft dan furfural. / een O-atoom meer heeft dan furfural. Dit zijn dus geen structuurisomeren.
- Structuurisomeren zijn stoffen met dezelfde aantallen en soorten atomen in een molecuul, maar met een andere rangschikking. De structuren in figuur 2 zijn dus geen structuurisomeren, want het aantal C-atomen/O-atomen verschilt.
- Structuurisomeren zijn verschillende stoffen met dezelfde molecuulformule. De molecuulformules van furfural en hydroxybutenolide zijn verschillend, dus het zijn geen structuurisomeren.
Opmerking: een antwoord als het volgende goed rekenen: Structuurisomeren hebben dezelfde molecuulformule, maar een andere structuurformule. De stoffen in figuur 2 zijn dus geen structuurisomeren.
Coatings die ontstaan uit de poly-additie van B2 of B4 met VeoVa-10 zijn vervormbaar. Wanneer een lagere vervormbaarheid gewenst is, moet men butenolides met een ander monomeer dan VeoVa-10 polymeriseren. Een voorbeeld van een monomeer dat door poly-additie met B2 een coating met een lagere vervormbaarheid oplevert, is DVE. Zie figuur 5.
Vraag 15 3 punten
Verklaar aan de hand van de structuurformule van DVE of door poly-additie met B2 een thermoharder ontstaat.
Structuurformules van DVE en B2 (figuur 5). Bekijk in Opgaven, pagina 9
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord zijn:
- In de structuurformule van een molecuul DVE zijn twee C=C-groepen aanwezig. Als deze beide reageren (door een additiereactie met moleculen B2) kan één molecuul DVE in twee verschillende (groeiende) polymeerketens terechtkomen. Zo ontstaat er een netwerk(polymeer), wat kenmerkend is voor een thermoharder.
- Een thermoharder bevat crosslinks. (Een molecuul) DVE bevat twee reactieve groepen en kan daardoor (via een poly-additiereactie met beide C=C-groepen) crosslinks tussen de polymeerketens vormen. Er ontstaat dus een thermoharder.
2025, tijdvak 1: Plastic-etende bacterie
Opgavetekst
Het polymeer polyethyleentereftalaat (PET), waarvan PET-flessen worden gemaakt, is slecht afbreekbaar en wordt vaak op vuilnisbelten gestort. Japanse onderzoekers hebben in 2016 in slib van een vuilnisbelt een soort bacterie aangetroffen die PET kan afbreken. Deze bacterie bleek het enzym PET-ase te produceren, dat de afbraak van PET mogelijk maakt. Dit enzym kan de oplossing zijn voor onze berg PET-afval die steeds groter wordt. In figuur 1 is de eerste stap van deze afbraakreactie weergegeven.
Wanneer PET-ase aan een molecuul PET gebonden is, vindt de afbraakreactie plaats. PET-ase kan een molecuul PET doormidden ‘knippen’ bij de karakteristieke groep die in figuur 1 is aangeduid met de cijfers 1, 2 en 3.
Vraag 18 1 punt
Geef de naam van de karakteristieke groep die in figuur 1 is aangeduid met de cijfers 1, 2 en 3.
Bekijk het antwoord
ester(groep)
Om de structuur van het enzym PET-ase te achterhalen, gebruikten onderzoekers een tussenproduct van de afbraak van PET: de stof BHET. De structuurformule van BHET is in figuur 2 weergegeven.
Uit onderzoek blijkt dat drie aminozuur-eenheden van het enzym PET-ase een belangrijke rol spelen bij de afbraak van BHET door PET-ase. Dit zijn serine, histidine en asparaginezuur. De restgroepen van deze aminozuur-eenheden zijn door middel van waterstofbruggen met elkaar of met het molecuul BHET verbonden.
Op de uitwerkbijlage zijn deze aminozuur-eenheden, een molecuul BHET en hun onderlinge bindingen (deels vereenvoudigd en onvolledig) weergegeven. Van de aminozuur-eenheid Ser ontbreekt de restgroep. Er is één waterstofbrug weergegeven, tussen de OH-groep van Asp en een N-atoom van His. In dit geval gaat het N-atoom namelijk een waterstofbrug aan.
Vraag 19 3 punten
Maak de weergave op de uitwerkbijlage compleet.
- Teken de ontbrekende restgroep van de serine-eenheid op de juiste plaats. Gebruik Binas-tabel 67H1 of ScienceData-tabel 13.7c.
- Teken door middel van een stippellijn (stippellijn) de volgende twee waterstofbruggen:
- 1 een waterstofbrug tussen de serine-eenheid en BHET;
- 2 een waterstofbrug tussen de histidine-eenheid en BHET.
Onvolledige weergave van de aminozuur-eenheden Ser, His en Asp, een molecuul BHET en hun waterstofbruggen. Bekijk in Uitwerkbijlage, pagina 2
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is de weergave op de uitwerkbijlage met de restgroep van serine en twee stippellijnen (waterstofbruggen) tussen Ser en BHET en tussen His en BHET (figuur in het correctievoorschrift, niet overgenomen).
Opmerkingen
- Als er behalve twee juiste waterstofbruggen ook onjuiste waterstofbruggen zijn gegeven tussen Ser en BHET en/of tussen His en BHET, de betreffende deelscore niet toekennen.
- Een juiste waterstofbrug met de O-atomen in de estergroep van het molecuul BHET goed rekenen.
- Een antwoord als het volgende goed rekenen: (figuur in het correctievoorschrift).
Het belangrijkste afbraakproduct van PET is de stof MHET. MHET wordt vervolgens door een ander enzym, MHET-ase, met water omgezet tot de stof TPA en nog één andere stof, stof X. TPA en stof X zijn grondstoffen voor nieuw PET. In figuur 4 zijn de structuurformules van MHET en TPA weergegeven.
Vraag 24 2 punten
Geef de structuurformule van stof X.
Structuurformules van MHET en TPA (figuur 4). Bekijk in Opgaven, pagina 13
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
\mathrm{HO{-}CH_2{-}CH_2{-}OH}
2025, tijdvak 1: Waterstofbromide-flowbatterij
Opgavetekst
Om duurzame energie betaalbaar op te slaan, hebben onderzoekers van de Technische Universiteit Eindhoven een batterij ontwikkeld die voldoende zonne-energie kan opslaan om een kantoor enkele weken van elektrische energie te voorzien. Deze batterij is een waterstofbromide-flowbatterij (HBFB) en heeft de grootte van een aantal zeecontainers.
Een HBFB bevat een oplossing van het zuur waterstofbromide (HBr) in water. Deze oplossing bevat de deeltjes $\mathrm{H^+(aq)}$ en $\mathrm{Br^-(aq)}$. De zure oplossing wordt door een pomp door de batterij gepompt. Een laagje polypropeen aan de binnenzijde van de pomp beschermt deze tegen de hoge zuurgraad.
Vraag 26 3 punten
Geef een stukje uit het midden van de structuurformule van polypropeen. In dit stukje moeten drie monomeereenheden zijn verwerkt.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is: een keten van zes C-atomen met enkelvoudige bindingen ertussen, met de methylgroepen aan de keten en de H-atomen juist weergegeven, en de uiteinden weergegeven met ~ (een structuurformule die voldoet aan de covalentieregels; zie het correctievoorschrift).
Indien het volgende antwoord is gegeven: 1
\sim\mathrm{CH_2{-}CH{-}CH_3{-}CH_2{-}CH{-}CH_3{-}CH_2{-}CH{-}CH_3}\sim
2025, tijdvak 1: Disulfiram
Opgavetekst
Disulfiram ($\mathrm{C_{10}H_{20}N_2S_4}$) is een alcohol-ontwenningsmiddel. Wanneer bij gebruik slechts een kleine hoeveelheid van een alcoholhoudende drank wordt gedronken, veroorzaakt disulfiram al vervelende lichamelijke verschijnselen, zoals hoofdpijn en overgeven. Bij de afbraak van alcohol ontstaat ethanal. Disulfiram zorgt ervoor dat het enzym dat ethanal omzet tot azijnzuur, niet meer werkt.
Vraag 31 2 punten
Geef de structuurformule van azijnzuur.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
\mathrm{CH_3{-}C(=O){-}OH}
Indien een antwoord is gegeven als: CH₃COOH: 1
Vraag 33 3 punten
Geef de structuurformule van het fragment ~Cys–Cys~ dat is ontstaan nadat het enzym met disulfiram heeft gereageerd. Gebruik de figuur en Binas-tabel 67H1 of ScienceData-tabel 13.7c.
Fragment ~Cys–Cys~ met S–S-binding, zoals ontstaan na de reactie met disulfiram (figuur bij de opgave). Bekijk in Opgaven, pagina 17
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is de structuurformule van het fragment met een S–S-binding tussen de twee CH2-groepen van de cysteïne-restgroepen, twee peptidegroepen, en begin en einde van de peptideketen aangegeven met ~ (structuurformule in het correctievoorschrift, niet overgenomen).
Indien het volgende antwoord is gegeven: 2 (een fragment met H2N- aan het begin en -C(=O)-OH aan het einde, met de S–S-binding en de peptidegroepen; zie het correctievoorschrift).
2025, tijdvak 2: Stikstofbindende bacteriën maken etheen
Vraag 18 1 punt
Planten halen hun voedingsstoffen uit de bodem en de lucht. Voedingsstoffen voor planten moeten onder andere het element stikstof bevatten. Zonder het element stikstof kunnen planten een bepaalde bouwstof niet aanmaken. Geef de naam van deze bouwstof die het element stikstof bevat.
Bekijk het antwoord
- Eiwitten (1p)
Ook aminozuren is goed.
2025, tijdvak 2: Mondkapjes
Opgavetekst
Figuur 1

Foto van een mondkapje type IIR. Met lijnen zijn de drie lagen aangegeven: laag 3 (binnenlaag), laag 2 (middenlaag) en laag 1 (buitenlaag).
Figuur 2

Structuurformule van een deel van polymeer A: een keten van koolstofatomen met de herhalende eenheid -CH2-CH(CH3)-, het begin en einde van de keten met ~ aangegeven.
Vraag 24 2 punten
Tijdens de covid-19-pandemie werden er grote hoeveelheden mondkapjes gebruikt, zoals het mondkapje type IIR (figuur 1). Dit mondkapje bestaat uit drie lagen. Lagen 1 en 2 kunnen worden gemaakt van polymeer A (figuur 2). Polymeer A is een additiepolymeer. Geef de structuurformule van het monomeer waaruit polymeer A is gevormd.
Bekijk het antwoord
- De structuurformule bevat het fragment C=C (1p)
- De rest van de structuurformule: een CH3-groep aan het tweede C-atoom (propeen) (1p)
Propeen: CH2=CH-CH3, met een dubbele binding (C=C) tussen de twee koolstofatomen van het begin van de keten en een CH3-groep aan het tweede koolstofatoom.
Indien het volgende antwoord is gegeven: het fragment ~CH2-CH(CH3)~ (de herhalende eenheid in plaats van het monomeer), dan krijgt de leerling 1 punt.
Figuur 3

Schema van de productie van laag 2. Links staat een extruder met de toevoer van polymeer A en hulpstof. Via een toevoerbuis komt het mengsel in een kamer waar het met een sterke warme luchtstroom (blazen) tot vezels wordt geblazen. De vezels worden op een draaiende koelrol opgevangen als laag 2. Onder de tekening staat de structuurformule van polymeer A: ~CH2-CH(CH3)-CH2-CH(CH3)-CH2-CH(CH3)~.
Vraag 27 2 punten
Laag 2 van het mondkapje wordt geproduceerd in 2 stappen (figuur 3). Een stofeigenschap van polymeer A maakt het materiaal geschikt om te verwerken in een extruder. Deze stofeigenschap kan onder andere worden verklaard uit een kenmerk op microniveau. Geef aan welke stofeigenschap polymeer A heeft, waardoor het geschikt is om te verwerken in een extruder. Geef aan hoe deze eigenschap kan worden verklaard uit een kenmerk op microniveau.
Bekijk het antwoord
- Stofeigenschap: polymeer A kan smelten/vloeibaar worden, of wordt vervormbaar bij verwarmen (1p)
- Kenmerk op microniveau: polymeer A is een ketenpolymeer (bestaat uit losse ketens), er zijn geen crosslinks (1p)
Figuur 4

De reactievergelijking van de reactie met zuurstof, onvolledig. Links een polymeerketen ~CH2-CH(CH3)-CH2-CH(CH3)-CH2-CH(CH3)~ met een plek waar de keten breekt (gestippelde lijn). Daarna + O2 en een pijl naar fragment X + H-CH(CH3)~ (het rechter fragment). Fragment X is het linker deel van de keten met het breukpunt.
Vraag 28 2 punten
Laag 3 van het mondkapje wordt vaak ook gemaakt van polymeer A, maar polymeer A kan geen water binden. Om laag 3 waterbindende eigenschappen te geven wordt door reactie met zuurstof een deel van de polymeerketens voorzien van carboxylgroepen. In figuur 4 is de vergelijking van deze reactie onvolledig weergegeven. Door de reactie breekt een polymeerketen in twee fragmenten. Fragment X bevat een carboxylgroep. Geef de structuurformule van fragment X.
Bekijk het antwoord
- De carboxylgroep juist: C(=O)-OH aan het einde van het fragment (1p)
- De rest van het fragment en het begin van de keten weergegeven met ~: ~CH2-CH(CH3)-CH2-CH(CH3)- (1p)
Een keten van polymeer A die eindigt in een carboxylgroep: ~CH2-CH(CH3)-CH2-CH(CH3)-C(=O)-OH. De carboxylgroep (C=O en OH) zit aan het einde van de keten, het begin van de keten is met ~ aangegeven.
2025, tijdvak 2: Hyaluronzuur in fillers
Opgavetekst
Figuur 1

De structuurformule van een repeterende eenheid van hyaluronzuur (HyZ). Het fragment bevat OH-groepen, een C=O-groep in de carboxylgroep (H-O-C(=O)-), een acetylamidegroep (NH-C(=O)-CH3) en de ringen die via zuurstofbruggen aan elkaar zijn verbonden. Aan het fragment hangen uiteinden met ~.
Bron 11

Het symbool voor een watermolecuul in de opdracht: een O-atoom met twee H-atomen eraan (H-O-H). Dit symbool gebruik je om de watermoleculen op de uitwerkbijlage weer te geven.
Vraag 36 3 punten
In het lichaam zal het gecrosslinkte HyZ uiteindelijk toch worden afgebroken. De BDDE-crosslink wordt hierbij omgezet tot de lichaamseigen stoffen glycerol en butaandizuur. Geef de structuurformule van butaandizuur.
Bekijk het antwoord
- Een koolstofketen met vier koolstofatomen getekend (1p)
- De structuurformule bevat een carboxylgroep (1p)
- Een tweede carboxylgroep en de rest van de structuurformule juist (1p)
Butaandizuur: een koolstofketen van vier koolstofatomen met aan beide uiteinden een carboxylgroep (C(=O)-OH), dus HOOC-CH2-CH2-COOH.
2024, tijdvak 1: Koeien boeren methaan op
Vraag 11 2 punten
In een onderzoek werd aangetoond dat 3-NOP in pensvloeistof langzaam maar volledig wordt omgezet tot het onschadelijke propaan-1,3-diol.
Geef de structuurformule van propaan-1,3-diol.
Bekijk het antwoord
- De structuurformule heeft drie C-atomen met een OH-groep aan het eerste C-atoom. (1p)
- De tweede OH-groep zit aan het derde C-atoom en de rest van de structuurformule is juist. (1p)
Indien de structuurformule van een ander alkaan-1,3-diol of van propaan-2,2-diol is gegeven: 1 punt. Indien de structuurformule van propaanzuur of propaandizuur is gegeven: 1 punt.
2024, tijdvak 1: Zuurstofvanger
Opgavetekst
figuur 2

Schema van het maken van de folie: drie extruders (voor laag A, B en C) met toevoerbuizen, een verdeelstuk, een koelrol en de folie. Rechts de structuurformule van PE: een keten van C-atomen met per C-atoom twee H-atomen, met n herhalingen.
Vraag 12 2 punten
Laag A, B en C van OxyGuardTM zijn gemaakt van PE. Deze lagen van PE worden gemaakt door extruderen met drie extruders. Hierna volgt een proces waarbij de gesmolten lagen door een verdeelstuk gaan en er een folie ontstaat die uit drie lagen bestaat. Figuur 2 toont deze processen en de structuurformule van PE.
Leg uit dat PE verwerkt kan worden door extruderen. Gebruik in je uitleg de structuurformule van PE.
Bekijk het antwoord
- PE is een ketenpolymeer: het bestaat uit losse ketens en kan geen crosslinks vormen. (1p)
- PE is een thermoplast en kan worden gesmolten. (1p)
Voorbeelden van juiste antwoorden: PE is een ketenpolymeer en dus een thermoplast; er zijn geen reactieve groepen die crosslinks kunnen vormen; PE kan worden gesmolten omdat het uit losse ketens bestaat.
2024, tijdvak 1: Ademende flowbatterij
figuur 2
Structuurformule van een gedeelte uit het midden van een PAN-molecuul: een keten met CH2- en C-groepen en dubbele bindingen (C=C). Boven de C-atomen staat een H en daaronder een CN-groep. De bindingsstreepjes tussen het C-atoom en het N-atoom zijn niet weergegeven.
Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2024.
Vraag 34 3 punten
Een van de halfcellen van de flowbatterij bevat een membraan waardoor zuurstof kan passeren. Dit membraan bestaat onder andere uit een poreuze koolstoflaag die is gemaakt door het polymeer PAN te verkolen. In figuur 2 is de structuurformule van een gedeelte uit het midden van een PAN-molecuul weergegeven. De bindingsstreepjes tussen het C-atoom en het N-atoom zijn niet weergegeven.
Geef de structuurformule van het monomeer waaruit PAN is gevormd. Zorg dat ook de ontbrekende bindingsstreepjes tussen het C-atoom en het N-atoom zijn weergegeven.
Bekijk het antwoord
- De C≡N-groep is juist weergegeven. (1p)
- De C=C-groep uit de gegeven formule is juist in het monomeer opgenomen. (1p)
- De rest van de structuurformule is juist en voldoet aan de covalentieregels. (1p)
Indien de structuur met een enkele C-C-binding en een C≡N-groep is gegeven (zonder C=C): 2 punten. Indien de structuur ~C-C~ met een CN-groep zonder driebinding is gegeven: 1 punt.
2024, tijdvak 2: Passievruchtaroma in sauvignon blanc
Figuur 1
Structuurformules van glutathion-3-MH (links) en 3-MH (rechts). Glutathion-3-MH is een tripeptide van glutaminezuur, cysteïne en glycine. Het glutaminezuur heeft een extra carboxylgroep (HO-C(=O)-) in de restgroep. De cysteïne-eenheid heeft een CH2-groep die via het zwavelatoom (S) is gebonden aan het 3-MH-deel. Het 3-MH-deel is CH3-CH2-CH2-CH(-S-H)-CH2-CH2-OH, met het zwavelatoom op het derde koolstofatoom. Rechts staat 3-MH: CH3-CH2-CH2-CH(-S-H)-CH2-CH2-OH.
Vraag 2 2 punten
Glutathion-3-MH is opgebouwd uit een tripeptide en een molecuul 3-MH. De laatste twee eenheden van het tripeptide zijn een cysteïne- en een glycine-eenheid. De eerste aminozuur-eenheid van het tripeptide is anders gekoppeld dan de andere eenheden. Bij deze aminozuur-eenheid is de restgroep via een peptidebinding gekoppeld aan de cysteïne-eenheid. Voer de volgende opdrachten uit: • Geef de naam van deze eerste aminozuur-eenheid. Gebruik Binas-tabel 67H1 of ScienceData-tabel 13.7c. • Licht toe waarom de restgroepen van cysteïne en glycine niet via een peptidebinding kunnen koppelen en de restgroep van de eerste aminozuur-eenheid wel.
Bekijk het antwoord
- Noemt glutaminezuur (glu) als naam van de eerste aminozuur-eenheid (1p)
- Geeft een juiste toelichting, bijvoorbeeld: cysteïne en glycine hebben geen carboxylgroep (COOH-groep) in de restgroep en kunnen dus geen condensatiereactie via de restgroep aangaan, terwijl de restgroep van glutaminezuur dat wel kan; of: de restgroepen van cysteïne en glycine kunnen niet via een condensatiereactie reageren, en die van glutaminezuur wel (1p)
2024, tijdvak 2: Producten uit bischofiet
Figuur 1

Dwarsdoorsnede van de caverne in de bischofiet-laag. Van boven naar beneden: de bovenste grondlaag, de zoutlagen, de dak-olie (een vloeistoflaag), en daaronder de caverne gevuld met MgCl2-oplossing, die aan de onderkant grenst aan de bischofiet-laag. Links en rechts stroomt H2O de caverne in en voert de MgCl2-oplossing af.
Vraag 10 2 punten
Op de MgCl2-oplossing in de caverne wordt een vloeistoflaag aangebracht die dak-olie wordt genoemd (zie figuur 1). De dak-olie voorkomt dat de zoutlagen boven de bischofiet-laag oplossen. Een aantal stoffen is onderzocht op bruikbaarheid als dak-olie. Ethaan-1,2-diol is ook onderzocht, maar bleek ongeschikt. Geef de structuurformule van ethaan-1,2-diol.
Bekijk het antwoord
- Twee OH-groepen gegeven (1p)
- De rest van de structuurformule is juist (twee koolstofatomen die met elkaar verbonden zijn) (1p)
2024, tijdvak 2: Uraan uit zeewater
Vraag 24 2 punten
Voor de winning van uraan uit zeewater worden polymeren gebruikt die in staat zijn om $UO_2^{2+}$-ionen te binden. De basis van dit polymeer is het peptide omiganan. De aminozuurvolgorde van omiganan is als volgt: Ile-Leu-Arg-Trp-Pro-Trp-Trp-Pro-Trp-Arg-Arg-Lys (omiganan). Omiganan is in staat om water te binden. Voer de volgende opdrachten uit: • Geef het 3-lettersymbool van één aminozuur-eenheid in een omigananmolecuul waarvan de restgroep één of meerdere watermoleculen kan binden. • Geef ook het structuurkenmerk van deze restgroep dat voor deze binding verantwoordelijk is.
Bekijk het antwoord
- Aminozuur-eenheid juist: Arg, Trp of Lys (1p)
- Structuurkenmerk van de restgroep dat verantwoordelijk is voor de binding van watermoleculen: de NH-groep en/of NH2-groep (1p)
Als in plaats van het 3-lettersymbool de naam of het 1-lettersymbool is gegeven, reken dit goed. Goed rekenen zijn de volgende combinaties: Arg met de NH- en/of NH2-groep; Trp met de NH-groep; Lys met de NH2-groep.
2023, tijdvak 1: Zonnebrandstof
Opgavetekst
tekstfragment Zonnebrandstof
“Iedere dertig minuten vangt de aarde een hoeveelheid zonlicht op waarmee we de hele wereld een jaar lang van energie kunnen voorzien. Hier ligt voor ons de uitdaging. We moeten gebruikmaken van deze mogelijkheid.” Met deze woorden opende toenmalig kroonprins Willem Alexander in 2011 een seminar in Dresden.
Wetenschappers hebben iets bedacht om zonlicht te kunnen gebruiken als ‘zonnebrandstof’. Voor deze zonnebrandstof wordt zonne-energie gebruikt die is opgevangen door zonnecellen, om water te ontleden tot waterstof en zuurstof. De gevormde waterstof wordt vervolgens door de genetisch aangepaste bacteriesoort R. eutropha met koolstofdioxide omgezet tot de zonnebrandstof isopropylalcohol (IPA). Dit proces is vereenvoudigd weergegeven in figuur 1a.
Het proces in figuur 1a heeft overeenkomsten met de natuurlijke fotosynthese. Beide processen hebben bijvoorbeeld zonlicht als energiebron nodig.
naar: www.groenegrondstoffen.nl
figuur 1a

Schema van de reactor. Bovenaan een zonnecel die met elektrode A en elektrode B is verbonden. De reactor bevat een zoutoplossing met bacteriën; van bovenaf wordt CO2 ingeleid. Bij elektrode A: 2 H2O geeft 4 H+ en O2. Bij elektrode B: 2 H+ geeft H2. Door de bacteriën reageren H2 en CO2 tot IPA.
figuur 1b

Structuurformule van isopropylalcohol (IPA): een keten van drie koolstofatomen. Het middelste koolstofatoom heeft een OH-groep (een zuurstofatoom met een waterstofatoom eraan) en een waterstofatoom. Elk van de twee buitenste koolstofatomen draagt drie waterstofatomen.
Vraag 2 2 punten
Isopropylalcohol (IPA) is een triviale naam. De structuurformule van IPA is in figuur 1b weergegeven. Geef de systematische naam van IPA.
Bekijk het antwoord
- Noemt de stamnaam propaan en het achtervoegsel -ol (1p)
- Geeft de juiste plaatsaanduiding van de OH-groep: propaan-2-ol (1p)
2-propanol en propan-2-ol zijn beide goed. Het antwoord 2-hydroxypropaan levert 1 punt op.
figuur 2

Vereenvoudigd fragment van een hydrogenase. Een ijzeratoom (Fe) met boven het atoom een golflijn (~) en daaronder een streepje naar de Cys-eenheid. De peptideketen ~Cys - Thr~ heeft aan beide uiteinden een afbrekingsteken (~).
Vraag 3 4 punten
Een van de stappen in het proces waarbij bacteriën IPA produceren, is de omzetting van waterstof tot waterstofionen met behulp van ‘hydrogenasen’. Een hydrogenase is een enzym met in het reactieve deel onder andere ijzeratomen. In figuur 2 is een fragment van een hydrogenase vereenvoudigd weergegeven. Het zwavelatoom in de restgroep van de cysteïne-eenheid is gebonden aan een ijzeratoom (Fe) in plaats van aan een waterstofatoom. Deze binding is op te vatten als een atoombinding. Geef de structuurformule van het fragment uit figuur 2. Gebruik Binas-tabel 67H1 of ScienceData-tabel 13.7c.
Bekijk het antwoord
- De peptidegroepen zijn juist weergegeven, inclusief de afgebroken peptidegroepen aan het begin en het einde van de keten (1p)
- De restgroepen zijn juist weergegeven (voor cysteïne wordt alleen de $CH_2-S$-groep beoordeeld) (1p)
- Fe is op de juiste manier verbonden met de restgroep van de cysteïne-eenheid (1p)
- Begin en einde van de peptideketen zijn juist weergegeven, bijvoorbeeld met ~, en de rest van de structuurformule is juist (1p)
Structuurformule van het fragment: een peptideketen van de aminozuren cysteïne en threonine, verbonden via de peptidegroepen. Het begin en het einde van de keten zijn met ~ aangegeven (afgebroken peptidegroepen). Bij cysteïne hoort op de restgroep een CH2-groep met daaraan het zwavelatoom. Het zwavelatoom is via een atoombinding verbonden met het ijzeratoom (Fe), en het ijzeratoom heeft een ~ naar de rest van het enzym.
Als de C-uiteinden en de N-uiteinden zijn verwisseld, dit goed rekenen. Als het teken ~ aan het ijzeratoom is weggelaten, dit niet aanrekenen. Bij cysteïne wordt voor de restgroep alleen de CH2-S-groep beoordeeld.
2023, tijdvak 1: Chemie in olieverf
Opgavetekst
Chemie in olieverf
Olieverf is een vloeibaar mengsel van kleurpigmenten en een olie, meestal lijnzaadolie. Lijnzaadolie bestaat uit triglyceriden. Triglyceriden zijn tri-esters van glycerol en vetzuren. In figuur 1a is de structuurformule weergegeven van een triglyceridemolecuul dat in lijnzaadolie voorkomt. In figuur 1b is een triglyceridemolecuul schematisch weergegeven.
De triglyceriden in lijnzaadolie bevatten veel C=C-bindingen.
In het verleden werd in gele olieverf het kleurpigment Pb3O4 gebruikt. Nadat de gele olieverf op het doek is aangebracht, treden verschillende soorten reacties op waardoor de olieverf langzaam hard wordt. In deze opgave worden drie soorten reacties besproken, die in willekeurige volgorde kunnen plaatsvinden:
reactie 1: vorming van crosslinks
reactie 2: hydrolyse van triglyceriden
reactie 3: reactie van Pb3O4 met vetzuren
Bij reactie 1 reageren de CH2-groepen náást de C=C-bindingen in triglyceridemoleculen met zuurstofmoleculen uit de lucht. Hierbij worden crosslinks tussen triglyceridemoleculen gevormd, zoals schematisch is weergegeven in figuur 2 op de volgende bladzijde.
figuur 1a

Structuurformule van een triglyceridemolecuul uit lijnzaadolie. Bovenaan: H2C-O-C(=O)-C17H33. In het midden: H29C17-C(=O)-O-CH. Onderaan: H2C-O-C(=O)-C17H29.
figuur 1b

Schematische weergave van een triglyceridemolecuul: drie lijnen die vanuit een centraal punt naar de vetzuurketens lopen.
Vraag 15 2 punten
De triglyceriden in lijnzaadolie bevatten veel C=C-bindingen. Leg uit hoeveel C=C-bindingen voorkomen in het triglyceridemolecuul in figuur 1a. Gebruik de structuurformule. Gebruik eventueel Binas-tabel 67G2 of ScienceData-tabel 13.2g.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat een vetzuurstaart zonder C=C-bindingen de formule $C_{17}H_{35}$ heeft (of dat in figuur 1a de vetzuren oliezuur en linoleenzuur zijn verestert) (1p)
- Het berekende aantal C=C-groepen is consequent: in totaal zeven C=C-groepen (1p)
Ook goed: C17H33 bevat één dubbele binding en C17H29 bevat drie, dus in totaal zeven C=C-groepen.
figuur 2

Schematische weergave van de vorming van crosslinks. Triglyceridemoleculen worden met zuurstof (+ zuurstof) via crosslinks met elkaar verbonden tot een netwerk.
Vraag 16 2 punten
Leg uit op microniveau hoe door het ontstaan van crosslinks de vervormbaarheid van de olieverf afneemt.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door de crosslinks triglyceridemoleculen met elkaar worden verbonden (grotere moleculen of een netwerk met atoombindingen) (1p)
- Noemt dat de moleculen daardoor moeilijker langs elkaar kunnen bewegen (sterkere vanderwaalsbinding, of de moleculen kunnen niet of minder ten opzichte van elkaar bewegen) (1p)
Vraag 21 2 punten
Op sommige schilderijen zijn na honderden jaren de gele kleuren vervaagd doordat witte vlekjes zijn ontstaan op het oppervlak van deze schilderijen. Deze witte vlekjes bevatten voornamelijk verbindingen van loodionen met R-COO--ionen die afkomstig zijn van verzadigde vetzuren uit de gebruikte olie. De witte vlekjes zijn ontstaan doordat beide ionsoorten zich langzaam naar het oppervlak van de verflaag verplaatsten. Voer de volgende opdrachten uit: geef een structuurkenmerk dat een onverzadigd vetzuur onderscheidt van een verzadigd vetzuur. Licht toe, aan de hand van dit structuurkenmerk, dat R-COO--ionen die afkomstig zijn van verzadigde vetzuren binnen de verf kunnen bewegen. Gebruik eventueel figuur 3.
Bekijk het antwoord
- Noemt het structuurkenmerk: een C=C-groep (een onverzadigd vetzuur bevat ten minste één C=C-groep) (1p)
- Licht toe dat R-COO--ionen van verzadigde vetzuren niet met atoombindingen (crosslinks) gebonden zijn en daardoor binnen de verf kunnen bewegen (1p)
Ook goed bij de toelichting: de R-COO--ionen van verzadigde vetzuren zijn niet covalent gebonden, niet gecrosslinkt, of kunnen niet reageren volgens reactie 1.
2023, tijdvak 1: Kunstgrasmat
Opgavetekst
Kunstgrasmat
Al sinds 1964 worden kunstgrasmatten gebruikt, bijvoorbeeld voor voetbalvelden. Een bepaald type kunstgrasmat bestaat uit een onderlaag van bijvoorbeeld rubber of polypropeen waaraan kunstgrassprieten zijn bevestigd. Een grondstof voor rubber is buta-1,3-dieen.
Het materiaal waarmee de kunstgrassprieten worden gemaakt, is in de loop der jaren verbeterd. De sprieten worden steeds sterker, veerkrachtiger en duurzamer. LLDPE is een veelgebruikte materiaalsoort voor kunstgrassprieten. LLDPE is een copolymeer dat wordt gevormd door additie van voornamelijk etheen en een kleine hoeveelheid oct-1-een (figuur 1a). De aanwezigheid van oct-1-een zorgt ervoor dat de polymeerketens van LLDPE zijketens bevatten (figuur 1b).
Door middel van extruderen worden van het copolymeer lange polymeervezels gevormd. Deze vezels worden verwerkt in de kunstgrasmat.
Vraag 22 3 punten
Een grondstof voor rubber is buta-1,3-dieen. Geef de structuurformule van buta-1,3-dieen.
Bekijk het antwoord
- De structuurformule heeft een koolstofketen van vier C-atomen (1p)
- De structuurformule bevat minimaal één C=C-binding op de juiste positie (1p)
- De tweede dubbele binding staat op de juiste positie en de rest van de structuurformule is juist (1p)
Structuurformule van buta-1,3-dieen, $CH_2=CH-CH=CH_2$: een keten van vier koolstofatomen met een dubbele binding tussen het eerste en tweede koolstofatoom en een dubbele binding tussen het derde en vierde koolstofatoom. Elk uiteinde heeft twee waterstofatomen, de middelste twee koolstofatomen hebben elk één waterstofatoom.
Erratum op de opgave: de stof heet buta-1,3-dieen (niet butaan-1,3-dieen). Het antwoord heeft een keten van vier koolstofatomen met een dubbele binding tussen C1 en C2 en een tweede dubbele binding tussen C3 en C4.
figuur 1b

Schematische weergave van een LLDPE-keten: een lange, gebogen hoofdketen met zijketens.
Vraag 23 2 punten
Leg uit dat LLDPE geschikt is om in een extruder te worden verwerkt. Gebruik in je uitleg figuur 1b.
Bekijk het antwoord
- LLDPE is een ketenpolymeer: het bestaat uit losse ketens en bevat geen crosslinks (1p)
- LLDPE is een thermoplast: het kan worden gesmolten, het is vervormbaar bij verwarmen (1p)
figuur 1a

Structuurformule van oct-1-een: een keten van acht koolstofatomen met een dubbele binding tussen het eerste en het tweede koolstofatoom. Alle overige bindingen zijn enkelvoudig.
Vraag 24 3 punten
Geef de structuurformule van een fragment uit het midden van een molecuul LLDPE. Dit fragment moet bestaan uit één eenheid etheen en één eenheid oct-1-een.
Bekijk het antwoord
- Een keten van vier koolstofatomen met enkelvoudige bindingen ertussen (1p)
- De hexylgroep is als zijtak weergegeven (1p)
- De uiteinden van de keten zijn juist weergegeven, bijvoorbeeld met ~, en de rest van de structuurformule is juist (1p)
Fragment van LLDPE met één etheen-eenheid en één oct-1-een-eenheid: een keten van koolstofatomen met enkelvoudige bindingen, waarbij één eenheid een hexylgroep (zijtak) draagt. Het begin en het einde van het fragment zijn met ~ aangegeven.
Een antwoord als ~CH2-[CH2]8-CH2~ krijgt 1 punt.
Kunstgrasmat (vervolg)
Figuur 2 geeft een vereenvoudigde weergave van de structuur van het copolymeer. De polymeerketens worden in deze figuur als lange draden voorgesteld. Er zijn delen waarin de ketens evenwijdig zijn gerangschikt. Dit noemen we de kristallijne delen. In andere delen, die amorf worden genoemd, zijn de polymeerketens kriskras door elkaar aanwezig. Een hoger aandeel kristallijne delen verhoogt vooral de sterkte van het kunstgras, terwijl een hoger aandeel amorfe delen het kunstgras juist veerkrachtiger maakt.
Na ongeveer 10 jaar is een voetbalveld van kunstgras versleten. Het versleten kunstgras kan op verschillende manieren worden verwerkt. Kunstgrasmatten kunnen bijvoorbeeld worden verbrand in energiecentrales. Een versleten kunstgrasmat met een onderlaag van polypropeen en sprieten van LLDPE kan ook gerecycled worden. De mat wordt dan als geheel gesmolten en verwerkt tot één soort kunststofgranulaat. Dit granulaat kan worden gebruikt om bijvoorbeeld verkeerspaaltjes van te maken.
Bas meent dat bovenstaand recycle-proces past bij het cradle-to-cradle-principe. Alina is het hier niet mee eens.
figuur 2

Cirkel met een patroon van lijnen. Amorfe delen: polymeerketens die kriskras door elkaar lopen. Kristallijne delen: evenwijdige lijnen.
Vraag 25 3 punten
Leg uit op microniveau of het gebruik van meer oct-1-een in LLDPE het kunstgras sterker of juist veerkrachtiger zal maken. Gebruik eventueel figuren 1 en 2.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat meer oct-1-een zorgt voor meer zijketens (1p)
- Inzicht dat de ketens minder dicht bij elkaar kunnen komen, of dat de ketens niet netjes kunnen ordenen (1p)
- Consequente conclusie over het aandeel amorfe en kristallijne delen, en over de veerkrachtigheid (of sterkte) van het kunstgras (1p)
Als een onjuist antwoord op vraag 25 het consequente gevolg is van een onjuist antwoord op vraag 23 en/of 24, dit antwoord op vraag 25 goed rekenen (aanvulling op het correctievoorschrift). Ook goed: meer oct-1-een geeft meer zijketens, waardoor de vanderwaalsbinding zwakker wordt en het aandeel amorfe delen groter wordt, zodat het kunstgras veerkrachtiger wordt.
2023, tijdvak 2: Okselgeur
Vraag 2 2 punten
Zweet bevat behalve water en opgeloste zouten ook andere stoffen, zoals vetten en peptiden. Vers zweet heeft geen geur. Maar bacteriën op onze huid breken vetten uit zweet af. Coryne-bacteriën vormen bij afbraak van deze vetten uit zweet carbonzuren, zoals boterzuur. Deze zuren geven een onplezierige geur aan zweet: okselgeur.
2 Geef de structuurformule van boterzuur. Gebruik Binas-tabel 66A of ScienceData-tabel 10.2a.
Bekijk het antwoord
- Carboxylgroep (-COOH) juist weergegeven (1p)
- Rest van de structuurformule juist: een keten van vier koolstofatomen (1p)
Boterzuur is butaanzuur: vier koolstofatomen in een keten, CH3-CH2-CH2-COOH.
Figuur 2 Okselgeur

Structuurformule van stof B: een benzeenring met een zijketen CH2-CH2-CH(CH3)-CH2-CH2-O-, die via een carbamaatgroep O-C(=O)-NH is gebonden aan het aminozuurdeel CH(COOH)-CH2-CH2-C(=O)-NH2.
Uitwerkbijlage Stof A en stof B

Structuurformules van stof A (zoals in figuur 1) en stof B (zoals in figuur 2). Onder de structuurformules staat de regel: Het 3-lettersymbool van deze aminozuureenheid: ...
Vraag 5 2 punten
Zwitserse wetenschappers onderzochten de werking van het enzym ACY voor een nieuw type deodorant. De werking van dit type deodorant is gebaseerd op een stof die door het enzym ACY kan worden omgezet tot parfum. Stof B is een voorbeeld van zo’n stof (figuur 2).
Stoffen A en B worden dus allebei omgezet door het enzym ACY. In de structuurformule van zowel stof A als stof B is dezelfde aminozuur-eenheid gebonden. Via deze eenheid worden beide stoffen herkend door het enzym.
Op de uitwerkbijlage zijn de stoffen A en B nogmaals weergegeven.
5 Voer de volgende opdrachten uit. Gebruik hierbij Binas-tabel 67H1 of ScienceData-tabel 13.7c.
− Omcirkel in de figuur op de uitwerkbijlage de aminozuur-eenheid die wordt herkend door het enzym ACY.
− Geef het 3-lettersymbool van deze aminozuureenheid.
Bekijk het antwoord
- De juiste aminozuur-eenheid is eenmaal of tweemaal omcirkeld (de eenheid van glutamine met zijketen CH2-CH2-CO-NH2) (1p)
- Consequente conclusie met betrekking tot het 3-lettersymbool van het aminozuur: Gln (1p)
De aminozuur-eenheid van glutamine, in stof A en stof B hetzelfde: het deel NH-CH met de zijketen CH2-CH2-CO-NH2 (de amide-zijketen). Omcirkeld is die eenheid, eenmaal of tweemaal, in de structuurformule van stof A of stof B op de uitwerkbijlage. Het 3-lettersymbool is Gln.
Goed rekenen: het 3-lettersymbool Gln, de naam glutamine of het 1-lettersymbool Q. Als een onjuist antwoord op vraag 5 het gevolg is van een onjuist antwoord op vraag 3 (bijvoorbeeld het hydrolyseren van de peptidebinding op de verkeerde plek), dit antwoord op vraag 5 goed rekenen. Als behalve de juiste aminozuur-eenheid ook een onjuiste eenheid is omcirkeld, het tweede scorepunt niet toekennen. Het antwoord Phe als 3-lettersymbool levert 1 punt op.
2023, tijdvak 2: Afval van PET
Opgavetekst
Figuur 1 Afval van PET

Structuurformule van PET als herhalende eenheid tussen haakjes met index n: -O-CH2-CH2-O-C(=O)-C6H4-C(=O)- (een benzeenring met de carbonylgroepen op tegenoverliggende C-atomen).
Vraag 6 2 punten
PET (polyethyleentereftalaat) is een polyester, die onder meer wordt gebruikt voor het maken van PET-flessen. In figuur 1 is de structuurformule van PET weergegeven.
PET kan worden gevormd als copolymeer uit ethaan-1,2-diol en één ander monomeer.
6 Geef de structuurformule van dit andere monomeer.
Bekijk het antwoord
- De structuurformule bevat de benzeenring met aan twee tegenoverliggende koolstofatomen een groep die in het gedeelte van PET tussen de haakjes voorkomt (1p)
- De structuurformule bevat twee carboxylgroepen ($-COOH$) (1p)
Het andere monomeer is tereftaalzuur, $HOOC-C_6H_4-COOH$ (benzeen-1,4-dicarbonzuur), met twee carboxylgroepen op tegenoverliggende koolstofatomen van de benzeenring. Een antwoord met slechts een van de twee punten levert 1 punt op; een antwoord met een andere structuur levert 0 punten op.
Vraag 7 2 punten
PET-flessen worden gemaakt door middel van een proces waarbij PET-korrels worden geëxtrudeerd. Daarna worden er PET-flessen van geblazen. Gebruikte PET-flessen kunnen worden fijngemalen tot korrels die opnieuw kunnen worden geëxtrudeerd.
7 Leg uit dat PET geschikt is om in een extruder te worden verwerkt. Gebruik in je uitleg figuur 1. De dubbele bindingen in de ring zijn niet reactief.
Bekijk het antwoord
- PET bestaat uit losse ketens (ketenpolymeer) of bevat geen extra reactieve groepen / crosslinks (1p)
- Conclusie: PET is een thermoplast en kan worden gesmolten (1p)
Voorbeelden van een juist antwoord: PET bestaat uit losse ketens (PET is een ketenpolymeer), dus PET is een thermoplast en kan in een extruder worden verwerkt. Of: PET bevat geen extra reactieve groepen (om crosslinks te vormen), dus het is een thermoplast. Of: PET kan worden gesmolten, want het bestaat uit losse ketens. Het eerste punt is voor de losse ketens (geen crosslinks, geen extra reactieve groepen); het tweede punt voor de conclusie dat PET een thermoplast is en gesmolten kan worden.
Vraag 11 3 punten
De katalysator met de daaraan gehechte kleurstof wordt naar S3 geleid. Hier wordt een oplosmiddel toegevoegd waarin hydrofobe kleurstoffen oplossen, waardoor ze loslaten van de katalysator. Bij dit proces is dichloormethaan als oplosmiddel gebruikt. Methanol ($CH_3OH$) is hiervoor minder geschikt.
11 Voer de volgende opdrachten uit:
− Geef de structuurformule van dichloormethaan.
− Leg uit waarom dichloormethaan meer geschikt is om hydrofobe kleurstoffen in op te lossen. Doe dit aan de hand van een verschil in de structuurformules van dichloormethaan en methanol.
Bekijk het antwoord
- Structuurformule van dichloormethaan juist: $CH_2Cl_2$ met twee H-atomen en twee Cl-atomen aan het koolstofatoom (1p)
- Methanol bevat een OH-groep en dichloormethaan bevat geen OH-groep (dichloormethaan bevat uitsluitend C-H- en C-Cl-bindingen) (1p)
- Dichloormethaan is (het meest) hydrofoob en methanol is hydrofiel, dus dichloormethaan is geschikter (1p)
Voorbeelden van een juiste uitleg: hydrofobe kleurstoffen lossen het best op in een hydrofoob oplosmiddel; (een molecuul) dichloormethaan bevat geen OH-groep, (een molecuul) methanol bevat een OH-groep; dichloormethaan is het meest hydrofoob. Of: methanol bevat een OH-groep en is hydrofiel; dichloormethaan bevat uitsluitend C-H- en C-Cl-bindingen en is hydrofoob.
2022, tijdvak 1: Hexaan uit cellulose
Figuur 1

Drie schematische tekeningen van de reactor naast elkaar, met de opschriften 1a (start experiment), 1b (tijdens het experiment) en 1c (na het experiment). Figuur 1a, van boven naar beneden: waterstof, een laag dodecaan, een laag water en cellulose met een roerder, en onderaan de katalysatoren. Figuur 1b: het reactiemengsel wordt krachtig geroerd en er zitten bolletjes in het mengsel. Figuur 1c: waterstof bovenin, daaronder een laag dodecaan en hexaan, daaronder water met overgebleven cellulose, en onderaan de katalysatoren.
Vraag 4 2 punten
De vloeistoffen water en dodecaan ($C_{12}H_{26}$) mengen niet goed (zie figuur 1a en 1c). Geef hiervoor een verklaring aan de hand van de formule van dodecaan.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat dodecaan een koolwaterstof is: het bevat uitsluitend C- en H-atomen (C-C- en C-H-bindingen), dus geen OH- of NH-groepen (1p)
- Concludeert dat dodecaan hydrofoob (apolair) is en geen waterstofbruggen kan vormen met watermoleculen (1p)
Vraag 6 2 punten
Als de temperatuur bij dit experiment hoger zou zijn dan 190 °C, zouden behalve hexaan ook isomeren van hexaan ontstaan. Geef de structuurformules van twee isomeren van hexaan.
Bekijk het antwoord
- Een juiste structuurformule van een isomeer van hexaan (1p)
- Een juiste structuurformule van een tweede, ander isomeer van hexaan (1p)
Twee juiste en onderling verschillende isomeren van $C_6H_{14}$.
2022, tijdvak 1: Goede wijn
Genipine

Structuurformule van genipine: een ringvormig molecuul met een methylester (C(=O)-O-CH3, met O-CH3 aan de koolstof van de C=O-groep), twee hydroxylgroepen (OH) aan de ring en een HO-CH2-groep.
Vraag 19 2 punten
Bij een pH van 3,5 worden de NH2-groepen in de moleculen chitosan omgezet tot NH3+-groepen. Door de vorming van NH3+-groepen wordt chitosan oplosbaar in wijn. Om te voorkomen dat het oplost in wijn, wordt chitosan vooraf behandeld met genipine. De structuurformule van genipine is hiernaast weergegeven. Genipine is een ester. Geef de structuurformule van de alcohol waaruit door verestering genipine kan worden gevormd.
Bekijk het antwoord
- Tekent een structuurformule met een hydroxylgroep (OH) als onderdeel van de alcohol (1p)
- De rest van de structuurformule is juist weergegeven, zoals $H_3C-OH$ (methanol) (1p)
Alleen de juiste naam of molecuulformule (methanol, $CH_3OH$) levert 1 punt op. De structuurformule van methaanzuur levert ook 1 punt op.
2022, tijdvak 1: NLES
Opgavetekst
Figuur 1

Figuur 1a: structuurformule van het LES-ion: een lange koolwaterstofketen van CH3- en CH2-groepen, daarna een deel (OC2H4)3 en een sulfaatgroep OSO3 met een negatieve lading. Figuur 1b: de ion-formule C12H25(OC2H4)3OSO3(-), met onder het koolwaterstofdeel het opschrift hydrofoob en onder het andere deel het opschrift hydrofiel. Figuur 1c: de schematische notatie van het LES-ion, een staafje (hydrofoob) met een cirkel (hydrofiel).
Figuur 2

Twee schematische tekeningen van de reiniging van een textielvezel. Figuur 2a: op de textielvezel liggen vuilmoleculen; die worden omringd door LES-ionen (staafjes met een bolletje), in water. Figuur 2b: het vuil-LES-deeltje, een bolvormig deeltje met het vuil in het midden en de staarten van de LES-ionen naar het vuil gericht, zit tussen de watermoleculen. De textielvezel staat rechts.
Figuur 4

Structuurformule van een vet: glycerol met drie vetzuurresten. De eerste twee vetzuurresten zijn C(=O)-C11H23; de derde is C(=O)-C17H33.
Vraag 23 2 punten
NLES kan worden geproduceerd uit palmpitolie. In figuur 4 is een voorbeeld van een vet dat in palmpitolie voorkomt in structuurformule weergegeven. Bij de hydrolyse van dit vet (stap 1) ontstaan glycerol, dodecaanzuur ($C_{12}H_{24}O_2$) en één ander vetzuur. Geef de structuurformule van dit andere vetzuur. Geef het koolwaterstofgedeelte op dezelfde wijze weer als in figuur 4.
Bekijk het antwoord
- De carbonzuurgroep is juist weergegeven als $-C(=O)-OH$ (1p)
- Het koolwaterstofgedeelte is juist weergegeven als $C_{17}H_{33}$, op dezelfde wijze als in figuur 4 (1p)
Het andere vetzuur is $C_{17}H_{33}COOH$.
2022, tijdvak 1: Nordic gold
Opgavetekst
Tabel 1
| Symbool | Massapercentage in Nordic gold (%) | Gemiddelde atoommassa (u) | Atoomdiameter (10−12 m) |
|---|---|---|---|
| Cu | 89 | 63,5 | 256 |
| Al | 5,0 | 27,0 | 286 |
| Zn | 5,0 | 65,4 | 266 |
| Sn | 1,0 | 119 | 324 |
Vraag 36 1 punt
Koperlegeringen hebben een antibacteriële werking, die onder meer wordt veroorzaakt door reactie 2: $2Cu^{2+} + 2R\text{-}SH \rightarrow 2Cu^{+} + R\text{-}S\text{-}S\text{-}R + 2H^+$. In de vergelijking staat het eiwit als R-SH. Geef de naam van de aminozuureenheid die kan reageren volgens reactie 2. Maak gebruik van Binas-tabel 67H1 of ScienceData-tabel 13.7c.
Bekijk het antwoord
- Noemt de aminozuureenheid cysteïne(-eenheid) (1p)
Het 3-lettersymbool, het 1-lettersymbool of de structuurformule van de aminozuureenheid is ook goed.
2022, tijdvak 2: Houtspons
Opgavetekst
Houtspons
Bij scheepsongelukken kan olie lekken naar het water. Om milieuschade te voorkomen hebben onderzoekers een materiaal op basis van hout ontwikkeld, waarmee olie uit water kan worden opgenomen. De werking van dit materiaal lijkt op die van een spons. Daarom heeft het de naam 'houtspons' gekregen. Hout bestaat uit cellulose, lignine en hemicellulose. Bij het maken van een houtspons moet het hout als volgt worden behandeld:
stap 1: Lignine wordt verwijderd.
stap 2: Hemicellulose wordt verwijderd.
stap 3: De overgebleven cellulose wordt gedroogd.
stap 4: De gedroogde cellulose wordt hydrofoob gemaakt.
stap 1
Voor het verwijderen van lignine wordt een oplossing van natriumchloriet gebruikt met een pH van 4,7. Deze oplossing bevat onder andere chlorietionen (ClO2–). Uit deze chlorietionen wordt chloordioxide (ClO2) gevormd volgens reactie 1.
reactie 1: 5 ClO2– + 4 H+ → 4 ClO2 + Cl– + 2 H2O
Chloordioxide (ClO2) reageert vervolgens met lignine. Bij deze redoxreactie wordt ClO2 omgezet tot ClO2– volgens onderstaande halfreactie a. Deze vergelijking is onvolledig: er ontbreekt een elektron.
halfreactie a: ClO2 → ClO2–
Stap 4
Om olie te kunnen opnemen, moet het oppervlak van de cellulose hydrofoob worden gemaakt. Dit gebeurt door een behandeling waardoor op de cellulose een laagje van het polymeer polysiloxaan wordt gevormd. Daarna is de houtspons klaar. In figuur 2 is de reactie tussen drie monomeereenheden van polysiloxaan en drie monomeereenheden van cellulose schematisch weergegeven.
Olie is een mengsel van koolwaterstoffen.
Geabsorbeerde olie kan uit houtspons worden verwijderd door deze eenvoudigweg eruit te persen. De houtspons veert daarna terug tot zijn oude vorm en kan opnieuw worden gebruikt. Onderzoekers hebben de opname van olie door de houtspons gemeten tijdens een aantal cycli van opname en uitpersen. De resultaten zijn in figuur 3 weergegeven. De opname van olie is uitgedrukt in het aantal gram olie dat per gram houtspons is opgenomen.
figuur 2 Reactie van polysiloxaan met cellulose

Reactieschema. Boven: polysiloxaan, drie Si-atomen met elk een CH3-groep en OH-groepen, als keten ~Si-O-Si-O-Si-O~. Midden: cellulose met drie OH-groepen, plus de pijl met 3 X. Onder: houtspons, met de Si-atomen met CH3-groepen en Si-O-verbindingen naar de cellulose-eenheden.
Vraag 6 1 punt
Geef aan welke stof (X) bij deze reactie wordt afgesplitst (zie figuur 2).
Bekijk het antwoord
- Water ($H_2O$) wordt afgesplitst (1p)
Een naam of formule telt: water of $H_2O$.
2022, tijdvak 2: BioGlue®
Opgavetekst
BioGlue®
BioGlue® is een lijm die chirurgen gebruiken bij het repareren van de wand van een bloedvat. BioGlue® bevat onder andere de stof glutaaraldehyde. Glutaaraldehyde kan worden gemaakt door stof X te laten reageren met zuurstof. De molecuulformule van stof X is C5H8. In een molecuul van stof X zijn alle C-atomen gerangschikt in een ring.
De werking van BioGlue® is onder andere gebaseerd op de reactie van de stof glutaaraldehyde met (vrije) NH2-groepen in de restgroepen van eiwitten.
Vraag 16 2 punten
Geef de structuurformule van stof X. De molecuulformule van stof X is $C_5H_8$; in een molecuul van stof X zijn alle C-atomen gerangschikt in een ring.
Bekijk het antwoord
- De gegeven structuurformule voldoet aan de formule $C_5H_8$ (1p)
- De rest van de structuurformule is juist (1p)
Vraag 17 2 punten
Geef de 3-lettersymbolen van de vier aminozuren die een (vrije) NH2-groep in de restgroep hebben.
Bekijk het antwoord
- De vier aminozuren: Asn, Gln, Lys en Arg (2p)
Drie juiste aminozuren en één ontbrekend of onjuist levert 1 punt op. Meer dan één onjuist aminozuur levert 0 punten op. Namen of 1-lettersymbolen van de juiste aminozuren tellen goed. Bij meer dan vier aminozuren alleen de eerste vier beoordelen.
2022, tijdvak 2: Alcohol in de auto
Opgavetekst
figuur 1 Energievoorziening van de auto

Schema van een auto met de energievoorziening: alcohol-tank, reformer, H2, SOFC, batterij en motor. Vanuit de lucht gaat lucht naar de SOFC.
Vraag 22 1 punt
Geef de structuurformule van ethanol (C2H6O).
Bekijk het antwoord
- De structuurformule van ethanol, bijvoorbeeld CH3-CH2-OH (1p)
2022, tijdvak 2: Bijensteek
Opgavetekst
tabel 1 Stoffen in bijengif
Het gif bestaat uit water en een aantal vaste stoffen. Deze vaste stoffen vormen het 'drooggewicht'. De meest voorkomende vaste stoffen in bijengif staan in tabel 1.
| stoffen in bijengif | massapercentage van het drooggewicht |
|---|---|
| mellitine | 50% |
| fosfolipase A2 | 12% |
| histamine | 9% |
tabel 1
Vraag 33 4 punten
Een fragment van een gedeelte van mellitine is: ~ Leu-Pro-Ala ~. Geef de structuurformule van dit fragment. Gebruik Binas-tabel 67H1 of ScienceData-tabel 13.7c.
Bekijk het antwoord
- De peptidegroep tussen Leu en Pro is juist weergegeven (1p)
- De andere peptidegroep is juist weergegeven, en de peptidegroepen aan de uiteinden zijn juist afgebroken (1p)
- De restgroepen zijn juist weergegeven (1p)
- Begin en einde van de peptideketen zijn juist weergegeven, bijvoorbeeld met ~, en de rest van de structuurformule is juist (1p)
Als in een overigens juist antwoord de C-uiteinden en de N-uiteinden zijn verwisseld, dan goed rekenen.
figuur 1 Fosfolipidemolecuul

Structuurformule van een fosfolipide. Bovenaan het glycerol-deel met een fosforzuurgroep (P, met O–, =O en R+). Het middelste C-atoom draagt een ester van C19H31-C(=O)-O (arachidonzuur). Het onderste C-atoom draagt een ester van C17H33-C(=O)-O (oliezuur).
Vraag 34 2 punten
Geef de namen van de twee vetzuren die in het fosfolipidemolecuul van figuur 1 zijn veresterd. Gebruik Binas-tabel 67G2 of ScienceData-tabel 13.2g.
Bekijk het antwoord
- Arachidonzuur (1p)
- Oliezuur (1p)
Vraag 36 1 punt
Geef een verklaring voor het feit dat bij deze reactie uitsluitend de estergroep aan het C-atoom met nummer 2 wordt gehydrolyseerd.
Bekijk het antwoord
- Fosfolipase A2 is specifiek: het enzym katalyseert alleen de hydrolyse van de esterbinding bij het C-atoom met nummer 2 (1p)
Elk van de voorbeelden telt, bijvoorbeeld dat het enzym specifiek is voor de esterbinding bij C-atoom 2, of dat het enzym alleen die reactie katalyseert.
Histamine

Structuurformule van histamine: een imidazoolring met twee N-atomen, met aan een C-atoom van de ring een zijketen van twee CH2-groepen die eindigt in een NH2-groep.
Vraag 37 1 punt
In het lichaam wordt histamine gemaakt uit het aminozuur histidine. Hierbij ontstaat behalve histamine nog één ander deeltje. De structuurformule van histamine is in het figuur weergegeven. Geef de molecuulformule van het andere deeltje. Gebruik Binas-tabel 67H1 of ScienceData-tabel 13.7c.
Bekijk het antwoord
- $CO_2$ (1p)
Een naam of structuurformule van het andere deeltje (koolstofdioxide) telt ook.
2022, tijdvak 3: Maniok
figuur 1

Reactieschema met structuurformules. Links linamarine, met daarachter + H2O en een pijl naar glucose (rechts) en acetoncyaanhydrine (rechts, met + ... erachter). De structuurformule van acetoncyaanhydrine ontbreekt in het schema en moet de leerling zelf geven.
Vraag 8 2 punten
De giftige verbinding in de maniokknol is linamarine ($C_{10}H_{17}NO_6$). In een molecuul linamarine komt een nitrilgroep (–CN) voor. Bij de hierboven beschreven methode komt een enzym vrij dat linamarine omzet tot glucose en acetoncyaanhydrine. Deze omzetting is in figuur 1 onvolledig weergegeven. In de vergelijking van figuur 1 wordt uitsluitend een C-O-C-groep verbroken. Geef de structuurformule van acetoncyaanhydrine. Geef de nitrilgroep als volgt weer: –CN.
Bekijk het antwoord
- De OH-groep is juist (1p)
- De rest van de structuurformule van acetoncyaanhydrine is juist (1p)
Een structuurformule van acetoncyaanhydrine, $(CH_3)_2C(OH)CN$: een centraal C-atoom met twee CH3-groepen, een OH-groep en een nitrilgroep –CN.
De bindingen tussen het C-atoom en het N-atoom in de CN-groep hier niet beoordelen.
Vraag 9 2 punten
Acetoncyaanhydrine ontleedt vervolgens. Hierbij ontstaat onder andere het giftige waterstofcyanide (blauwzuur). Dit verdampt bij de hierboven beschreven methode. Waterstofcyanide heeft de molecuulformule $HCN$. Geef de structuurformule van $HCN$. Geef alle atoombindingen weer.
Bekijk het antwoord
- De covalenties van H en C zijn juist (1p)
- De covalentie van N is juist, in een structuurformule die voldoet aan de molecuulformule $HCN$ (1p)
De structuurformule $H–C≡N$ met alle atoombindingen: H heeft één binding, C heeft vier bindingen (één met H en een drievoudige binding met N) en N heeft drie bindingen.
Vraag 11 2 punten
Bij het onderzoek naar de bladeren van de maniokplant bestond vooral aandacht voor het gehalte aan één bepaald zwavelhoudend aminozuur dat mensen niet zelf kunnen maken, maar via hun voeding binnen moeten krijgen. Geef de namen van twee zwavelhoudende aminozuren en leg uit welk van deze aminozuren de mensen via hun voeding binnen moeten krijgen. Gebruik hierbij je informatieboek.
Bekijk het antwoord
- Noemt methionine en cysteïne als twee zwavelhoudende aminozuren (1p)
- Legt uit dat methionine het aminozuur is dat mensen via hun voeding binnen moeten krijgen, omdat het een essentieel aminozuur is (1p)
2022, tijdvak 3: Zalmbatterijtje
Vraag 20 3 punten
Het laagje polypropeen (PP) is opgebouwd uit monomeren. Geef de structuurformule van een fragment van polypropeen. Dit fragment moet komen uit het midden van een molecuul en drie monomeereenheden bevatten.
Bekijk het antwoord
- Keten van 6 koolstofatomen met enkelvoudige bindingen ertussen (1p)
- Methylgroepen op de juiste wijze aan de keten verbonden (1p)
- Waterstofatomen op de juiste wijze aan de keten verbonden en de uiteinden van de getekende keten juist weergegeven, bijvoorbeeld met ~ (1p)
Een fragment van polypropeen: een keten van 6 koolstofatomen met enkelvoudige bindingen ertussen, met methylgroepen (CH3) op de juiste plaatsen aan de keten (afwisselend, zoals in polypropeen), en waterstofatomen op de juiste manier aan de keten verbonden. De uiteinden van de getekende keten zijn juist weergegeven, bijvoorbeeld met ~.
Het correctievoorschrift kent 1 punt voor foutieve fragmenten met een andere lengte van de keten of met de methylgroepen op een andere plaats. Het getekende fragment moet alle drie de onderdelen bevatten om de volle 3 punten te krijgen.
2021, tijdvak 1: Ethyllactaat
Vraag 3 2 punten
In reactor R1 worden een ruime overmaat ethanol en een melkzuuroplossing geleid. In aanwezigheid van een katalysator wordt een groot deel van het melkzuur omgezet tot ethyllactaat. Ook treden nevenreacties op waarbij esters ontstaan, zoals de ester van twee moleculen melkzuur. Geef de structuurformule van de ester van twee moleculen melkzuur (de structuurformule van melkzuur staat in de bijgevoegde figuur).
Bekijk het antwoord
- Een formule die is opgebouwd uit twee melkzuureenheden, respectievelijk $C_3H_5O_2$ en $C_3H_5O_3$. (1p)
- De estergroep juist weergegeven. (1p)
Een molecuul dat is opgebouwd uit twee melkzuureenheden, respectievelijk C3H5O2 en C3H5O3, die door één estergroep (C(=O)-O) met elkaar zijn verbonden. Elke melkzuureenheid heeft de CH3-groep en de OH-groep van melkzuur.
De voorbeeldformule in het correctievoorschrift is een afbeelding en is hier niet overgenomen. Een formule die is opgebouwd uit twee melkzuureenheden, met een juiste estergroep, krijgt de punten.
2021, tijdvak 1: Lithium-ionbatterij
Opgavetekst
figuur 2

Schematische vergroting van het elektrolyt, met polymeerketens (keten 1, 2 en 3) naast elkaar. Links is een Li+-ion gebonden aan O-atomen van een polymeerketen. Een pijl met de tekst Li+ beweegt naar rechts in de batterij tijdens stroomlevering loopt naar rechts. Rechts is het Li+-ion gebonden aan O-atomen van een volgende polymeerketen. Legenda: O = O-atoom; R = CH2CH2; Li+ = Li+-ion.
Vraag 10 2 punten
PEO heeft de formule $(CH_2CH_2O)_n$. Geef aan of PEO een thermoplast of een thermoharder is. Licht je antwoord toe aan de hand van een structuurkenmerk uit figuur 2.
Bekijk het antwoord
- Noemt een structuurkenmerk uit figuur 2: PEO bestaat uit ketenvormige moleculen, uit lange ketens zonder dwarsverbindingen, of bevat geen crosslinks. (1p)
- Consequente conclusie: PEO is een thermoplast. (1p)
Vraag 11 2 punten
Een docente bespreekt met haar leerlingen de elektrische geleiding in PEO. Een leerling vraagt of polyetheen ook gebruikt kan worden als elektrisch geleidend polymeer. Teken een fragment uit het midden van de structuurformule van polyetheen. In het getekende fragment moeten drie monomeereenheden zijn verwerkt.
Bekijk het antwoord
- Een keten van zes koolstofatomen met enkelvoudige bindingen ertussen. (1p)
- De twaalf waterstofatomen juist aan de keten aangegeven, en de uiteinden van de getekende keten aangegeven met bijvoorbeeld ~. (1p)
Een keten van zes koolstofatomen met enkelvoudige bindingen ertussen, met de twaalf waterstofatomen juist aan de keten (twee per koolstofatoom), en de uiteinden van de getekende keten aangegeven met bijvoorbeeld een golfje (~).
Is in het antwoord de structuurformule van PEO gegeven, dan geen scorepunten toekennen.
2021, tijdvak 1: Eiwitvertering
Vraag 29 2 punten
Voedsel bevat de voedingsstoffen die het lichaam nodig heeft. Deze voedingsstoffen kunnen op basis van de chemische structuur in drie groepen worden ingedeeld. De eiwitten vormen een van deze groepen. Geef de namen van de twee andere groepen voedingsstoffen.
Bekijk het antwoord
- Koolhydraten, ook sachariden of suikers genoemd. (1p)
- Vetten, ook oliën genoemd. (1p)
Vraag 31 2 punten
De zure maagvloeistof bevat het enzym pepsine, dat de afbraak van voedseleiwitten versnelt. Bij deze afbraak wordt steeds een binding tussen twee aminozuureenheden in de keten van een voedseleiwitmolecuul verbroken. Geef de naam van de karakteristieke groep waarvan de binding wordt verbroken, en geef de naam van het reactietype dat daarbij optreedt. Noteer je antwoord als volgt: naam karakteristieke groep: ...; naam reactietype: ...
Bekijk het antwoord
- Naam karakteristieke groep: peptide- of amidegroep. (1p)
- Naam reactietype: hydrolyse. (1p)
Vraag 34 3 punten
Hieronder is een fragment weergegeven van de primaire structuur van een eiwitmolecuul dat in voedsel kan voorkomen: ~Cys-Phe-Asp-Val-Phe-Lys-Glu~. Dit fragment kan met behulp van een pepsinemolecuul worden afgebroken tot onder meer het onderstaande molecuul: Phe-Asp-Val. Geef de structuurformule van dit molecuul. Gebruik Binas-tabel 67H of ScienceData-tabel 13.7c.
Bekijk het antwoord
- De peptidegroepen juist. (1p)
- De restgroepen juist. (1p)
- De rest van de structuurformule juist. (1p)
De structuurformule van het tripeptide Phe-Asp-Val: twee peptidegroepen (-CO-NH-) tussen de drie aminozuureenheden. De restgroepen zijn juist: fenylalanine met een benzylgroep (-CH2-C6H5), asparaginezuur met een -CH2-COOH-groep en valine met een -CH(CH3)2-groep. De rest van de structuurformule is juist: een vrije NH2-groep aan het N-uiteinde (Phe) en een vrije COOH-groep aan het C-uiteinde (Val).
Is in een overigens juist antwoord de C-uiteinde en het N-uiteinde verwisseld, dan goed rekenen.
2021, tijdvak 2: Wasmiddel verwijdert vlekken
Opgavetekst
Figuur 1 Het dodecylsulfaation

Structuurformule van het dodecylsulfaation: een lange koolstofketen (een CH3-groep gevolgd door CH2-groepen) met aan het uiteinde een O-SO3(-)-groep. De koolstofketen is de hydrofobe staart en de sulfaatgroep is de hydrofiele kop, met een negatieve lading.
Uitwerkbijlage: figuur 1 Het dodecylsulfaation om op te tekenen

Dezelfde structuurformule van het dodecylsulfaation als figuur 1 in de opgave: een lange koolstofketen met aan het uiteinde een O-SO3(-)-groep.
Vraag 25 2 punten
Wasmiddel bevat ook enzymen die vuildeeltjes kunnen afbreken door middel van hydrolyse. Omcirkel op de uitwerkbijlage in elk van de twee structuurformules een atoombinding die kan worden verbroken door middel van hydrolyse.
Bekijk het antwoord
- Een juiste atoombinding omcirkeld in de structuurformule van vuildeeltje 1 (1p)
- Een juiste atoombinding omcirkeld in de structuurformule van vuildeeltje 2 (1p)
In elk van de twee structuurformules is één atoombinding omcirkeld die door hydrolyse verbroken kan worden.
Wanneer in een structuurformule behalve de juiste atoombinding ook één of meerdere onjuiste atoombindingen zijn omcirkeld, het desbetreffende scorepunt niet toekennen. Een andere manier van omcirkelen, zoals in de opmerking van het correctievoorschrift is afgebeeld, telt voor vuildeeltje 2 ook goed.
Figuur 4 Fragment van lipase

Structuurformule van een fragment van het enzym lipase. Drie aminozuureenheden zijn met de letters A, B en C aangegeven met pijlen. De delen van de peptideketen tussen deze drie eenheden zijn met golflijnen weergegeven.
Vraag 27 2 punten
Bij het afbreken van vetten door lipase spelen onder andere drie verschillende aminozuureenheden een belangrijke rol. In figuur 4 (zie de bron) is een fragment van lipase, met daarin deze aminozuureenheden, in structuurformule weergegeven. Een van deze drie aminozuureenheden is in waswater negatief geladen doordat die een H⁺-ion heeft afgestaan. Geef de 3-lettersymbolen van elk van de drie aminozuureenheden die in figuur 4 zijn weergegeven. Maak gebruik van Binas-tabel 67H1 of ScienceData tabel 13.7c. Noteer je antwoord als volgt: A = … B = … C = …
Bekijk het antwoord
- A = Ser en C = His (1p)
- B = Asp (1p)
Wanneer als antwoord de juiste 1-lettersymbolen of de juiste namen zijn gegeven, dit goed rekenen.
2021, tijdvak 2: Toner
Monomeren

Structuurformules van de monomeren methylmethacrylaat (links) en styreen (rechts). Methylmethacrylaat: CH3-O-C(=O)-C(CH3)=CH2. Styreen: C6H5-CH=CH2.
Vraag 30 3 punten
Het laagje kunststof bestaat voornamelijk uit een co-polymeer dat is opgebouwd uit de monomeren methylmethacrylaat en styreen. De structuurformules van deze monomeren staan in de bron. Geef de structuurformule van een fragment van een additiepolymeer van methylmethacrylaat en styreen. Dit fragment moet komen uit het midden van de polymeerketen en moet bestaan uit één eenheid methylmethacrylaat en één eenheid styreen.
Bekijk het antwoord
- Een keten van 4 koolstofatomen verbonden door enkelvoudige bindingen (1p)
- De zijgroepen juist weergegeven (1p)
- De uiteinden juist weergegeven, bijvoorbeeld met ~, en de rest van de structuurformule juist (1p)
Vraag 32 2 punten
De cartridges zijn veelal gemaakt van een thermoplastische kunststof en kunnen daardoor gemakkelijk gerecycled worden. Geef een kenmerk op microniveau en een eigenschap op macroniveau van een thermoplast.
Bekijk het antwoord
- Juist kenmerk op microniveau: de moleculen zijn lineair (lange losse ketens), zijn niet verbonden door crosslinks en vormen geen netwerk (1p)
- Juiste eigenschap op macroniveau: een thermoplast wordt zacht of vervormbaar bij verwarmen (1p)
2021, tijdvak 3: Geleisuiker
Opgavetekst
Structuurformule van sacharose (uitwerkbijlage)

Structuurformule van een sacharosemolecuul op de uitwerkbijlage. Het molecuul bestaat uit twee ringen die via een zuurstofatoom verbonden zijn, met OH-groepen en CH2OH-groepen aan de ringen.
Fragment van een pectinemolecuul

Structuurformule van een fragment van een pectinemolecuul. Boven het fragment staan de aanduidingen monomeereenheid I, monomeereenheid II, monomeereenheid II en monomeereenheid I. Monomeereenheid I draagt carboxylgroepen (COOH). Monomeereenheid II draagt bij de carboxylgroep een O-CH3-groep (een methylester).
Vraag 3 2 punten
Pectine is een copolymeer. Pectine wordt gevormd uit monomeren van galacturonzuur (monomeereenheid I) en monomeren van stof II (monomeereenheid II). Stof II kan beschouwd worden als de ester van galacturonzuur en één andere stof. In de figuur is een fragment van een pectinemolecuul in structuurformule weergegeven. Geef de structuurformule van deze andere stof.
Bekijk het antwoord
- Structuurformule met een hydroxylgroep (-OH) juist gegeven (1p)
- De rest van de structuurformule juist: een CH3-groep aan de hydroxylgroep, dus methanol (1p)
Methanol: CH3-OH, een methylgroep (CH3-) met een hydroxylgroep (-OH).
Indien in plaats van de juiste structuurformule de juiste naam (methanol) of molecuulformule (CH4O) is gegeven: 1 punt. Indien de structuurformule van methaanzuur is gegeven: 1 punt.
Vraag 7 2 punten
Het zuur in het citroensap heeft de molecuulformule $C_6H_8O_7$. De structuurformule van het zuur is te omschrijven als propaan met op het eerste, tweede en derde koolstofatoom een carboxylgroep in plaats van een H-atoom. Ook bevindt zich aan het middelste koolstofatoom een hydroxylgroep in plaats van een H-atoom. Geef de structuurformule van het zuur op basis van bovenstaande beschrijving.
Bekijk het antwoord
- Keten van 3 koolstofatomen, waarbij aan het eerste, tweede en derde C-atoom een carboxylgroep is getekend (1p)
- De rest van de structuurformule juist, met de hydroxylgroep aan het middelste C-atoom (1p)
Citroenzuur: een keten van drie koolstofatomen met aan het eerste, tweede en derde koolstofatoom een carboxylgroep (COOH) en aan het middelste koolstofatoom ook een hydroxylgroep (OH). Dat is HOOC-CH2-C(OH)(COOH)-CH2-COOH.
2021, tijdvak 3: Van kunststofafval tot grondstof
Vraag 9 2 punten
In Europa werd in 2016 van al het ingezamelde kunststofafval ongeveer 30% gerecycled. De rest van het kunststofafval belandde op de vuilnisbelt of werd verbrand. Sommige kunststoffen, zoals thermoharders, zijn moeilijk te recyclen. Geef aan op macroniveau en op microniveau, waarom een thermoharder moeilijk te recyclen is. Noteer je antwoord als volgt: macroniveau: ... microniveau: ...
Bekijk het antwoord
- Macroniveau: een thermoharder kan niet worden (om)gesmolten (1p)
- Microniveau: een thermoharder is een netwerk van polymeerketens met crosslinks (dwarsverbindingen), waardoor de ketens niet los van elkaar kunnen komen (1p)
Wanneer als toelichting op macroniveau is gegeven dat een thermoharder ontleedt bij verwarmen, dan wordt dat goed gerekend. Wanneer als toelichting op microniveau is gegeven dat een thermoharder één groot molecuul is, dan wordt dat goed gerekend.
2021, tijdvak 3: Zonlicht maakt zout water zoet
Opgavetekst
figuur 1

Schematische tekening van een elektrodialyse-opstelling met zes compartimenten en afwisselend membranen A en B. Links de plus-pool, rechts de min-pool. Zout grondwater stroomt van onderaf binnen. Er komen twee vloeistofstromen uit: vloeistofstroom 1 uit en vloeistofstroom 2 uit, bovenin. Aan beide uiteinden staan elektrolyt in en elektrolyt uit.
Opstelling met getekende ionen (uitwerkbijlage)

Dezelfde elektrodialyse-opstelling als figuur 1, met membranen A en B afwisselend. In de middelste compartimenten staan Na+- en Cl--ionen getekend. Bovenaan staan de aanduidingen vloeistofstroom 1 uit en vloeistofstroom 2 uit. Links de plus-pool (+) en rechts de min-pool (-).
figuur 2 Structuurformule van het polymeer en monomeer I

Structuurformule van een additiepolymeer met benzeenringen die een SO3--groep dragen, met Na+ als tegenion, en crosslinks tussen de ketens. Rechts staat monomeer I apart: een vinylgroep (CH=CH2) aan een benzeenring met een SO3--groep en een Na+-ion.
Vraag 25 3 punten
In figuur 2 is de structuurformule weergegeven van een additiepolymeer waaruit een van de twee soorten membranen uit de opstelling is gemaakt. Dit additiepolymeer is gevormd uit twee soorten monomeren. Een van de monomeren is ook apart in figuur 2 weergegeven. Het andere monomeer zorgt voor crosslinks tussen de ketens van het polymeer. Geef de structuurformule van het andere monomeer, dat zorgt voor crosslinks tussen de ketens van het polymeer.
Bekijk het antwoord
- Het monomeer bevat het fragment CH=CH2 (1p)
- Het monomeer bevat een tweede fragment CH=CH2, op de juiste plek ten opzichte van het eerste fragment (tegenover elkaar in de benzeenring) (1p)
- De rest van de structuur is juist weergegeven (benzeenring) (1p)
Divinylbenzeen: een benzeenring met twee vinylgroepen (CH=CH2) op tegenover elkaar liggende posities (para), dus CH2=CH-C6H4-CH=CH2 met de ring getekend.
Indien de vinylgroepen zijn vervangen door ethylgroepen (CH2-CH3), of door CH-CH2-fragmenten met enkele bindingen, dan wordt 1 punt gegeven.
2021, tijdvak 3: Kringloop
Vraag 28 1 punt
Planten maken de zwavelbevattende aminozuren cysteïne en methionine uit sulfaationen. Deze ionen worden opgenomen uit de bodem. Door het eten van planten krijgen mensen deze aminozuren binnen. In het menselijk lichaam worden vrijwel alle zwavelbevattende stoffen gemaakt uit de aminozuren cysteïne of methionine. Zo wordt de stof diwaterstofsulfide, die helpt de bloeddruk te reguleren, gemaakt uit cysteïne. Deze omzetting is hieronder schematisch weergegeven: cysteïne + H2O → aminozuur X + H2S. Geef de naam van aminozuur X. Gebruik Binas-tabel 67H1 of ScienceData-tabel 13.7c.
Bekijk het antwoord
- De naam van aminozuur X is serine (1p)
Wanneer het antwoord Ser of S is gegeven, dan wordt dat goed gerekend.
Vraag 29 4 punten
Het lichaam bewaart cysteïne door het om te zetten tot glutathion en dit vervolgens op te slaan. Glutathion is een verbinding van de aminozuren glutaminezuur, cysteïne en glycine. Glutathion kan worden weergegeven als Glu*-Cys-Gly. Hierbij is het aminozuur glutaminezuur weergegeven als Glu*, omdat dit aminozuur op een opmerkelijke manier aan cysteïne is gebonden. De carboxylgroep van de restgroep van glutaminezuur is gebonden aan de aminogroep van cysteïne. Cysteïne en glycine zijn wel op de gebruikelijke manier aan elkaar gebonden. Geef de structuurformule van glutathion.
Bekijk het antwoord
- De peptidegroepen zijn juist weergegeven (1p)
- De juiste carboxylgroep van glutaminezuur (uit de restgroep) is verbonden met cysteïne (1p)
- De restgroepen zijn juist weergegeven (1p)
- De rest van de structuurformule is juist (1p)
Glutathion Glu*-Cys-Gly: twee peptidebindingen (-CO-NH-). De carboxylgroep van de restgroep van glutaminezuur is verbonden met de aminogroep van cysteïne. De carboxylgroep van cysteïne is verbonden met de aminogroep van glycine. Restgroep van cysteïne: CH2-SH. Restgroep van glycine: H. Eindgroepen: een NH2-groep en een COOH-groep.
Het correctievoorschrift geeft twee onjuiste structuren die minder punten opleveren: de ene telt voor 3 punten en de andere voor 2 punten. Geef die punten wanneer de leerling een van deze structuren heeft getekend.
Vraag 30 2 punten
Bij de afbraak van de organische verbindingen die uit sulfaationen in zee worden gevormd, ontstaan vluchtige zwavelbevattende stoffen, zoals carbonylsulfide. De molecuulformule van carbonylsulfide is COS. Geef de structuurformule van COS.
Bekijk het antwoord
- Een structuurformule die voldoet aan de formule COS, met de covalenties van het koolstofatoom en van het zuurstofatoom juist (1p)
- De covalentie van het zwavelatoom is juist (1p)
Carbonylsulfide: O=C=S, met een dubbele binding tussen het koolstofatoom en het zuurstofatoom en een dubbele binding tussen het koolstofatoom en het zwavelatoom.
2019, tijdvak 1: Twee vliegen in één klap
Vraag 6 2 punten
Biogas bevat methaan en koolstofdioxide.
Geef de structuurformules van koolstofdioxide en methaan.
Bekijk het antwoord
- Juiste structuurformule van methaan (CH4, met vier enkele C-H-bindingen) (1p)
- Juiste structuurformule van koolstofdioxide (O=C=O) (1p)
De bindingshoek van CO2 niet beoordelen.
Vraag 9 2 punten
PBS is een kunststof die wordt gebruikt in de verpakkingsindustrie. PBS wordt gevormd uit barnsteenzuur en butyleenglycol. Hieronder is een fragment van PBS weergegeven, bestaande uit twee monomeereenheden van beide beginstoffen:
O-C(=O)-CH_2-CH_2-C(=O)-O-CH_2-CH_2-CH_2-CH_2-O-C(=O)-CH_2-CH_2-C(=O)-O-CH_2-CH_2-CH_2-CH_2-O
Geef de structuurformule van butyleenglycol.
Bekijk het antwoord
- Een koolstofketen met aan beide uiteinden een OH-groep (1p)
- Een koolstofketen van vier C-atomen met een OH-groep aan beide uiteinden (HO-CH2-CH2-CH2-CH2-OH) (1p)
Een butaan-1-ol-structuurformule geeft 1 punt. Een barnsteenzuur-structuurformule geeft 0 punten.
2019, tijdvak 1: Solar fuels
Vraag 18 1 punt
Wetenschappers onderzoeken manieren om zonne-energie op te slaan in de vorm van brandstoffen, zogenoemde ‘solar fuels’. Geef de naam van de koolstofhoudende brandstof die bij natuurlijke fotosynthese wordt gevormd.
Bekijk het antwoord
- Noemt glucose (1p)
Ook ‘suiker’, ‘koolhydraten’ of $C_6H_{12}O_6$ is goed.
Vraag 23 2 punten
Een van de solar fuels die uit waterstof en koolstofdioxide kan worden gemaakt, is propaan-2-ol ($C_3H_8O$). Geef de structuurformule van propaan-2-ol.
Bekijk het antwoord
- Geeft een structuurformule die voldoet aan $C_3H_8O$ (1p)
- De OH-groep zit aan het tweede C-atoom (1p)
Het juiste antwoord is $CH_3-CH(OH)-CH_3$.
2019, tijdvak 1: Fluimucil®
Opgavetekst
figuur 1 Structuurformules van NAC en aspartaam

Structuurformules van NAC (links) en aspartaam (rechts). De atoombindingen in aspartaam zijn genummerd 1 tot en met 7.
Vraag 31 2 punten
Het werkzame bestanddeel in Fluimucil® is NAC. Behalve NAC bevat Fluimucil® onder andere de zoetstof aspartaam. Een molecuul aspartaam is opgebouwd uit twee aminozuureenheden die door een peptidebinding aan elkaar gekoppeld zijn. Een van deze aminozuureenheden is ook veresterd. In de structuurformule van aspartaam is een aantal atoombindingen voorzien van een nummer.
Geef het nummer van de binding die is gevormd bij de koppeling van de aminozuureenheden en het nummer van de binding die is gevormd bij de verestering van een van de aminozuureenheden.
Noteer je antwoord als volgt:
- koppeling van de aminozuureenheden: nummer ...
- verestering: nummer ...
Bekijk het antwoord
- Noemt het nummer van de peptidebinding tussen de aminozuureenheden (nummer 3) (1p)
- Noemt het nummer van de esterbinding bij de verestering (nummer 6) (1p)
Voor de verestering nummer 7 is gegeven: goed rekenen.
Vraag 32 2 punten
Geef de 3-letter-symbolen van de twee aminozuren die in aspartaam aan elkaar gekoppeld zijn.
Gebruik Binas-tabel 67H1 of ScienceData-tabel 13.7c.
Bekijk het antwoord
- Noemt het 3-lettersymbool van asparaginezuur: Asp (1p)
- Noemt het 3-lettersymbool van fenylalanine: Phe (1p)
Wanneer ‘D en F’ of ‘asparaginezuur en fenylalanine’ is gegeven in plaats van Asp en Phe, dit goed rekenen.
2019, tijdvak 2: Vitamine B6
Opgavetekst
Uitwerkbijlage

Structuurformule van PL, zoals die op de uitwerkbijlage staat. Hierop moeten de watermoleculen met hun waterstofbruggen worden getekend.
Bron 2

Twee structuurformules naast elkaar. Links PL: een pyridinering met stikstof (N), een OH-groep, een aldehydegroep (CHO), een CH2OH-groep en een CH3-groep. Rechts PLP: dezelfde ring en groepen, maar de CH2OH-groep is vervangen door een CH2-O-groep die aan een fosfaatgroep (P met twee O-atomen en twee OH-groepen) hangt.
ADP

Structuurformule van ADP: een adenine-deel (ring met een NH2-groep), een ribosedeel en twee fosfaatgroepen (P-O-P-keten).
ATP

Structuurformule van ATP: een adenine-deel (ring met een NH2-groep), een ribosedeel en drie fosfaatgroepen (P-O-P-O-P-keten).
Vraag 2 2 punten
PL en PLP zijn betrokken bij een bepaalde omzetting die plaatsvindt door reactie van één van beide stoffen met ATP. Hierbij ontstaat de andere stof en ADP. Leg uit aan de hand van de structuurformules of PLP bij deze omzetting de beginstof of het reactieproduct is.
Bekijk het antwoord
- Juiste uitleg waaruit blijkt dat een P-atoom (netto $HPO_3$) door ATP wordt overgedragen, bijvoorbeeld: bij de omzetting van ATP naar ADP komen een H-atoom, een P-atoom en drie O-atomen vrij, en het verschil tussen PL en PLP is $HPO_3$. (1p)
- Conclusie dat PLP het reactieproduct is, omdat PLP één P-atoom meer heeft dan PL. (1p)
Indien een antwoord is gegeven als „$PL + ATP → PLP + ADP$, dus PLP is het reactieproduct“: 1 punt in totaal. Een antwoord met de molecuulformules $PL + ATP → PLP + ADP$, want $C_8H_9NO_3 + C_{10}H_{16}N_5O_{13}P_3 → C_8H_{10}NO_6P + C_{10}H_{15}N_5O_{10}P_2$, dus PLP is het reactieproduct, goed rekenen.
2019, tijdvak 2: Croda
Opgavetekst
tekstfragment Croda
[1] Croda uit Gouda splitst oliën en vetten en maakt er glycerol en vetzuren
[2] van. Van de onverzadigde vetzuren kan Croda monomeren maken voor
[3] specifieke polymeren en coatings. Natuurlijke vetzuren hebben één
[4] carboxylgroep aan het uiteinde van het molecuul. Samen met het bedrijf
[5] Umicore ontwikkelde Croda een uniek katalytisch proces om ook aan het
[6] andere uiteinde een carboxylgroep te krijgen. De basis voor deze
[7] technologie is de alkeenmetathese-reactie, een vinding waarvoor in 2005
[8] de Nobelprijs voor de chemie werd uitgereikt. Erik Philipse van Croda zegt
[9] erover: “De vetzuren die wij uit natuurlijke oliën en reststromen isoleren
[10] hebben veel dubbele bindingen. Die binding breken wij via
[11] alkeenmetathese met behulp van een katalysator, die we steeds
[12] terugwinnen in een energiezuinig proces met hoge selectiviteit. Daarna
[13] zetten we de beide stukken van verschillende vetzuren weer aan elkaar
[14] en beschikken dan over onverzadigde vetzuren met twee
[15] carboxylgroepen. Deze dubbelfunctionele vetzuren zijn vervolgens zeer
[16] goed te gebruiken als building blocks voor veel soorten polymeren, zoals
[17] polyesters en polyamides.” Met deze technologie maakt Croda een
[18] reuzenstap in de ontwikkeling van nieuwe biobased bouwstenen en
[19] daarmee op de markt voor groene chemische producten.
Het ‘splitsen’ (regels 1 en 2) kan gebeuren door het vet te laten reageren met water.
Alkeenmetathese (regel 11) is een gekatalyseerde reactie die plaatsvindt tussen twee onverzadigde koolstofverbindingen. In deze reactie worden twee dubbele bindingen verbroken en twee nieuwe dubbele bindingen gevormd. Er is sprake van zelfmetathese wanneer als beginstof slechts één soort koolstofverbinding reageert. Het proces van zelfmetathese is in figuur 1 schematisch weergegeven. R1 en R2 stellen verschillende restgroepen voor.
Bij de zelfmetathese van oliezuur (Binas-tabel 67G2 of ScienceData-tabel 13.2g) ontstaat octadec-9-eendizuur (zie figuur 2) en één andere stof (stof X).
Ook uit andere vetzuren kan, door zelfmetathese, octadec-9-eendizuur ontstaan. In de uitwerkbijlage zijn de structuurformules van een aantal vetzuren weergegeven.
Octadec-9-eendizuur is een hoogwaardig tussenproduct in de polymeerindustrie. Het kan bijvoorbeeld via polycondensatie reageren tot het copolymeer dat is weergegeven in figuur 3. Dit copolymeer speelt een belangrijke rol bij de productie van bijvoorbeeld polyurethanen, die onder meer worden gebruikt in autolakken.
In het tekstfragment wordt een aantal aspecten van het productieproces bij Croda genoemd die vergeleken kunnen worden met de uitgangspunten van de groene chemie.
naar: Naar groene chemie en groene materialen
Croda

Vereenvoudigde structuurformule van een vetzuur: H-O-C(=O)-C17H33. Een carboxylgroep (COOH) aan één kant, en een koolwaterstofketen van 17 koolstofatomen met 33 waterstofatomen.
Vraag 11 2 punten
Een voorbeeld van een onverzadigd vetzuur (regel 2) is in een vereenvoudigde structuurformule weergegeven: H-O-C(=O)-C17H33. Leid af dat dit vetzuur onverzadigd is. Gebruik hierbij bovenstaande vereenvoudigde structuurformule.
Bekijk het antwoord
- Een verzadigde (C17-)keten heeft 35 waterstofatomen. (1p)
- De (C17-)keten van het gegeven vetzuur heeft 33 waterstofatomen, komt 2 te kort, dus er is een dubbele (C=C-)binding aanwezig. (1p)
figuur 1 Zelfmetathese

Schema van zelfmetathese: links twee alkenen (R1-C=C-R2, met een dubbele binding tussen twee koolstofatomen) die samen reageren (+). Rechts twee nieuwe alkenen. De dubbele bindingen worden verbroken en er worden twee nieuwe dubbele bindingen gevormd.
figuur 2 Octadec-9-eendizuur

Structuurformule van octadec-9-eendizuur: HOOC-(CH2)7-CH=CH-(CH2)7-COOH. Een keten van 18 koolstofatomen met een dubbele binding in het midden (tussen C9 en C10) en aan beide uiteinden een carboxylgroep.
Vraag 13 2 punten
Alkeenmetathese (regel 11) is een gekatalyseerde reactie tussen twee onverzadigde koolstofverbindingen. Bij zelfmetathese worden twee dubbele bindingen verbroken en twee nieuwe gevormd (zie figuur 1). Bij de zelfmetathese van oliezuur ontstaat octadec-9-eendizuur (zie figuur 2) en één andere stof (stof X). Geef de structuurformule van stof X, die ontstaat bij de zelfmetathese van oliezuur.
Bekijk het antwoord
- Structuurformule met 18 koolstofatomen en een C=C-binding. (1p)
- De C=C-binding staat op de juiste plaats (in het midden van de keten, tussen C9 en C10) en de rest van de structuurformule is juist. (1p)
Uitwerkbijlage

Vijf vetzuren in structuurformules, van links naar rechts: stearinezuur (geen C=C-binding), palmitinezuur (geen C=C-binding), linolzuur (twee C=C-bindingen), α-linoleenzuur (drie C=C-bindingen) en arachidonzuur (vier C=C-bindingen). De figuur staat op zijn kant: de carboxylgroep (COOH) staat onderaan en de methylgroep (H3C) bovenaan.
Vraag 14 2 punten
Ook uit andere vetzuren kan, door zelfmetathese, octadec-9-eendizuur ontstaan. In de uitwerkbijlage zijn de structuurformules van een aantal vetzuren weergegeven. Omcirkel op de uitwerkbijlage de dubbele C=C bindingen die worden verbroken wanneer uit de gegeven vetzuren, via zelfmetathese, octadec-9-eendizuur wordt gevormd.
Bekijk het antwoord
- De juiste dubbele C=C-binding in linolzuur is omcirkeld (de binding op C9, vanaf de COOH-groep). (1p)
- De juiste dubbele C=C-binding in α-linoleenzuur is omcirkeld (de binding op C9, vanaf de COOH-groep). (1p)
Linolzuur: de C=C-binding die het dichtst bij de carboxylgroep (COOH) ligt, dus de binding tussen C9 en C10 (de binding op C9 als je telt vanaf de COOH-groep). α-Linoleenzuur: idem, de binding op C9 vanaf de COOH-groep. De andere C=C-bindingen (op C12 en C15) worden niet omcirkeld. Stearinezuur, palmitinezuur en arachidonzuur worden niet omcirkeld: stearinezuur en palmitinezuur hebben geen C=C-binding, en arachidonzuur heeft geen binding op C9.
Is een onjuist antwoord op vraag 14 het consequente en chemisch juiste gevolg van een onjuist antwoord op vraag 13, dan dit antwoord op vraag 14 goed rekenen. Worden naast of in plaats van de juiste dubbele C=C-binding(en) ook onjuiste dubbele C=C-bindingen omcirkeld, dan per onjuist omcirkelde dubbele C=C-binding 1 punt aftrekken.
figuur 3 Copolymeer

Structuurformule van het copolymeer: H-O-[C(=O)-(CH2)7-CH=CH-(CH2)7-C(=O)-O-(CH2)2-O]n-H. De herhalingseenheid bevat het restant van octadec-9-eendizuur en het tweewaardige alcohol met twee CH2-groepen (CH2)2 tussen de twee O-atomen.
Vraag 15 2 punten
Octadec-9-eendizuur kan via polycondensatie reageren tot het copolymeer dat in figuur 3 is weergegeven. Dit copolymeer speelt een belangrijke rol bij de productie van polyurethanen. Geef de structuurformule van de verbinding die met octadec-9-eendizuur bovenstaand copolymeer geeft.
Bekijk het antwoord
- Structuurformule met twee enkel gebonden koolstofatomen en een alcoholgroep (-OH). (1p)
- De tweede alcoholgroep zit aan het tweede koolstofatoom, en de structuur voldoet aan de formule $C_2H_6O_2$ (juist: $HO-(CH_2)_2-OH$). (1p)
2019, tijdvak 2: Koele kauwgom
Opgavetekst
figuur 1 Menthol in de holte van TRPM8

Structuurformules van een deel van het eiwit TRPM8 (met de aminozuureenheden) met daarin een mentholmolecuul, vet gedrukt, in de holte.
Vraag 17 2 punten
In figuur 1 is in structuurformules weergegeven hoe een mentholmolecuul (vet gedrukt) in de holte van TRPM8 past. Geef, met behulp van Binas-tabel 67H1 of ScienceData-tabel 13.7c, de 3-lettersymbolen van de aminozuureenheden die aanwezig zijn in het hierboven weergegeven deel van TRPM8.
Bekijk het antwoord
- Ile (isoleucine). (1p)
- Tyr (tyrosine). (1p)
Wordt in plaats van het 3-lettersymbool de juiste naam of het juiste 1-lettersymbool gegeven, dan niet aanrekenen.
2018, tijdvak 1: Koudemiddel
Opgavetekst
figuur 1

Schematische tekening van de airco van een auto. Links staat de binnenruimte van de auto (A). Naast elkaar staan de verdamper (V) en de condensor (C), twee verticale blokjes die met leidingen zijn verbonden. Boven loopt de leiding met gas naar de condensor, onder de leiding met vloeistof. Legenda: A: binnenruimte, V: verdamper, C: condensor.
Vraag 13 2 punten
Gehalogeneerde koolwaterstoffen worden veel gebruikt als koudemiddel. Twee koudemiddelen die veel in airco's worden gebruikt, hebben beide de molecuulformule $C_2H_2F_4$. Het zijn dus isomeren en ze behoren tot de zogenoemde fluorkoolwaterstoffen. Geef de structuurformules van de twee isomeren met de molecuulformule $C_2H_2F_4$.
Bekijk het antwoord
- Structuurformule van 1,1,2,2-tetrafluorethaan: $CHF_2-CHF_2$. (1p)
- Structuurformule van 1,1,1,2-tetrafluorethaan: $CF_3-CH_2F$. (1p)
2018, tijdvak 1: Anatto
figuur 1

Structuurformules van bixine (boven) en norbixine (onder). Beide zijn lange koolstofketens met meerdere C=C-dubbele bindingen en twee methylgroepen (CH3). Bixine heeft aan het ene uiteinde een carbonzuurgroep (HO-C=O) en aan het andere uiteinde een methylestergroep (C=O met O-CH3). Norbixine heeft aan beide uiteinden een carbonzuurgroep (HO-C=O).
Vraag 18 2 punten
Bixine is een van de kleurstoffen in anatto (zie figuur 1 voor de structuurformule van bixine). De opengebarsten zaaddozen mogen niet te lang worden blootgesteld aan zonlicht. Anders treedt een reactie op waardoor de hoeveelheid bixine afneemt. Leg uit, aan de hand van de structuurformule van bixine, waardoor de hoeveelheid bixine afneemt door blootstelling aan zonlicht.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat bixine C=C-groepen (dubbele bindingen) bevat. (1p)
- Noemt dat deze groepen reageren (tot crosslinks) door (uv-)licht, waardoor de hoeveelheid bixine afneemt. (1p)
Indien het antwoord is 'bixine bevat dubbele bindingen (of C=O groepen) die reageren tot crosslinks door (uv-)licht', of 'door (uv-/zon)licht neemt de temperatuur toe en springen de C=C bindingen open': 1 punt. Indien alleen wordt gezegd dat bixine een C=O binding bevat, of dat de fotonen bixine aantasten: 0 punten. Opmerking uit het CV: 'Bixine is een onverzadigde verbinding. Die reageert door (uv-)licht (waarbij crosslinks ontstaan)' goed rekenen.
Vraag 20 2 punten
Tijdens de productie van anatto uit de zaden kan bixine gehydrolyseerd worden. Behalve norbixine ontstaat hierbij nog een andere stof (zie figuur 1 voor de structuurformule van bixine). Geef de structuurformule van deze stof.
Bekijk het antwoord
- Noemt de structuurformule van methanol: $CH_3OH$ (met de koolstof, de vier waterstofatomen en het zuurstofatoom in de juiste verbinding). (2p)
De stof die ontstaat is methanol. Indien de formule $CH_4O$ of $CH_3-HO$ is gegeven: 1 punt. De formule $CH_3-OH$ goed rekenen.
2018, tijdvak 1: ETFE
Opgavetekst
figuur 1

Structuurformule van een gedeelte uit het midden van een ETFE-molecuul. De koolstofatomen vormen een keten. Van links naar rechts: twee koolstofatomen met elk twee H-atomen, daarna twee koolstofatomen met elk twee F-atomen, daarna weer twee met H en twee met F, enzovoort: CH2-CH2-CF2-CF2-CH2-CH2-CF2-CF2. De golflijnen aan beide uiteinden geven aan dat de keten doorloopt.
Vraag 31 2 punten
ETFE is een copolymeer dat door poly-additie uit twee soorten monomeren wordt gevormd. De twee monomeren reageren daarbij in de molverhouding 1 : 1. In figuur 1 is de structuurformule van een gedeelte uit het midden van een ETFE-molecuul weergegeven. In dit gedeelte van ETFE wisselen de twee soorten monomeereenheden elkaar regelmatig af. Geef de structuurformules van de twee soorten monomeren waaruit ETFE is gevormd.
Bekijk het antwoord
- Structuurformule van het eerste monomeer: etheen, $H_2C{=}CH_2$. (1p)
- Structuurformule van het tweede monomeer: tetrafluorethyleen, $F_2C{=}CF_2$. (1p)
Per juiste structuurformule 1 punt. Ook 1 punt in totaal: de molecuulformules $C_2F_4$ en $C_2H_4$; of de structuurformules van ethaan en 1,1,2,2-tetrafluorethaan (met enkele bindingen); of een mengsel $H-C{=}C-F$ en $F-C{=}C-H$.
Vraag 33 2 punten
ETFE wordt onder meer gebruikt als lichtgewicht materiaal om daken en wanden van gebouwen mee te construeren. Noem twee gegevens in deze opgave waaruit blijkt dat ETFE een thermoplast is.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist gegeven over de bouw van de moleculen, zoals dat er geen dwarsverbindingen zijn (lineaire, ketenvormige moleculen). (1p)
- Noemt een juist gegeven over het gedrag bij verwarmen, zoals dat ETFE een smelttemperatuur heeft of kan smelten. (1p)
Per juist gegeven 1 punt. Voorbeelden van juiste gegevens: er zijn geen dwarsverbindingen tussen de polymeermoleculen, de moleculen zijn lineair of ketenvormig; ETFE heeft een smelttemperatuur, of kan smelten. Voorbeelden van onjuiste gegevens (0 punten): 'ETFE is een folie', 'ETFE kan vervormd worden', 'ETFE is buigzaam'.
2018, tijdvak 2: Bodem bedekken
Vraag 2 2 punten
Polystyreen wordt gevormd door polymerisatie van het monomeer styreen. De zijgroepen van polystyreen zijn niet reactief. Geef de structuurformule van het monomeer styreen.
Bekijk het antwoord
- Koolstofskelet juist weergegeven: een benzeenring met daaraan een CH=CH2-groep (1p)
- Alle waterstofatomen juist weergegeven in een structuurformule met een juist koolstofskelet (1p)
Styreen (C6H5-CH=CH2): een benzeenring waaraan een vinylgroep is gebonden, dat is een CH=CH2-groep met een C=C-dubbele binding. Alle C- en H-atomen staan in de structuurformule.
Een styreenstructuur met een benzeenring en een zijketen CH-CH2 waarin de dubbele binding ontbreekt, of met een zijketen CH2-CH3 (ethylbenzeen), geeft 1 punt.
2018, tijdvak 2: Bisfenol A
Opgavetekst
figuur 1

Links (1a): de structuurformule van bisfenol A (BFA, C15H16O2): twee benzeenringen met aan elk een OH-groep, verbonden via een C-atoom met twee CH3-groepen. Rechts (1b): een deel van de structuurformule van polycarbonaat: een lange keten met herhalende eenheden, aangegeven met index n.
Vraag 6 2 punten
Polycarbonaat is een harde transparante kunststof die wordt toegepast in bijvoorbeeld dvd’s en drinkwaterflesjes (zie figuur 1, 1b). Licht toe met behulp van een kenmerk op microniveau en een eigenschap op macroniveau, dat producten die bestaan uit polycarbonaat kunnen worden gevormd door middel van spuitgieten. Noteer je antwoord als volgt: kenmerk op microniveau: ... eigenschap op macroniveau: ...
Bekijk het antwoord
- Juist kenmerk op microniveau: het polycarbonaatmolecuul is lineair of een (lange) losse keten, niet verbonden door crosslinks, en vormt geen netwerk (1p)
- Juiste eigenschap op macroniveau: polycarbonaat wordt zacht of vervormbaar bij verwarmen, of heeft thermoplastische eigenschappen (1p)
Onjuist als eigenschap op macroniveau (0 punten): het is hard en transparant, of het is een thermoharder. ‘Smelten’ in plaats van ‘zacht worden’ niet aanrekenen. ‘Polycarbonaat is een thermoplast’ als eigenschap goed rekenen.
2018, tijdvak 2: Kauwgombasis
Vraag 13 2 punten
Butylrubber bestaat voor 98% uit monomeereenheden isobuteen (een vertakt isomeer van buteen). Geef de structuurformule van isobuteen.
Bekijk het antwoord
- Structuurformule met vier C-atomen en één C=C-binding (1p)
- De rest van de structuurformule juist: twee H-atomen op het ene C-atoom van de dubbele binding, twee CH3-groepen op het andere (1p)
Isobuteen (2-methylpropeen, CH2=C(CH3)2): vier C-atomen met één C=C-dubbele binding. Het ene C-atoom van de dubbele binding heeft twee H-atomen, het andere heeft twee CH3-groepen.
figuur 2b Uitwerkbijlage

Structuurformule van twee polymeerketens van butylrubber, uitvergroot: de bovenste en onderste keten zijn opgebouwd uit isobuteen-eenheden (CH2-C(CH3)2). Ze zijn via één middelste eenheid, met een H-atoom en een verticale binding, met elkaar verbonden. Het vraagnummer 14 staat erbij.
Vraag 14 1 punt
In figuur 2b, die ook op de uitwerkbijlage is weergegeven, is een gedeelte van butylrubber uitvergroot. Omcirkel op de uitwerkbijlage de isopreen-eenheid.
Bekijk het antwoord
- De isopreen-eenheid juist omcirkeld: de eenheid die deel uitmaakt van beide polymeerketens (1p)
Op de uitwerkbijlage is de isopreen-eenheid omcirkeld: de middelste eenheid van figuur 2b die deel uitmaakt van beide polymeerketens, dus het C-atoom met het H-atoom en de verticale binding tussen de twee ketens.
Opmerking uit het correctievoorschrift: wanneer een onjuist antwoord op vraag 14 het consequente gevolg is van een onjuist antwoord op vraag 13, dit antwoord op vraag 14 goed rekenen.
2018, tijdvak 2: Sake
Vraag 19 4 punten
Hieronder is een gedeelte van een rijsteiwitmolecuul weergegeven: ~ Met - Ala - Pro ~. Geef dit gedeelte weer in structuurformule.
Bekijk het antwoord
- Juiste peptidebinding tussen methionine en alanine (1p)
- Juiste peptidebinding tussen alanine en proline (1p)
- Alle zijgroepen juist (1p)
- Het begin (~NH) en het einde van de structuurformule juist weergegeven, en de rest van de structuurformule juist (1p)
Het tripeptide methionine-alanine-proline in structuurformule: een peptidebinding (-CO-NH-) tussen methionine en alanine, en een tweede tussen alanine en proline. Zijgroepen: methionine -CH2-CH2-S-CH3, alanine -CH3, proline een ring met het N-atoom in de keten. Het begin van de keten is aangegeven met ~NH en het einde met ~.
Wanneer in een overigens juist antwoord de C-uiteinden en de N-uiteinden zijn verwisseld: goed rekenen.
Vraag 22 3 punten
Veel soorten sake bevatten de natuurlijke geurstof ethylcaproaat. Ethylcaproaat is de ester van hexaanzuur en ethanol. Geef de structuurformule van ethylcaproaat.
Bekijk het antwoord
- De estergroep juist weergegeven (1p)
- Het koolwaterstofdeel van hexaanzuur juist weergegeven (1p)
- Het koolwaterstofdeel van ethanol juist weergegeven (1p)
Ethylcaproaat (ethylhexanoaat): de estergroep -C(=O)-O-, het koolwaterstofdeel van hexaanzuur (CH3-(CH2)4-, zes C-atomen in de keten) aan de carbonylzijde, en het koolwaterstofdeel van ethanol (-CH2-CH3) aan de zuurstofzijde.
Indien de juiste structuurformule van hexylethanoaat is gegeven (de estergroep omgekeerd, met dezelfde molecuulformule): 2 punten, volgens het correctievoorschrift.
Hoe vaak koolstofchemie in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 1, 9, 12-13, 25, 31 | 6 | 18% |
| 2026, tijdvak 2 | 2, 6, 14, 22, 30-32 | 7 | 22% |
| 2025, tijdvak 1 | 11-12, 15, 18-19, 24, 26, 31, 33 | 9 | 27% |
| 2025, tijdvak 2 | 18, 24, 27-28, 36 | 5 | 14% |
| 2024, tijdvak 1 | 11-12, 34 | 3 | 9% |
| 2024, tijdvak 2 | 2, 10, 24 | 3 | 9% |
| 2023, tijdvak 1 | 2-3, 15-16, 21-25 | 9 | 26% |
| 2023, tijdvak 2 | 2, 5-7, 11 | 5 | 14% |
| 2022, tijdvak 1 | 4, 6, 19, 23, 36 | 5 | 14% |
| 2022, tijdvak 2 | 6, 16-17, 22, 33-34, 36-37 | 8 | 21% |
| 2022, tijdvak 3 | 8-9, 11, 20 | 4 | 12% |
| 2021, tijdvak 1 | 3, 10-11, 29, 31, 34 | 6 | 16% |
| 2021, tijdvak 2 | 25, 27, 30, 32 | 4 | 11% |
| 2021, tijdvak 3 | 3, 7, 9, 25, 28-30 | 7 | 21% |
| 2019, tijdvak 1 | 6, 9, 18, 23, 31-32 | 6 | 18% |
| 2019, tijdvak 2 | 2, 11, 13-15, 17 | 6 | 16% |
| 2018, tijdvak 1 | 13, 18, 20, 31, 33 | 5 | 15% |
| 2018, tijdvak 2 | 2, 6, 13-14, 19, 22 | 6 | 16% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens scheikunde havo staat een vraag over koolstofchemie, samen 104 vragen (17% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2025, tijdvak 1: 9 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 16% van de vragen over koolstofchemie, daarvoor 17%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met koolstofchemie
Maak de 15 nieuwste examenvragen over koolstofchemie online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over koolstofchemie
Andere onderwerpen scheikunde havo
- Rekenen aan reacties
- Reactievergelijkingen
- Bindingen
- Redoxreacties
- Duurzame chemie
- Scheidingsmethoden
- Reactiesnelheid
- Stoffen en eigenschappen
- Zuren en basen
- Atoombouw
Koolstofchemie op andere niveaus
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen scheikunde havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker scheikunde per vraagtype nakijkt, lees je op scheikunde toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op scheikunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt koolstofchemie voor in het eindexamen scheikunde havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 104 vragen over koolstofchemie, 17% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen scheikunde havo stonden de meeste vragen over koolstofchemie?
In het examen van 2025, tijdvak 1, met 9 vragen: 11-12, 15, 18-19, 24, 26, 31, 33.
Hoe oefen ik examenvragen over koolstofchemie?
Op deze pagina staan alle vragen over koolstofchemie met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.