Examenvragen duurzame chemie scheikunde havo
55 vragen over duurzame chemie uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Duurzame chemie komt in 18 van de 18 examens scheikunde havo voor, met 55 vragen (9% van alle examenvragen). Het meest in 2018, tijdvak 2 (7 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over duurzame chemie
Per examen de vragen over duurzame chemie, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Koffiebekers gerecycled
Opgavetekst
Een ‘papieren’ koffiebeker voor eenmalig gebruik bestaat meestal uit een papieren buitenkant en een dunne binnenlaag van polyetheen (PE). Figuur 1 toont een schematische weergave van zo’n koffiebeker.
PE vormt een waterafstotende laag, die verhindert dat de koffie in contact komt met het papier. Hierdoor behoudt de beker zijn vorm en sterkte.
Fransje leest op een internetsite dat het cradle-to-cradle-principe “ervan uitgaat dat alle materialen een voortdurende en blijvende waarde houden en steeds weer in gesloten kringlopen van productie, gebruik en recycling kunnen worden opgenomen”. Fransje stelt dat het beschreven proces van het recyclen van koffiebekers past bij het cradle-to-cradle-principe.
Vraag 5 2 punten
Geef een argument voor en een argument tegen deze stelling.
Noteer je antwoord als volgt:
- argument voor: ...
- argument tegen: ...
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist argument voor de stelling zijn:
- PE wordt verwerkt tot plastic en papier wordt verwerkt tot toiletpapier. / Alle grondstoffen (PE en papier) kunnen na verwerking weer gebruikt worden voor nieuwe producten.
- Bij het proces ontstaat (blijkbaar) geen afval.
Voorbeelden van een juist argument tegen de stelling zijn:
- Het (stevige) papier van de bekers wordt gebruikt voor toiletpapier. Er is dus kwaliteitsverlies van het papier. / Er vindt downcycling plaats.
- Toiletpapier wordt niet gerecycled.
Opmerkingen
- Het volgende argument tegen de stelling goedrekenen: Uiteindelijk is het PE niet meer geschikt om nog verder te recyclen. / Uiteindelijk wordt PE verbrand.
- Het volgende argument tegen de stelling goedrekenen: Bij de verwerking van koffiebekers wordt water vervuild.
- Het volgende argument voor de stelling fout rekenen: PE wordt hergebruikt. / Papier wordt verwerkt tot toiletpapier.
Omdat de hydrolyse van PMZ alleen mogelijk is met industriële installaties, belandt veel PMZ net als veel PE (na een aantal maal hergebruik) in de verbrandingsoven. Toch draagt het gebruik van PMZ – van het maken tot en met de verbranding ervan – minder bij aan het versterkt broeikaseffect dan het gebruik van PE – van het maken tot en met de verbranding ervan.
Vraag 7 2 punten
Leg uit aan de hand van de koolstofkringloop dat het gebruik van PMZ minder bijdraagt aan het versterkt broeikaseffect dan het gebruik van PE.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
Bij de verbranding (van PMZ en van PE) ontstaat koolstofdioxide. (PMZ is van plantaardige oorsprong / wordt gemaakt uit biomassa.) Het koolstofdioxide dat ontstaat bij de verbranding van PMZ is recent (uit de lucht) opgenomen door planten (tijdens de fotosynthese/groei). / Het koolstofdioxide dat ontstaat bij de verbranding van PE is lang geleden vastgelegd. (Hierdoor draagt gebruik van PMZ minder bij aan de toename van het versterkt broeikaseffect dan gebruik van PE.)
Opmerking
Een antwoord als het volgende goedrekenen: Bij de verbranding ontstaat koolstofdioxide. PE wordt gemaakt uit grondstoffen afkomstig uit de lange koolstofkringloop en PMZ wordt gemaakt uit grondstoffen afkomstig uit de korte koolstofkringloop.
2026, tijdvak 1: Zuurstofproductie op Mars
Opgavetekst
Om in de verre toekomst op de planeet Mars te kunnen wonen, is het belangrijk dat daar zuurstof kan worden geproduceerd. De atmosfeer van Mars bevat namelijk nauwelijks zuurstof, maar wel koolstofdioxide. Op 20 april 2021 is er door de Marsrobot Perseverance (figuur 1a) voor het eerst zuurstof geproduceerd uit koolstofdioxide dat aanwezig is in de atmosfeer van Mars.
De Perseverance bevat een ‘solid oxide electrolyzer’ (SOXE). In de SOXE wordt met behulp van elektrische energie koolstofdioxide omgezet tot onder andere zuurstof (figuur 1b).
Aan elektrode A wordt $\mathrm{CO_2}$ omgezet tot $\mathrm{CO}$ volgens:
$\mathrm{CO_2 + 2\,e^- \rightarrow CO + O^{2-}}$ (halfreactie 1)
Aan elektrode B ontstaat zuurstof volgens:
$\mathrm{O^{2-} \rightarrow O_2}$ (halfreactie 2)
Halfreactie 2 is onvolledig. In halfreactie 2 ontbreken elektronen en coëfficiënten. Op de uitwerkbijlage is halfreactie 1 weergegeven.
Het elektrolyt YSZ is ook onderdeel van elektrode A. Elektrode A is poreus en is opgebouwd uit poederdeeltjes nikkel (Ni) die zijn versmolten met poederdeeltjes YSZ (figuur 2). Deze opbouw van elektrode A zorgt ervoor dat de snelheid waarmee zuurstof geproduceerd wordt, optimaal is.
Maud en Bryn bediscussiëren of de weergave van elektrode A in figuur 2 een weergave op microniveau is. Bryn stelt dat de donker gekleurde bolletjes nikkel-atomen kunnen voorstellen. Maud stelt dat de witte bolletjes nooit een weergave van YSZ op microniveau kunnen zijn.
Vraag 16 1 punt
Geef een argument dat de stelling van Maud ondersteunt.
Figuur 2: schematische weergave van elektrode A met de elektrolyt en elektrode B, en een vergroting van de elektrode met witte bolletjes (YSZ) en donkere bolletjes (Ni). Bekijk in Opgaven, pagina 8
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist argument zijn:
- (In figuur 2 is YSZ in elektrode A weergegeven als één bolletje.) YSZ bestaat uit verschillende ionen/deeltjes/atoomsoorten en die worden niet weergegeven. (De weergave van YSZ in elektrode A is dus niet op microniveau.)
- Als de bolletjes een weergave van atomen/ionen/deeltjes zouden zijn, zou je verwachten dat een bolletje YSZ groter zou zijn dan een bolletje nikkel (want YSZ bevat meer en grotere atomen/ionen/deeltjes/atoomsoorten). Dit is echter niet zo.
- Volgens de tekst is elektrode A weergegeven als poederdeeltjes van (nikkel en) YSZ. (Dit is een aanduiding op macroniveau/mesoniveau / geen aanduiding op microniveau.)
2026, tijdvak 1: Groen staal
Opgavetekst
Staal is een legering die bestaat uit ijzer en koolstof. Staal wordt geproduceerd uit ijzererts ($\mathrm{Fe_2O_3}$) en steenkool. De productie van staal in het traditionele hoogovenproces (figuur 1) kan worden samengevat met de volgende stappen:
- stap I: IJzererts wordt vermalen en gemengd met hulpstoffen. Door verhitting van dit mengsel ontstaan zogenaamde ijzererts-pellets. Steenkool wordt verhit en samengeperst tot cokes, die voornamelijk uit koolstof bestaat.
- stap II: De hoogoven wordt gevuld met lagen ijzererts-pellets en cokes, waarna hete lucht wordt ingeblazen. Een deel van de cokes reageert met zuurstof uit de lucht, waardoor koolstofmonooxide (CO) ontstaat. $\mathrm{Fe_2O_3}$ reageert met CO. Uit de onderzijde van de hoogoven komt een mengsel van ijzer met nog 4 tot 5 massaprocent koolstof.
- stap III: In een afzonderlijke reactor reageert een deel van de koolstof in het mengsel met zuiver zuurstof, waardoor uiteindelijk staal met 2,0 massaprocent koolstof ontstaat.
De belangrijkste reacties in stap II zijn:
$\mathrm{2\,C + O_2 \rightarrow 2\,CO}$ (reactie 1)
$\mathrm{Fe_2O_3 + 3\,CO \rightarrow 2\,Fe + 3\,CO_2}$ (reactie 2)
Reactie 1 en 2 zijn beide exotherm, waardoor de temperatuur van de hoogoven oploopt tot 2197-2397 °C. Op de uitwerkbijlage staat een tabel over ijzer.
De productie van staal in een traditionele hoogoven levert een hoge CO2-uitstoot op. Het grootste deel van deze uitstoot ontstaat in stap II door reactie 2.
Vraag 20 4 punten
Bereken de CO2-uitstoot door reactie 2 in ton per 1,00 ton gevormd staal.
- 1,00 ton = 1,00·10³ kg
- Ga ervan uit dat het gevormde staal 2,00 massaprocent koolstof bevat.
- Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste berekening is:
1,00 ton staal bevat aan ijzer: $1{,}00\cdot10^{6}\times\frac{100{,}00-2{,}00}{10^{2}}=9{,}800\cdot10^{5}$ (g).
De chemische hoeveelheid ijzer is $\frac{9{,}800\cdot10^{5}}{55{,}9}=1{,}753\cdot10^{4}$ (mol).
De chemische hoeveelheid CO2 die ontstaat is dus $1{,}753\cdot10^{4}\times\frac{3}{2}=2{,}630\cdot10^{4}$ (mol).
De massa CO2 die in reactie 2 wordt uitgestoten is dus $\frac{2{,}630\cdot10^{4}\times44{,}0}{10^{6}}=1{,}16$ (ton).
indien het volgende antwoord is gegeven (2 punten): 2,00% van 1,00 ton is 2,00·10⁻² ton koolstof. Deze koolstof wordt omgezet tot CO2. De massa daarvan is $\frac{2{,}00\cdot10^{-2}}{12{,}0}\times44{,}0=7{,}33\cdot10^{-2}$ (ton).
2026, tijdvak 2: Smart StitchTM
Opgavetekst
Veel kleding wordt niet duurzaam ontworpen en eindigt na gebruik op vuilstortplaatsen of in verbrandingsovens. Doordat bijvoorbeeld ritsen en knopen zijn vastgenaaid, kan de kleding moeilijk gerecycled worden. Het Belgische bedrijf Resortecs heeft hier iets op bedacht: smeltbaar garen om de verschillende onderdelen mee vast te naaien (Smart Stitch™). De kleding kan worden gerecycled in een speciale oven, waarin het Smart Stitch™-garen smelt. Daarna valt de kleding zonder schade in losse onderdelen uit elkaar. In een experiment met spijkerbroeken kon 70% van de teruggewonnen spijkerstof worden gebruikt voor nieuwe kledingstukken.
Vraag 1 2 punten
Voer de volgende opdrachten uit:
- Geef een argument waarom gebruik van kleding met Smart Stitch™- garen aansluit bij het cradle-to-cradle-principe.
- Geef een argument waarom gebruik van kleding met Smart Stitch™- garen niet aansluit bij het cradle-to-cradle-principe.
Bekijk het antwoord
Juiste argumenten waarom gebruik van Smart Stitch™-garen aansluit bij het cradle-to-cradle-principe zijn:
− Een groot deel van de spijkerstof wordt teruggewonnen (zonder kwaliteitsverlies).
− Er kan nu meer van de spijkerstof worden teruggewonnen dan in de oude situatie.
− Voor een groot deel van de spijkerstof is een gesloten kringloop van materialen mogelijk.
Juiste argumenten waarom gebruik van Smart Stitch™-garen niet aansluit bij het cradle-to-cradle-principe zijn:
− Niet alle spijkerstof kan opnieuw worden gebruikt.
− Er is geen sprake van een gesloten kringloop van materialen (omdat toch spijkerstof verloren gaat).
− Het Smart Stitch™-garen wordt niet hergebruikt (omdat het smelt en aan de spijkerstof vast gaat plakken).
− De kwaliteit van de spijkerstof gaat achteruit door het dragen van de kleding, dus de stof kan nooit zonder kwaliteitsverlies worden gerecycled.
- juist argument waarom gebruik van Smart Stitch-garen aansluit bij het cradle-to-cradle-principe (1)
- juist argument waarom gebruik van Smart Stitch™-garen niet aansluit bij het cradle-to-cradle-principe (1)
Een ander soort Smart Stitch™-garen is een polyamide. Een van de grondstoffen voor dit polyamide is ricinus-olie, die wordt gewonnen uit de zaden van de ricinusplant. Uit de analyse blijkt dat het garen op basis van dit polyamide gedurende de hele levenscyclus minder bijdraagt aan het versterkt broeikaseffect dan het garen op basis van polypropeen.
Vraag 4 1 punt
Geef een argument waarom het garen op basis van dit polyamide gedurende de hele levenscyclus minder bijdraagt aan het versterkt broeikaseffect dan het garen op basis van polypropeen.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord zijn:
− Bij gebruik van dit polyamide is de koolstof, die bij de verbranding vrijkomt als CO₂, eerder opgenomen tijdens de groei van planten. − Bij gebruik van dit polyamide maken de grondstoffen onderdeel uit van de korte koolstofkringloop (en de grondstoffen voor polypropeen niet). − (Bij gelijke ketenlengte) bevat de hoofdketen van een polyamide ook N-atomen, waardoor er minder CO₂ vrijkomt bij verbranding.
2026, tijdvak 2: Gemodificeerd zetmeel
Opgavetekst
Zetmeel wordt vaak gebruikt als waterbindend middel in voedingsmiddelen, zoals sauzen. De sauzen worden daardoor dikker. Om de waterbindende eigenschappen te verbeteren, wordt zetmeel chemisch veranderd, oftewel gemodificeerd. Een veelgebruikte methode is de reactie van zetmeel met een oplossing van natriumhypochloriet (NaClO). Het hypochloriet-ion (ClO^–) zet daarbij een deel van de hydroxylgroepen in zetmeel om tot onder andere carboxylgroepen. In figuur 1 zijn structuurformules van zetmeel en gemodificeerd zetmeel weergegeven.

De omzetting vindt plaats in basisch milieu. In basisch milieu zal een aantal van de ontstane carboxylgroepen van gemodificeerd zetmeel als zuur reageren. Op de uitwerkbijlage is de structuurformule van een deel van een keten van gemodificeerd zetmeel onvolledig weergegeven.
Er zijn ook andere manieren om gemodificeerd zetmeel te produceren, zoals door de reactie van zetmeel met waterstofperoxide. De totale reactievergelijking kan worden weergegeven met reactie 1. ~C₆H₁₀O₅~ + 2 H₂O₂ → ~C₆H₈O₆~ + 3 H₂O (reactie 1) Deze reactie heeft een hogere atoomeconomie.
Vraag 25 2 punten
Bereken de atoomeconomie van reactie 1. Gebruik Binas-tabel 37H of ScienceData-tabel 1.7.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juiste berekening zijn:
De molaire massa van de repeterende eenheid van zetmeel is 162 (g mol^–1) en die van gemodificeerd zetmeel is 176 (g mol^–1). De atoomeconomie is:
162 + 176 2 ×34,0 = 0,77 (=77%)
of
176 +× 176 3 18,0 = 0,77 (=77%)
- de molaire massa’s juist (1)
- juiste verwerking van de coëfficiënten en de rest van de berekening (1)
2025, tijdvak 1: Beitsvloeistof recyclen
Opgavetekst
Bij het maken van plaatstaal wordt beitsvloeistof gebruikt. Na gebruik bevat deze waterige vloeistof $\mathrm{Fe^{2+}}$-ionen, $\mathrm{H^+}$-ionen en $\mathrm{Cl^-}$-ionen. In deze opgave worden twee processen beschreven waarmee gebruikte beitsvloeistof wordt gerecycled: het proces van New Zealand Steel (proces A) en het proces van SMS Siemag (proces B). In beide processen wordt gebruikte beitsvloeistof omgezet tot onder andere $\mathrm{Fe^{3+}}$-ionen en $\mathrm{HCl}$-gas.
Proces A
Het bedrijf New Zealand Steel maakt gebruik van een vortexreactor. Zie figuur 1. Een vortexreactor is een reactor waarin een ronddraaiende stroom van gassen (een vortex) aanwezig is. De reactor wordt verwarmd met behulp van gasbranders. De gebruikte beitsvloeistof wordt via vernevelaars van boven in de reactor gebracht bij een temperatuur van minimaal 350 °C. Hierdoor verdampt het water waarin de ionen zijn opgelost en ontstaan vast $\mathrm{FeCl_2}$ en gasvormig $\mathrm{HCl}$. Het vaste $\mathrm{FeCl_2}$ reageert vervolgens in de vortexreactor tot $\mathrm{Fe_2O_3}$, wat aan de onderkant van de reactor wordt afgevoerd en opgeslagen. $\mathrm{HCl}$ en stoom verlaten de vortexreactor aan de bovenkant en worden opgevangen.
Beide processen (A en B) zijn bedoeld om stoffen te hergebruiken. Op basis van de uitgangspunten van de groene chemie hebben beide processen voordelen en nadelen.
Vraag 10 2 punten
Geef op de uitwerkbijlage voor elk proces een mogelijk nadeel ten opzichte van het andere proces. Noteer hierbij telkens het nummer van het uitgangspunt waarop je het nadeel baseert. Maak gebruik van Binas-tabel 97A of ScienceData-tabel 38.6.
Tabel met de kolommen proces, nadeel en nummer uitgangspunt om in te vullen. Bekijk in Uitwerkbijlage, pagina 1
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste nadelen zijn:
| proces | nadeel | nummer uitgangspunt |
|---|---|---|
| proces A (New Zealand Steel) | De temperatuur (van de vortexreactor) is hoger (dan in het proces van SMS Siemag). | 6 |
| proces B (SMS Siemag) | Het proces (van SMS Siemag) vindt plaats in meer stappen (dan het proces van New Zealand Steel). | 8 |
| proces B (SMS Siemag) | Stap 2 vindt plaats onder hoge druk, (dat is bij het proces van New Zealand Steel niet het geval). | 6 |
2025, tijdvak 1: Plastic-etende bacterie
Opgavetekst
Het polymeer polyethyleentereftalaat (PET), waarvan PET-flessen worden gemaakt, is slecht afbreekbaar en wordt vaak op vuilnisbelten gestort. Japanse onderzoekers hebben in 2016 in slib van een vuilnisbelt een soort bacterie aangetroffen die PET kan afbreken. Deze bacterie bleek het enzym PET-ase te produceren, dat de afbraak van PET mogelijk maakt. Dit enzym kan de oplossing zijn voor onze berg PET-afval die steeds groter wordt. In figuur 1 is de eerste stap van deze afbraakreactie weergegeven.
Momenteel wordt ingezameld PET nog vaak door extruderen verwerkt tot nieuwe voorwerpen. Maar bij meerdere keren achter elkaar extruderen ontstaat PET met veel kortere ketens. Als PET door enzymen zou kunnen worden afgebroken tot TPA en stof X (de grondstoffen van PET) heeft dit een aantal voordelen ten opzichte van extruderen.
Vraag 25 2 punten
Beschrijf met behulp van informatie in deze opgave twee voordelen van de afbraak van PET door enzymen ten opzichte van het recyclen van PET door extruderen.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van juiste voordelen zijn:
- Je hebt de mogelijkheid om iets anders van de grondstoffen te maken (door afbraak van PET tot de grondstoffen). (Bij extruderen blijft het PET.)
- Je hebt de mogelijkheid om dezelfde kwaliteit PET te maken (door afbraak van PET tot de grondstoffen). / Je kunt weer PET met langere ketens maken (door afbraak van PET tot de grondstoffen). (Bij extruderen gaat de kwaliteit met elke extrusiestap achteruit. / Extruderen kan niet oneindig vaak plaatsvinden.)
- Bij gebruik van enzymen is er minder energie nodig. / Bij gebruik van enzymen is een lagere temperatuur nodig. (Bij extruderen is er een hoge druk / hoge temperatuur / is er meer energie nodig).
- De afvalberg wordt kleiner door afbraak van PET tot de grondstoffen. (Bij extruderen behoud je PET, totdat het niet meer bruikbaar is en als afval overblijft.)
Per juist voordeel: 1.
2025, tijdvak 2: Bacteriën maken aniline uit suiker
Vraag 1 4 punten
Aniline ($C_6H_5NH_2$) is een grondstof voor onder andere schuimrubber. In 2022 werd 9,4 miljoen ton aniline geproduceerd. Het nitrobenzeenproces verloopt in twee stappen. Stap 1: benzeen ($C_6H_6$) reageert met geconcentreerd salpeterzuur tot nitrobenzeen ($C_6H_5NO_2$) en water, met geconcentreerd zwavelzuur als katalysator: $C_6H_6 + HNO_3 \rightarrow C_6H_5NO_2 + H_2O$ (reactie 1). Stap 2: nitrobenzeen wordt met waterstof omgezet tot aniline en water, bij 200 °C tot 300 °C en in aanwezigheid van een tweede katalysator: $C_6H_5NO_2 + 3\,H_2 \rightarrow C_6H_5NH_2 + 2\,H_2O$ (reactie 2). Het hele proces kan met één vergelijking worden weergegeven. Geef de totale vergelijking voor de productie van aniline uit benzeen via het nitrobenzeenproces. Bereken de atoomeconomie van het nitrobenzeenproces.
Bekijk het antwoord
- Optellen van reactie 1 en reactie 2 in de verhouding 1:1 (totale vergelijking $C_6H_6 + HNO_3 + 3\,H_2 \rightarrow C_6H_5NH_2 + 3\,H_2O$) (1p)
- Gelijke deeltjes voor en na de pijl weggestreept (het tussenproduct $C_6H_5NO_2$ en het overtollige water) (1p)
- De molaire massa's juist: 78,1 g mol-1 (C6H6), 63,0 g mol-1 (HNO3), 2,02 g mol-1 (H2), 93,1 g mol-1 (C6H5NH2) en 18,0 g mol-1 (H2O) (1p)
- Consequente verwerking van de coefficienten en de rest van de berekening: $\frac{93,1}{78,1 + 63,0 + 3 \times 2,02} = 0,633$ (63,3%) (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: als bij een ontbrekend antwoord op de eerste deelvraag de atoomeconomie van reactie 2 juist is berekend, reken die berekening dan goed: $\frac{93,1}{93,1 + 3 \times 18,0} = 0,633$ (63,3%).
Vraag 2 1 punt
Het nitrobenzeenproces is niet groen te noemen. Gebruik van de stof benzeen past niet bij uitgangspunt 7 van de groene chemie, omdat benzeen een bestanddeel is van aardolie. Gebruik van geconcentreerd salpeterzuur past niet bij uitgangspunt 12 van de groene chemie. Leg uit dat het gebruik van geconcentreerd salpeterzuur niet bij uitgangspunt 12 van de groene chemie past.
Bekijk het antwoord
- Uitleg dat geconcentreerd salpeterzuur bijtend/corrosief is of brand- en explosiegevaar geeft (1p)
2024, tijdvak 1: Toiletpapier wordt bio-ethanol
Vraag 4 2 punten
In proces B maakt een bacterie cellulose met water om tot onder andere het sacharide cellotriose ($C_{18}H_{32}O_{16}$). De gist zet cellotriose om tot ethanol en CO2 volgens reactie 3:
C_{18}H_{32}O_{16} + 2\ H_2O \rightarrow 6\ C_2H_6O + 6\ CO_2
De productie van ethanol volgens reactie 3 heeft een lage atoomeconomie. Bereken de atoomeconomie voor de productie van ethanol volgens reactie 3.
Bekijk het antwoord
- De molaire massa's van C2H6O, C18H32O16 en H2O zijn juist. (1p)
- De coefficienten zijn juist verwerkt en de rest van de berekening is juist (atoomeconomie 0,512, dus 51,2%). (1p)
De voorbeeldberekening is $\frac{6 \times 46{,}1}{504 + 2 \times 18{,}0} = 0{,}512$ (51,2%). Ook $\frac{6 \times 46{,}1}{6 \times 46{,}1 + 6 \times 44{,}0} = 0{,}512$ is juist.
Vraag 5 1 punt
In proces B vindt de omzetting plaats bij een temperatuur van 30 °C; in proces A wordt de cellulose verhit tot 700 °C. Proces B heeft een lage atoomeconomie, maar er zijn ook uitgangspunten van de groene chemie die in het voordeel van proces B uitvallen.
Geef een uitgangspunt van de groene chemie dat in het voordeel uitvalt van proces B ten opzichte van proces A. Licht je antwoord toe.
Kies uit de uitgangspunten: 6, 8, 9 en 12.
Gebruik Binas-tabel 97F of ScienceData-tabel 38.6.
Bekijk het antwoord
- Noemt een van de uitgangspunten 6, 8, 9 of 12 met een juiste toelichting die het voordeel van proces B ten opzichte van proces A laat zien. (1p)
Juiste voorbeelden met toelichting: uitgangspunt 6 (energie-efficient ontwerpen): proces B vindt plaats bij 30 °C en (een deel van) proces A bij 700 °C. Uitgangspunt 8 (reacties in weinig stappen): proces A bevat twee stappen, proces B vindt plaats in een stap. Uitgangspunt 9 (katalyse): bij het hele proces B worden enzymen gebruikt, bij proces A slechts bij een deel. Uitgangspunt 12 (minder risicovolle chemie): bij proces B ontstaat geen CO (giftig gas) of geen H2 (explosief gas), bij proces A wel. Uitgangspunten 1, 2, 3, 4, 5, 7, 10 en 11 leveren 0 punten op, ook met een uitleg. Alleen het eerstgegeven uitgangspunt telt.
2024, tijdvak 1: Koeien boeren methaan op
Vraag 6 1 punt
Koeien stoten gemiddeld 13 gram methaan per liter melk uit. Deze uitstoot heeft een even groot ongewenst effect op het klimaat als 1,24 kilogram koolstofdioxide.
Geef de naam van dit ongewenste effect.
Bekijk het antwoord
- Noemt het (versterkte) broeikaseffect of opwarming van de aarde. (1p)
2024, tijdvak 2: Ammoniak-brandstofcel
Opgavetekst
Figuur 1

Schema van een ammoniak-brandstofcel. Links de C-MnO2-elektrode, met bovenaan H2O en lucht (zonder O2) en onderaan H2O en lucht (met O2) als toevoer. Rechts de C-Ni-elektrode, met onderaan NH3 als toevoer en bovenaan H2O en N2 als afvoer. Tussen de twee elektroden zit een membraan, waardoor OH⁻-ionen van de C-MnO2-elektrode naar de C-Ni-elektrode bewegen. De twee elektroden zijn verbonden via een lampje.
Vraag 33 1 punt
Stikstofoxides hebben een negatief effect op het milieu. Geef een negatief effect van stikstofoxides op het milieu.
Bekijk het antwoord
- Noemt een negatief effect op het milieu, bijvoorbeeld smogvorming, aantasting van de ozonlaag, zure depositie (zure neerslag, zure regen), of dat het een giftig gas is (1p)
Het volgende antwoord is ook goed: (sommige) stikstofoxides zijn (indirect) een broeikasgas.
2023, tijdvak 1: Zonnebrandstof
Opgavetekst
tekstfragment Zonnebrandstof
“Iedere dertig minuten vangt de aarde een hoeveelheid zonlicht op waarmee we de hele wereld een jaar lang van energie kunnen voorzien. Hier ligt voor ons de uitdaging. We moeten gebruikmaken van deze mogelijkheid.” Met deze woorden opende toenmalig kroonprins Willem Alexander in 2011 een seminar in Dresden.
Wetenschappers hebben iets bedacht om zonlicht te kunnen gebruiken als ‘zonnebrandstof’. Voor deze zonnebrandstof wordt zonne-energie gebruikt die is opgevangen door zonnecellen, om water te ontleden tot waterstof en zuurstof. De gevormde waterstof wordt vervolgens door de genetisch aangepaste bacteriesoort R. eutropha met koolstofdioxide omgezet tot de zonnebrandstof isopropylalcohol (IPA). Dit proces is vereenvoudigd weergegeven in figuur 1a.
Het proces in figuur 1a heeft overeenkomsten met de natuurlijke fotosynthese. Beide processen hebben bijvoorbeeld zonlicht als energiebron nodig.
naar: www.groenegrondstoffen.nl
figuur 1a

Schema van de reactor. Bovenaan een zonnecel die met elektrode A en elektrode B is verbonden. De reactor bevat een zoutoplossing met bacteriën; van bovenaf wordt CO2 ingeleid. Bij elektrode A: 2 H2O geeft 4 H+ en O2. Bij elektrode B: 2 H+ geeft H2. Door de bacteriën reageren H2 en CO2 tot IPA.
Vraag 1 2 punten
Geef nog twee andere overeenkomsten tussen de hierboven beschreven vorming van zonnebrandstof en fotosynthese.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste overeenkomst tussen de vorming van zonnebrandstof en fotosynthese, bijvoorbeeld: er wordt zuurstof gevormd; er wordt koolstofdioxide omgezet; er wordt water omgezet; er ontstaat een brandstof of organische stof; de processen zijn endotherm; de processen vinden plaats in een levend organisme; de processen maken gebruik van redoxreacties (1p)
- Noemt een tweede, andere juiste overeenkomst tussen de twee processen (1p)
2023, tijdvak 1: Scheepvaart over op LNG?
Opgavetekst
Scheepvaart over op LNG?
Schepen varen grotendeels op stookolie. Stookolie is een van de destillatiefracties van aardolie. Deze fractie bevat behalve koolwaterstoffen ook zwavelverbindingen. Daardoor komt bij de verbranding in de scheepsmotoren zwaveldioxide (SO2) vrij. De uitstoot van zwaveldioxide, maar ook van koolstofdioxide, stikstofoxiden en fijnstof leidt in havens en steden tot milieuproblemen.
Vraag 28 1 punt
Geef een milieuprobleem dat door zwaveldioxide wordt veroorzaakt.
Bekijk het antwoord
- Noemt een milieuprobleem dat door zwaveldioxide wordt veroorzaakt, zoals zure depositie, zure regen, verzuring, pH-daling of smog (1p)
Ook goed: zure depositie, zure regen, verzuring, pH-daling of smog.
Vraag 34 2 punten
In discussies over duurzaamheid van brandstoffen wordt de volgende stelregel gehanteerd: ‘Hoe lager de C/H-verhouding in een brandstof is, hoe meer energie er zal vrijkomen bij de verbranding van 1 gram stof en hoe minder CO2 er wordt gevormd per kJ geproduceerde energie.’ De C/H-verhouding berekent men als volgt: C/H-verhouding = aantal C-atomen / aantal H-atomen. Laat zien welke stof het duurzaamst is: LNG (vloeibaar methaan) of stookolie ($C_{30}H_{62}$). Gebruik in je uitleg een berekening van de C/H-verhoudingen van beide stoffen.
Bekijk het antwoord
- Juiste C/H-verhouding voor LNG ($CH_4$): 1/4 = 0,25 (1p)
- Juiste C/H-verhouding voor stookolie ($C_{30}H_{62}$): 30/62 = 0,48, en de consequente conclusie dat LNG het duurzaamst is (1p)
Juiste route: de C/H-verhouding van LNG ($CH_4$) is 1/4 = 0,25 en die van stookolie ($C_{30}H_{62}$) is 30/62 = 0,48. De verhouding is bij LNG dus lager, en LNG is het duurzaamst.
2023, tijdvak 2: Groen cement
Opgavetekst
Figuur 1 Groen cement

Schets van de traditionele cementproductie: een lange, ronddraaiende, licht hellende ovenbuis van 180 m. Kalksteen en klei gaan er rechtsboven in. Links onderaan zit de brander met steenkool en lucht, met vlammen in de buis. Gassen gaan rechtsboven weg. Cement komt links onderaan uit de buis.
Vraag 18 1 punt
Er zijn verschillende oorzaken van het ontstaan van CO2 tijdens de traditionele productie van cement. Een voorbeeld van zo’n oorzaak is reactie 1: $CaCO_3 (s) \rightarrow CaO (s) + CO_2 (g)$.
18 Geef één andere oorzaak van het ontstaan van CO2 tijdens de traditionele productie van cement.
Bekijk het antwoord
- Noemt een andere oorzaak van CO2, zoals het verbranden van steenkool of een andere fossiele brandstof, of het verbranden van organische resten in de klei of kalksteen (1p)
Voorbeelden van een juist antwoord: het verbranden van steenkool (voor het verhitten van de oven wordt een fossiele brandstof gebruikt); of: in de klei of in de kalksteen kunnen organische resten zitten die verbranden. Het volgende antwoord goed rekenen: voor het ronddraaien van de buis is energie nodig; als die door verbranding van fossiele brandstoffen wordt verkregen, ontstaat CO2.
Vraag 19 2 punten
In 2018 veroorzaakte de traditionele productie van cement 8% van de wereldwijde uitstoot aan CO2. Omdat dit CO2 is verontreinigd met stikstofoxiden (NOx) en koolstofmono-oxide, is het ongeschikt als grondstof in andere processen.
19 Leg uit waarom stikstofoxiden (NOx) ontstaan tijdens de traditionele productie van cement en noem een ongewenst effect van NOx op de kwaliteit van lucht, water of bodem. Noteer je antwoord als volgt:
uitleg: …
ongewenst effect NOx: …
Bekijk het antwoord
- Juiste uitleg waarom NOx ontstaat: stikstof uit de lucht reageert met zuurstof bij de hoge temperatuur van de vlam (1p)
- Juist ongewenst effect van NOx op de kwaliteit van lucht, water of bodem (1p)
Voorbeelden van een juiste uitleg: NOx ontstaat door de reactie van stikstof (uit de lucht) met zuurstof; wanneer stikstof verbrandt, ontstaat NOx; de lucht is dan heet genoeg om NOx te laten ontstaan. Voorbeelden van een juist ongewenst effect: zure depositie, zure regen, verzuring, pH-daling; in de lucht ontstaat salpeterzuur; smogvorming; aantasting van de ozonlaag; eutrofiëring.
Vraag 23 2 punten
Het nieuwe proces voor de productie van cement verloopt in twee stappen:
stap 1: Calciumcarbonaat ($CaCO_3$) wordt in de reactor (figuur 2 en 3) omgezet tot calciumhydroxide ($Ca(OH)_2$).
stap 2: De calciumhydroxide wordt in de juiste verhouding gemengd met siliciumdioxide en binnen twee uur bij 1500 °C omgezet tot aliet.
Op basis van de uitgangspunten 3 en 6 van de groene chemie kunnen voordelen van dit nieuwe productieproces benoemd worden ten opzichte van de traditionele productie van cement (figuur 1).
23 Licht voor beide uitgangspunten een voordeel toe.
− Noteer je antwoord als volgt:
toelichting uitgangspunt 3: …
toelichting uitgangspunt 6: …
− Gebruik Binas-tabel 97F of ScienceData-tabel 38.6.
Bekijk het antwoord
- Toelichting uitgangspunt 3 juist (bijvoorbeeld: er wordt geen steenkool verbrand, dus minder CO2; of er ontstaat geen NOx of CO) (1p)
- Toelichting uitgangspunt 6 juist: de waterstof en zuurstof die uit de reactor ontwijken, worden in een brandstofcel omgezet tot elektrische stroom voor de reactor (1p)
Voorbeelden van een juiste toelichting bij uitgangspunt 3: bij het nieuwe proces hoeft geen steenkool verbrand te worden, dus ontstaat minder CO2; bij het nieuwe proces ontstaat geen NOx en geen CO. Voorbeeld bij uitgangspunt 6: de waterstof en zuurstof die uit de reactor ontwijken, worden in een brandstofcel omgezet tot elektrische stroom, die hergebruikt kan worden om de reactor van energie te voorzien.
2023, tijdvak 2: Booglassen
Opgavetekst
Figuur 1 Booglassen

Schets van booglassen: een laselektrode met bekleding en ijzeren kerndraad, boven de naad tussen twee ijzeren voorwerpen. Onderaan de elektrode is de lasboog, de las zit in de naad. De laselektrode en een van de voorwerpen zijn aangesloten op een stroombron.
Vraag 27 2 punten
Een bepaald type bekleding van een elektrode reageert tot de beschermende gassen koolstofmono-oxide en waterstof. Pien weet dat dit gevaarlijke stoffen zijn en ze vraagt zich af of er geen risico’s voor de lasser zijn. Haar docent legt uit dat deze gassen in dit geval met de omringende lucht reageren en dus geen gevaar vormen.
27 Noem twee risico’s van koolstofmono-oxide en/of waterstof en vermeld bij elk risico door welk gas het wordt veroorzaakt. Gebruik eventueel je informatieboek. Noteer je antwoord als volgt:
− risico 1: … veroorzaakt door …
− risico 2: … veroorzaakt door …
Bekijk het antwoord
- Een risico met de veroorzakende stof juist vermeld (1p)
- Een tweede risico met de veroorzakende stof juist vermeld (1p)
Voorbeelden van juiste risico's: brand of explosie veroorzaakt door waterstof; brand of explosie veroorzaakt door koolstofmono-oxide; vergiftiging of lichamelijke schade (na inademen) veroorzaakt door koolstofmono-oxide. Een risico zonder het gas dat het veroorzaakt, levert geen scorepunten op; als slechts twee risico's zijn gegeven zonder het bijbehorende gas, krijgt de leerling voor deze vraag geen punten.
2022, tijdvak 1: Hexaan uit cellulose
Vraag 1 2 punten
Wereldwijd is er een toenemende aandacht voor het maken van biobrandstoffen uit biomassa. Gelet op duurzaamheid verdient het verbranden van biobrandstoffen de voorkeur boven het verbranden van fossiele brandstoffen. Leg uit dat het verbranden van fossiele brandstoffen een grotere bijdrage levert aan het versterkt broeikaseffect dan het verbranden van biobrandstoffen.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat bij de verbranding van fossiele brandstoffen en van biobrandstoffen koolstofdioxide vrijkomt (1p)
- Noemt dat voor biobrandstoffen recent koolstofdioxide door planten is opgenomen (tijdens de fotosynthese of groei) (1p)
Een antwoord als 'fossiele brandstoffen komen uit de lange koolstofkringloop en biobrandstoffen uit de korte koolstofkringloop' is ook goed.
2022, tijdvak 1: Power-to-ammonia
Opgavetekst
Figuur 1

Vereenvoudigd blokschema van het power-to-ammonia-proces. H2O gaat naar stap 1 (elektrolyse), waarbij O2 vrijkomt en H2 naar stap 3 gaat. Lucht gaat naar stap 2; daar gaat N2 naar stap 3 en blijft gasmengsel X over. In stap 3 ontstaat NH3(g), dat naar stap 4 gaat; in stap 4 ontstaat NH3(l), dat naar de opslag gaat.
Vraag 13 2 punten
Waterstof die in stap 1 ontstaat, zou in principe ook als brandstof voor een elektriciteitscentrale kunnen dienen. Toch geeft men kennelijk de voorkeur aan vloeibare ammoniak boven vloeibare waterstof om overtollige wind- en zonne-energie in op te slaan. Noem een voordeel van het gebruik van vloeibare ammoniak ten opzichte van het gebruik van vloeibare waterstof voor dit doeleinde. Licht je antwoord toe.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist voordeel van vloeibare ammoniak ten opzichte van vloeibare waterstof (1p)
- Licht het genoemde voordeel juist toe (1p)
Elk juist voordeel met een juiste toelichting telt, bijvoorbeeld: waterstof is zeer brandbaar of explosief en ammoniak niet, dus veiliger op te slaan; het kookpunt van ammoniak is hoger (240 K tegenover 20 K voor waterstof), dus vloeibaar maken kost veel minder energie; ammoniakmoleculen zijn groter en ontsnappen moeilijker. Ook goed: er is veel ervaring met het grootschalig opslaan van (vloeibare) ammoniak.
2022, tijdvak 2: Alcohol in de auto
Opgavetekst
figuur 1 Energievoorziening van de auto

Schema van een auto met de energievoorziening: alcohol-tank, reformer, H2, SOFC, batterij en motor. Vanuit de lucht gaat lucht naar de SOFC.
Vraag 24 2 punten
Bereken de atoomeconomie voor de vorming van waterstof volgens reactie 1: C2H6O (l) + 3 H2O (l) → 6 H2 (g) + 2 CO2 (g). Gebruik Binas-tabel 37H of ScienceData-tabel 1.7.7.
Bekijk het antwoord
- De molaire massa's juist: H2 2,02 g mol–1, C2H6O 46,1 g mol–1 en H2O 18,0 g mol–1 (1p)
- Verwerking van de coëfficiënten en de rest van de berekening: atoomeconomie = 6 × 2,02 / (46,1 + 3 × 18,0) = 12,1 (%) (1p)
Als de omrekening naar een percentage is weggelaten, dan niet aanrekenen.
Vraag 30 2 punten
Tijdens het rijden wordt vanuit de reformer CO2 uitgestoten (reactie 1). Toch is onder een bepaalde voorwaarde het rijden met deze auto CO2-neutraal. Geef deze voorwaarde en licht toe waarom rijden met deze auto dan CO2-neutraal is. Noteer je antwoord als volgt: voorwaarde: …, toelichting: …
Bekijk het antwoord
- Voorwaarde: gebruikmaken van bio-ethanol, dat wil zeggen ethanol dat van planten is gemaakt (1p)
- Toelichting: de gevormde CO2 is eerder opgenomen tijdens de fotosynthese of groei van planten, dus de CO2 komt uit de korte koolstofkringloop (1p)
Een antwoord als voorwaarde: een bos planten, toelichting: de CO2-uitstoot wordt opgenomen tijdens de groei van bomen, is ook goed.
Vraag 31 2 punten
Op grond van de uitgangspunten van de groene chemie kunnen voordelen en nadelen van een SOFC-auto ten opzichte van een waterstofauto worden gegeven. Geef een voordeel en een nadeel van een SOFC-auto ten opzichte van een waterstofauto. Baseer je antwoord op twee van de volgende uitgangspunten: 2, 8 of 12. Gebruik Binas-tabel 97F of ScienceData-tabel 38.6. Noteer je antwoord als volgt: uitgangspunt: …, voordeel: … / uitgangspunt: …, nadeel: …
Bekijk het antwoord
- Een juist voordeel van een SOFC-auto, bijvoorbeeld: een ethanoloplossing is veel minder explosief dan waterstofgas (uitgangspunt 12) (1p)
- Een juist nadeel van een SOFC-auto, bijvoorbeeld: de SOFC-auto gebruikt niet alle atomen uit ethanol, de atoomeconomie is laag (uitgangspunt 2), of: van ethanol moet eerst waterstof worden gemaakt, een extra stap (uitgangspunt 8) (1p)
Het voordeel hoort bij uitgangspunt 12 en het nadeel bij uitgangspunt 2 of 8. Andere juiste voorbeelden van een voordeel of nadeel bij een van deze uitgangspunten tellen ook.
2022, tijdvak 3: Methaan uit hout
Vraag 27 2 punten
Bereken de atoomeconomie voor de vorming van methaan volgens reactie 2: $CO + 3 H_2 → CH_4 + H_2O$. Maak gebruik van Binas-tabel 37H of ScienceData-tabel 1.7.7.
Bekijk het antwoord
- De molaire massa's zijn juist (1p)
- Verwerking van de coëfficiënten en de rest van de berekening (47 %) (1p)
Als de omrekening naar een percentage is weggelaten, dit niet aanrekenen. De uitkomst is 47 %.
2022, tijdvak 3: BioPAD
Opgavetekst
Bron 9

Structuurformule van trichlooretheen (TCE, C2HCl3): een C=C-dubbele binding met aan de C-atomen H- en Cl-atomen.
Vraag 32 2 punten
Voor de omzetting van TCE tot onder andere ethaan zou ook palladiumpoeder als katalysator gebruikt kunnen worden. Een belangrijk voordeel van BioPAD als katalysator is dat de Pd-deeltjes niet samenklonteren tot grotere deeltjes. Leg uit waarom dit een voordeel is bij dit proces.
Bekijk het antwoord
- Als de palladiumdeeltjes niet samenklonteren, blijft het (contact)oppervlak groot (bij samenklonteren wordt het oppervlak kleiner) (1p)
- Er reageert meer TCE per tijdseenheid, de reactiesnelheid is groot (bij samenklonteren reageert er minder, de reactiesnelheid is kleiner) (1p)
Vraag 33 2 punten
De zuivering van water dat verontreinigd is met TCE wordt uitgevoerd in een reactor waarin een membraan is aangebracht. De opgeloste stoffen kunnen het membraan passeren, maar BioPAD niet. Geef twee redenen waarom het gunstig is dat BioPAD in de reactor achterblijft.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste redenen waarom BioPAD in de reactor achterblijft (1 punt per juiste reden) (2p)
Per juiste reden 1 punt, tot maximaal twee redenen. Voorbeelden van juiste redenen: het proces kan continu worden uitgevoerd; BioPAD hoeft niet steeds opnieuw gemaakt te worden (het kan worden hergebruikt); palladium is een zwaar metaal dat niet in het milieu mag terechtkomen; anders moet BioPAD via een extra scheiding worden verwijderd; palladium is een zeldzaam, duur metaal; het zoutzuur hoeft niet gezuiverd te worden en kan worden verkocht of gebruikt.
2021, tijdvak 1: Ethyllactaat
Vraag 6 2 punten
Volgens de fabrikant kan de productie van ethyllactaat duurzaam worden genoemd. De fabrikant onderbouwt deze bewering aan de hand van de atoomeconomie van reactie 1: $C_3H_6O_3 + C_2H_6O \rightarrow C_5H_{10}O_3 + H_2O$. Bereken de atoomeconomie voor de vorming van ethyllactaat volgens reactie 1. Gebruik Binas-tabel 37H of ScienceData-tabel 1.7.7.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt de juiste molaire massa's: 118 voor ethyllactaat, 90,1 voor melkzuur, 46,1 voor ethanol en 18,0 voor water (g mol$^{-1}$). (1p)
- De rest van de berekening, bijvoorbeeld $\frac{118}{90{,}1 + 46{,}1} \times 100\% = 86{,}6\%$ of $\frac{118}{118 + 18{,}0} \times 100\% = 86{,}8\%$. (1p)
Een rekenfout levert 1 punt aftrek op (zie de algemene regels). Wanneer de omrekening naar een percentage is weggelaten, dit niet aanrekenen.
Vraag 7 1 punt
De fabrikant noemt de productie van ethyllactaat duurzaam vanwege de atoomeconomie van reactie 1. Geef aan waarom een hoge atoomeconomie duurzaam is.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat bij een hoge atoomeconomie de grondstoffen zo efficiënt mogelijk worden gebruikt, of dat er weinig verlies van beginstoffen en weinig afvalstoffen ontstaan. (1p)
Vraag 8 2 punten
Volgens de fabrikant voldoet het proces door de hoge atoomeconomie aan uitgangspunt 2 van de groene chemie. Omdat de fabrikant plantaardige sachariden gebruikt, kan hij ook een ander uitgangspunt van de groene chemie als argument gebruiken om de productie van ethyllactaat duurzaam te noemen. Leg uit welk ander uitgangspunt van de groene chemie dit is. Gebruik Binas-tabel 97F of ScienceData-tabel 38.6. Noteer je antwoord als volgt: Er worden plantaardige sachariden gebruikt, dus kan de fabrikant uitgangspunt nummer ... gebruiken, omdat ...
Bekijk het antwoord
- Uitgangspunt nummer 7 (gebruik van hernieuwbare grondstoffen). (1p)
- Een juiste toelichting bij uitgangspunt 7: planten, plantaardige sachariden of het melkzuur dat daaruit wordt gemaakt zijn te beschouwen als een hernieuwbare grondstof. (1p)
2021, tijdvak 2: Palladiumvanger
Vraag 1 1 punt
De uitlaat van een auto die op benzine rijdt, bevat een katalysator. Deze katalysator vermindert de uitstoot van schadelijke stoffen zoals koolstofmonooxide en stikstofoxiden. Stikstofoxiden (NOx) veroorzaken milieuvervuiling, doordat ze ongewenste effecten hebben op de kwaliteit van lucht, water en/of bodem. Geef een van die ongewenste effecten.
Bekijk het antwoord
- Noemt een van de ongewenste effecten: zure depositie, zure regen, verzuring of pH-daling; eutrofiëring, stikstofdepositie of vermesting; smog(vorming); of (versterkt) broeikaseffect (1p)
2021, tijdvak 2: Battolyser
Opgavetekst
Figuur 1 De battolyser

Schematische tekening van de battolyser. Twee ruimtes zijn gescheiden door een gestippeld membraan. Elke ruimte bevat een elektrode: elektrode A links en elektrode B rechts, beide grijs getekend. Boven elke ruimte is een gasafvoer getekend (gas met een pijl omhoog). Onderaan elke ruimte is een wateraanvoer getekend (water met een pijl naar binnen).
Vraag 7 2 punten
Elektriciteit kan duurzaam worden opgewekt met behulp van energie van de zon of de wind. De battolyser kan energie opslaan in een batterij en eveneens waterstof produceren door elektrolyse van water. De battolyser is schematisch weergegeven in figuur 1 (zie de bron). Geef aan welke energieomzetting plaatsvindt bij de elektrolyse van water. Noteer je antwoord als volgt: … energie wordt omgezet tot … energie.
Bekijk het antwoord
- Noemt elektrische energie als de energiesoort waarvan wordt omgezet (1p)
- Noemt (tot) chemische energie als de energiesoort waarin wordt omgezet (1p)
Zijn de energiesoorten verwisseld: 0 punten.
Figuur 2 Productie en vraag naar duurzame energie in 2050

Lijndiagram. Horizontale as: maand, van januari tot en met december. Verticale as: energie in EJ per dag, van 0 tot 2. Legenda: vraag naar duurzame energie (doorgetrokken lijn) en productie van duurzame energie (gestippelde lijn). De vraag ligt vrijwel vlak, ongeveer tussen 0,65 en 0,75 EJ per dag. De productie is het laagst in januari en december (ongeveer 0,45 EJ per dag) en het hoogst in mei en juni (ongeveer 0,9 EJ per dag). De maanden april en juni zijn grijs gearceerd. Afleesbaar in april: productie ongeveer 0,8 EJ per dag en vraag ongeveer 0,67 EJ per dag. In juni: productie ongeveer 0,9 EJ per dag en vraag ongeveer 0,68 EJ per dag.
Vraag 14 2 punten
Aan de TU Delft is een model ontwikkeld waarmee de productie van energie uit zon en wind en de vraag naar duurzaam opgewekte energie zijn geschat. In figuur 2 (zie de bron) zijn het verloop van de gemiddelde hoeveelheid geproduceerde energie en de gemiddelde vraag naar deze energie in 2050 opgenomen. Leg uit, aan de hand van figuur 2, in welke maand de battolyser de meeste waterstof zal produceren: in april of in juni.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat de hoogte van de waterstofproductie samenhangt met het verschil tussen de productie en de vraag naar energie (het oppervlak tussen de lijn van de productie en de lijn van de vraag) (1p)
- Consequente conclusie: in juni, omdat het productieoverschot in juni groter is dan in april (1p)
Een antwoord als 'na de winter is de batterij leeg, de energie van maart/april zal dan eerst worden gebruikt voor het opladen, zodat misschien pas in juni energie geleverd kan worden' is goed te rekenen.
Vraag 15 1 punt
De eerste battolyser had de grootte van een stoeptegel. Bij het vervolgonderzoek krijgt de nieuwe battolyser de grootte van een zeecontainer. Door deze schaalvergroting nemen de risico's toe die samenhangen met het gebruik van de battolyser. Geef een risico dat door de schaalvergroting toeneemt.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist risico, bijvoorbeeld: een grotere battolyser produceert meer waterstofgas, een explosief gas; een grotere battolyser bevat meer kaliloog, een bijtende vloeistof; of meer warmte die moeilijk kan worden afgevoerd, waardoor de battolyser oververhit kan raken (1p)
2021, tijdvak 2: Toner
Vraag 38 1 punt
Het terugwinnen van ijzer uit toner is economisch gezien mogelijk voordelig. Er zijn ook andere redenen voor te geven. Geef een andere reden om het ijzer terug te winnen uit toner.
Bekijk het antwoord
- Een juiste reden, bijvoorbeeld: de voorraad ijzererts raakt minder snel op (er hoeft minder ijzererts gewonnen te worden), of: van een afvalstof wordt weer een bruikbare stof gemaakt (1p)
Het cradle-to-cradleprincipe wordt zo toegepast: goed rekenen.
2021, tijdvak 3: Van kunststofafval tot grondstof
Vraag 14 2 punten
Methanol is een belangrijke grondstof voor de productie van alkenen, die gebruikt kunnen worden voor de productie van bijvoorbeeld kunststoffen. Geef één argument waaruit blijkt dat kunststof die is gemaakt met behulp van methanol uit de Rotterdamse fabriek past bij het cradle-to-cradle-principe. Licht je antwoord toe.
Bekijk het antwoord
- Van kunststofafval worden grondstoffen (methanol) gemaakt, en van deze grondstoffen worden nieuwe kunststoffen gemaakt (1p)
- Hierdoor ontstaat een gesloten kringloop voor kunststof, omdat de nieuwe kunststof weer tot grondstof (methanol) kan worden omgezet (1p)
Ook goed: van methanol wordt via alkenen kunststof gemaakt (1 punt) en die kunststof kan weer worden omgezet tot methanol (1 punt). Ook goed: van een kunststof wordt na gebruik, via methanol, weer een nieuwe kunststof van vergelijkbare kwaliteit gemaakt.
2021, tijdvak 3: Kringloop
Schema van de zwavelkringloop (uitwerkbijlage)

Vereenvoudigd schema met de plaatsen atmosfeer, oppervlaktewater/zee, mens, plant en grondwater, en de dieren koe, ezel en schaap. De lijnen tussen de plaatsen hebben nog geen pijl. Op de lijnen staan de puntjes (...) waar het nummer van de stof of stofgroep moet komen.
Vraag 32 3 punten
Het gedeelte van de kringloop dat in deze opgave wordt beschreven, is op de uitwerkbijlage vereenvoudigd en onvolledig weergegeven. De verschillende zwavelbevattende stoffen ontbreken en de richting van vier stofstromen is niet aangegeven. Vul het schema op de uitwerkbijlage aan. Maak pijlen van alle lijnen, zodat die de juiste richting van de stofstromen aangeven. Noteer op elke stippellijn het nummer van de juiste stof, stofgroep of ionsoort. Houd er rekening mee dat er één nummer is dat vaker dan één keer moet worden gebruikt. Nummers: 1 vluchtige zwavelbevattende stoffen; 2 sulfaationen; 3 zwavelbevattende aminozuren; 4 zwaveldioxide.
Bekijk het antwoord
- De richtingen van alle pijlen zijn juist (1p)
- Nummer 2 (sulfaationen) is driemaal juist op een stippellijn geplaatst (1p)
- De nummers 1, 3 en 4 zijn juist op de stippellijnen geplaatst (1p)
Alle pijlen wijzen in de richting van de stofstroom. Nummer 2 (sulfaationen) staat driemaal op een stippellijn. De nummers 1, 3 en 4 staan elk één keer op de juiste stippellijn.
Staat er op een stippellijn naast het juiste nummer ook één of meer onjuiste nummers, dan wordt het scorepunt voor dat juiste nummer niet toegekend.
Vraag 33 2 punten
Leg uit of de kringloop die in deze opgave is beschreven, een stofkringloop of een elementkringloop is. Geef ook aan op welke stof of element de kringloop betrekking heeft. Noteer je antwoord als volgt: Dit is een ... kringloop van ..., omdat ...
Bekijk het antwoord
- Het is een kringloop van zwavel (S) (1p)
- Het is een elementkringloop, met een juiste uitleg: zwavel komt voor in alle verschillende verbindingen in de kringloop (1p)
Dit is een elementkringloop van zwavel, omdat zwavel in alle verschillende verbindingen voorkomt. Ook goed: omdat alle stoffen in de kringloop het element S bevatten, of omdat de zwavelverbindingen steeds veranderen.
2019, tijdvak 1: Twee vliegen in één klap
Vraag 10 2 punten
Het barnsteenzuur dat in het beschreven proces wordt gevormd, kan bij de productie van PBS worden gebruikt in plaats van barnsteenzuur uit aardolie. Dit PBS, gevormd uit ‘groen barnsteenzuur’, kan dan ‘groen PBS’ worden genoemd.
Geef het nummer van een van de uitgangspunten in de groene chemie dat kan worden gebruikt als argument voor de benaming ‘groen barnsteenzuur’. Gebruik Binas-tabel 97F of ScienceData-tabel 38.6. Licht je antwoord toe.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juist nummer van een uitgangspunt uit Binas 97F: 7 (hernieuwbare grondstof), 1 (CO2 wordt weggenomen), 3 (milde reactieomstandigheden) of 9 (gebruik van enzymen) (1p)
- Geeft een juiste toelichting bij het gekozen uitgangspunt: bij 7 dat barnsteenzuur uit de hernieuwbare grondstof glucose of koolstofdioxide wordt gemaakt; bij 1 dat met de vorming van barnsteenzuur CO2 wordt weggenomen; bij 3 dat de reactieomstandigheden mild zijn; bij 9 dat de enzymen van de bacteriën worden gebruikt (1p)
Een omschrijving van het uitgangspunt in plaats van het nummer niet aanrekenen.
2019, tijdvak 1: SCR-techniek
Vraag 13 2 punten
De uitstoot van NOx door dieselauto's draagt in belangrijke mate bij aan de concentratie van schadelijke NOx in de lucht. NOx heeft onder andere ongewenste effecten op de luchtkwaliteit.
Noem twee ongewenste effecten van NOx op de luchtkwaliteit.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee van de volgende juiste ongewenste effecten van NOx op de luchtkwaliteit: zure depositie (zure regen, verzuring, pH-daling); smog(vorming); aantasting van de ozonlaag; (versterkt) broeikaseffect (2p)
Per juist ongewenst effect 1 punt, tot maximaal 2. Juiste effecten: zure depositie, zure regen, verzuring of pH-daling; smog(vorming); aantasting van de ozonlaag; (versterkt) broeikaseffect. Fijnstof, rook en luchtverontreiniging zijn onjuist en leveren geen punt op.
2019, tijdvak 1: Solar fuels
Vraag 24 2 punten
Door gebruik van micro-organismen is men in staat om propaan-2-ol te produceren volgens de volgende reactie:
$9 H_2 + 3 CO_2 \rightarrow C_3H_8O + 5 H_2O$ (reactie 1)
Bereken de atoomeconomie voor de vorming van propaan-2-ol volgens reactie 1. Gebruik Binas-tabel 37H of ScienceData-tabel 1.7.7.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt de juiste molaire massa's van de stoffen in reactie 1 (1p)
- Verwerkt de coëfficiënten en rekent de atoomeconomie uit (1p)
Uitkomst: 40,0%. Is de omrekening naar een percentage weggelaten, dan niet aanrekenen. De significantie niet beoordelen.
2019, tijdvak 2: Croda
Opgavetekst
tekstfragment Croda
[1] Croda uit Gouda splitst oliën en vetten en maakt er glycerol en vetzuren
[2] van. Van de onverzadigde vetzuren kan Croda monomeren maken voor
[3] specifieke polymeren en coatings. Natuurlijke vetzuren hebben één
[4] carboxylgroep aan het uiteinde van het molecuul. Samen met het bedrijf
[5] Umicore ontwikkelde Croda een uniek katalytisch proces om ook aan het
[6] andere uiteinde een carboxylgroep te krijgen. De basis voor deze
[7] technologie is de alkeenmetathese-reactie, een vinding waarvoor in 2005
[8] de Nobelprijs voor de chemie werd uitgereikt. Erik Philipse van Croda zegt
[9] erover: “De vetzuren die wij uit natuurlijke oliën en reststromen isoleren
[10] hebben veel dubbele bindingen. Die binding breken wij via
[11] alkeenmetathese met behulp van een katalysator, die we steeds
[12] terugwinnen in een energiezuinig proces met hoge selectiviteit. Daarna
[13] zetten we de beide stukken van verschillende vetzuren weer aan elkaar
[14] en beschikken dan over onverzadigde vetzuren met twee
[15] carboxylgroepen. Deze dubbelfunctionele vetzuren zijn vervolgens zeer
[16] goed te gebruiken als building blocks voor veel soorten polymeren, zoals
[17] polyesters en polyamides.” Met deze technologie maakt Croda een
[18] reuzenstap in de ontwikkeling van nieuwe biobased bouwstenen en
[19] daarmee op de markt voor groene chemische producten.
Het ‘splitsen’ (regels 1 en 2) kan gebeuren door het vet te laten reageren met water.
Alkeenmetathese (regel 11) is een gekatalyseerde reactie die plaatsvindt tussen twee onverzadigde koolstofverbindingen. In deze reactie worden twee dubbele bindingen verbroken en twee nieuwe dubbele bindingen gevormd. Er is sprake van zelfmetathese wanneer als beginstof slechts één soort koolstofverbinding reageert. Het proces van zelfmetathese is in figuur 1 schematisch weergegeven. R1 en R2 stellen verschillende restgroepen voor.
Bij de zelfmetathese van oliezuur (Binas-tabel 67G2 of ScienceData-tabel 13.2g) ontstaat octadec-9-eendizuur (zie figuur 2) en één andere stof (stof X).
Ook uit andere vetzuren kan, door zelfmetathese, octadec-9-eendizuur ontstaan. In de uitwerkbijlage zijn de structuurformules van een aantal vetzuren weergegeven.
Octadec-9-eendizuur is een hoogwaardig tussenproduct in de polymeerindustrie. Het kan bijvoorbeeld via polycondensatie reageren tot het copolymeer dat is weergegeven in figuur 3. Dit copolymeer speelt een belangrijke rol bij de productie van bijvoorbeeld polyurethanen, die onder meer worden gebruikt in autolakken.
In het tekstfragment wordt een aantal aspecten van het productieproces bij Croda genoemd die vergeleken kunnen worden met de uitgangspunten van de groene chemie.
naar: Naar groene chemie en groene materialen
Croda

Vereenvoudigde structuurformule van een vetzuur: H-O-C(=O)-C17H33. Een carboxylgroep (COOH) aan één kant, en een koolwaterstofketen van 17 koolstofatomen met 33 waterstofatomen.
Vraag 16 2 punten
In het tekstfragment wordt een aantal aspecten van het productieproces bij Croda genoemd die vergeleken kunnen worden met de uitgangspunten van de groene chemie. Noem twee van dergelijke aspecten uit het tekstfragment met het corresponderende regelnummer, en vermeld het bijbehorende uitgangspunt van de groene chemie. Maak hierbij gebruik van Binas-tabel 97F of ScienceData-tabel 38.6. Noteer je antwoord als volgt: − aspect 1 uit tekst: … regelnummer: … uitgangspunt groene chemie: … − aspect 2 uit tekst: … regelnummer: … uitgangspunt groene chemie: …
Bekijk het antwoord
- Eerste juiste aspect uit de tekst, met het corresponderende regelnummer en het bijbehorende uitgangspunt van de groene chemie. (1p)
- Tweede juiste aspect uit de tekst, met het corresponderende regelnummer en het bijbehorende uitgangspunt van de groene chemie. (1p)
Juiste aspecten met regelnummer en uitgangspunt (één per scorepunt): vetzuren uit natuurlijke oliën (regel 9; gebruik van hernieuwbare grondstoffen, nummer 7); de katalysator wordt teruggewonnen (regel 11/12; preventie, nummer 1); er wordt gebruikgemaakt van een energiezuinig proces (regel 12; energie-efficiënt ontwerpen, nummer 6); Croda ontwikkelde een uniek katalytisch proces (regel 5; katalyse, nummer 9), of met behulp van een katalysator (regel 11; katalyse, nummer 9); vetzuren uit reststromen (regel 9; preventie, nummer 1).
2019, tijdvak 2: Beitsen en verzinken
Opgavetekst
Beitsen en verzinken
IJzeren voorwerpen kunnen tegen corrosie worden beschermd door ze te ‘verzinken’. Deze voorwerpen worden eerst enige tijd in een bad met ‘beitszuur’ gehangen om reeds aanwezig roest ($Fe_2O_3 \cdot 3H_2O$) te verwijderen. Beitszuur is zoutzuur dat ongeveer 50 gram opgelost HCl per liter bevat. Daarbij treedt een reactie op die hieronder onvolledig is weergegeven:
$Fe_2O_3 \cdot 3H_2O + … H^+$ → $… Fe^{3+} + … H_2O$
Na het beitsen worden de ijzeren voorwerpen in een bad met vloeibaar zink gedompeld. Hierdoor wordt een laagje ijzer-zinklegering gevormd op het voorwerp.
Op een website over thermisch verzinken wordt vermeld dat de temperatuur van het zink in het bad ongeveer 400 °C moet zijn. Piet merkt op dat dat niet juist kan zijn en zegt: “een temperatuur van 400 °C is niet hoog genoeg.”
De voorwerpen worden met behulp van gereedschappen uit het beitsbad gehaald en in het zinkbad gedompeld. Het beitsbad raakt daardoor verontreinigd. Hierbij ontstaan $ZnCl_4^{2-}$-ionen. Wanneer deze ionen niet verwijderd worden, moet het verontreinigde zuur uit het beitsbad worden afgevoerd als chemisch afval. Daarom wordt het verontreinigde afvalzuur door een zogenoemde selectieve ionenwisselaar geleid. De $ZnCl_4^{2-}$-ionen worden in de ionenwisselaar gebonden. Voor elk gebonden $ZnCl_4^{2-}$-ion komen twee $OH^-$-ionen vrij.
Het proces dat hiervoor is beschreven kan vereenvoudigd worden weergegeven met een blokschema. Dit blokschema bevat drie blokken en vijf stofstromen:
− bad met beitszuur
− bad met zink
− ionenwisselaar
$A$: afvalzuur zonder $ZnCl_4^{2-}$-ionen
$B$: afvalzuur met $ZnCl_4^{2-}$-ionen
C: ijzeren voorwerpen met roest
D: ijzeren voorwerpen zonder roest
E: verzinkte ijzeren voorwerpen
Het afvalzuur waaruit de $ZnCl_4^{2-}$-ionen zijn verwijderd, kan worden gebruikt voor de productie van ijzer(III)chloridesulfaat ($FeClSO_4$).
Piet vraagt zich af of de in deze opgave beschreven methode waarmee met het afvalzuur wordt omgegaan in overeenstemming is met het cradle-to-cradle principe. Hij vindt op www.duurzaamheid.nl dat de cradle-to-cradle ontwerpstrategie “ervan uitgaat dat alle materialen een voortdurende en blijvende waarde houden en steeds weer in gesloten kringlopen van productie, gebruik en recycling kunnen worden opgenomen.”
FeClSO4 wordt gebruikt in de afvalwaterzuivering om fosfaationen te verwijderen. De ijzer(III)ionen uit het ijzer(III)chloridesulfaat reageren met de fosfaationen, waarna het fosfaathoudende reactieproduct uit het afvalwater kan worden verwijderd. Het gezuiverde afvalwater wordt uiteindelijk op het oppervlaktewater geloosd.
Vraag 35 2 punten
Piet vraagt zich af of de in deze opgave beschreven methode waarmee met het afvalzuur wordt omgegaan in overeenstemming is met het cradle-to-cradle principe. Hij vindt op www.duurzaamheid.nl dat de cradle-to-cradle ontwerpstrategie „ervan uitgaat dat alle materialen een voortdurende en blijvende waarde houden en steeds weer in gesloten kringlopen van productie, gebruik en recycling kunnen worden opgenomen.“ Formuleer twee van de vragen waarop Piet antwoord nodig heeft om te kunnen beoordelen of de beschreven methode past binnen het cradle-to-cradle principe.
Bekijk het antwoord
- Een juiste vraag over de ionenwisselaar of de $ZnCl_4^{2-}$-ionen, bijvoorbeeld of de ionenwisselaar volledig geregenereerd kan worden. (1p)
- Een tweede juiste vraag, bijvoorbeeld of het ijzer(III)chloridesulfaat zo gebruikt wordt dat het blijvend zijn waarde behoudt, of of het afvalzuur weer wordt opgewerkt en heringezet in het beitsbad. (1p)
Per juiste vraag 1 punt. Voorbeelden uit het correctievoorschrift: kan de ionenwisselaar volledig worden geregenereerd? Wat gebeurt er met de $ZnCl_4^{2-}$-ionen na het regenereren van, of bij het vervangen van, de ionenwisselaar? Wordt het ijzer(III)chloridesulfaat zodanig gebruikt dat het blijvend zijn waarde behoudt? Wordt het beitszuur/afvalzuur dat uit de ionenwisselaar komt weer opgewerkt en heringezet in het beitsbad?
Vraag 37 1 punt
Geef aan waarom het ongewenst is als fosfaationen (overvloedig) in het oppervlaktewater terechtkomen.
Bekijk het antwoord
- Te veel fosfaat veroorzaakt eutrofiëring (overmatige algengroei en zuurstoftekort in het water). (1p)
2018, tijdvak 1: Lignine
Opgavetekst
figuur 1

Structuurformule van een gedeelte van lignine. Het bestaat uit benzeenringen met zijgroepen (OH, OCH3 en CH2OH). De ringen zijn via etherbindingen (C-O-C) en koolstof-koolstofbindingen aan elkaar verbonden. De golflijnen aan de randen geven aan dat het een gedeelte is van een groter molecuul. Atomen (C, H, O) en de bindingen zijn afzonderlijk zichtbaar.
Vraag 25 2 punten
Uit glucose ontstaat ethanol volgens reactie 1: $C_6H_{12}O_6 \rightarrow 2\,C_2H_6O + 2\,CO_2$. Bereken de atoomeconomie voor de vorming van ethanol volgens reactie 1. Maak gebruik van Binas-tabel 37H of ScienceData-tabel 1.7.7.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de massa van 2 mol ethanol: de molaire massa van ethanol (46,1 g mol^-1) vermenigvuldigen met 2 (92,2 g). (1p)
- Berekening van de atoomeconomie: de massa van 2 mol ethanol delen door de molaire massa van glucose (180 g mol^-1), en omrekenen naar procenten; uitkomst 51,2%. (1p)
Indien de berekening met 1 mol ethanol is gemaakt ($46{,}1 / 180 \cdot 100 = 25{,}6\%$): 1 punt. Wanneer de omrekening naar percentages is weggelaten, dit niet aanrekenen (aanvulling op het CV). De significantie in deze berekening niet beoordelen.
2018, tijdvak 2: Bodem bedekken
Bron 1
Een ander soort schuimbolletjes (BioFoam®) bestaat uit polymelkzuur. Het polymelkzuur voor de schuimbolletjes wordt gevormd uit melkzuur dat is verkregen door fermentatie van suikers uit planten zoals suikerriet. Bij de productie van dit polymeer komt netto veel minder CO2 vrij dan bij de productie van dezelfde massa polystyreen. Ook deze bolletjes schrompelen ineen bij het ontsmetten van de grond met stoom.
Polymelkzuur is, in tegenstelling tot polystyreen, wel biodegradeerbaar. De afbraak van polymelkzuur-moleculen verloopt in stappen. Eerst worden de estergroepen gehydrolyseerd. Vervolgens zetten bacteriën de afbraakproducten met behulp van zuurstof om tot koolstofdioxide en water.
BioFoam® is een duurzaam alternatief voor de piepschuimbolletjes van polystyreen. Het is wereldwijd de eerste schuimisolatie die het cradle-to-cradle-certificaat heeft verkregen. Het cradle-to-cradle-principe gaat ervan uit dat “alle stoffen steeds weer in gesloten kringlopen van productie, gebruik en recycling kunnen worden opgenomen”.
Vraag 5 2 punten
Het cradle-to-cradle-principe gaat ervan uit dat “alle stoffen steeds weer in gesloten kringlopen van productie, gebruik en recycling kunnen worden opgenomen”. Geef een argument waaruit blijkt dat deze schuimbolletjes passen bij het cradle-to-cradle-principe. Licht je antwoord toe met behulp van de informatie in deze opgave.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat bij de afbraak (biodegradatie) van polymelkzuur koolstofdioxide of bouwstoffen voor planten ontstaan (1p)
- Geeft een juiste toelichting waaruit blijkt dat er een C-kringloop of CO2-kringloop is (de CO2 die planten opnemen komt bij de afbraak weer vrij) (1p)
Voorbeelden van goede antwoorden uit het correctievoorschrift: bij de groei van planten wordt CO2 opgenomen, en bij biodegradatie van polymelkzuur komt die weer vrij; het polymelkzuur wordt van planten gemaakt en bij afbraak ontstaan weer stoffen die planten opnemen. Een antwoord als “bij de afbraak ontstaat (na hydrolyse) weer melkzuur, waaruit weer polymelkzuur kan worden gevormd” telt 1 punt. “BioFoam/polymelkzuur is biodegradeerbaar” of “is een thermoplast, dus (steeds) recyclebaar” telt 1 punt. “Er komt minder CO2 vrij dan bij polystyreen” of “polystyreen blijft na het ontsmetten achter in de bodem, dus past niet bij cradle-to-cradle” telt 0 punten.
2018, tijdvak 2: Kauwgombasis
figuur 2

Figuur 2a: schematische weergave van een elastomeer, met een polymeerketen en een crosslink. Figuur 2b: een uitvergroting van een deel van het elastomeer: twee polymeerketens opgebouwd uit isobuteen-eenheden (CH2-C(CH3)2), die via één middelste eenheid, de isopreen-eenheid (de crosslink), met elkaar zijn verbonden. Figuur 2b staat ook op de uitwerkbijlage.
Vraag 17 2 punten
Kauwgom die op straat wordt uitgespuugd, kan daar wel 20 tot 50 jaar blijven liggen. Beredeneer waarom de kauwgombasis niet snel zal worden afgebroken. Baseer je antwoord op figuur 2.
Bekijk het antwoord
- Noemt een relevant kenmerk van het polymeer in figuur 2, zoals: het is een additiepolymeer; er zitten geen esterbindingen of amidebindingen in; de basis bestaat uit koolwaterstoffen (1p)
- Geeft een juiste beredenering die bij het genoemde kenmerk past, zoals: daardoor vindt geen hydrolyse plaats, of koolwaterstoffen zijn slecht afbreekbaar (1p)
Onjuist: ‘er zitten crosslinks in, en daardoor is kauwgom niet afbreekbaar’ en ‘kauwgom is niet biodegradeerbaar’. Opmerking uit het correctievoorschrift: ‘er zijn geen C=C-bindingen, dus (uv-)licht zal butylrubber niet afbreken’ goed rekenen.
2018, tijdvak 2: Solar-Jet
Vraag 24 1 punt
Bij de verbranding van koolwaterstoffen ontstaat koolstofdioxide. De uitstoot van koolstofdioxide heeft een ongewenst effect op het klimaat. Geef de naam van dit ongewenste effect.
Bekijk het antwoord
- Noemt het (versterkte) broeikaseffect (1p)
Alleen ‘broeikaseffect’ is goed (niet aanrekenen dat ‘versterkt’ ontbreekt). ‘Verzuring van (oppervlakte)water’ goed rekenen. ‘Zure regen’ of ‘verzuring’ geeft 0 punten.
Vraag 25 2 punten
Bij de verbranding van koolwaterstoffen ontstaat koolstofdioxide, dat een ongewenst effect op het klimaat heeft. Het Solar-Jet-proces maakt met behulp van zonlicht kerosine uit koolstofdioxide en water. Leg uit dat het gebruik van Solar-Jet-kerosine niet bijdraagt aan dit ongewenste effect.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat bij de vorming van Solar-Jet-kerosine koolstofdioxide wordt gebruikt of verbruikt (1p)
- Noemt dat de hoeveelheid koolstofdioxide die bij de vorming wordt gebruikt (minstens) gelijk is aan de hoeveelheid die vrijkomt bij de verbranding van Solar-Jet-kerosine (1p)
Vraag 33 2 punten
De onderzoekers hebben berekend dat bij hun onderzoek slechts 1,7% van de zonne-energie is vastgelegd in de chemische energie van syngas. De onderzoekers beweren dat de opbrengst van het Solar-Jet-proces verhoogd kan worden door terugdringen van het energieverlies. Geef twee maatregelen die het energieverlies in het Solar-Jet-proces kunnen beperken.
Bekijk het antwoord
- Noemt een juiste maatregel om het energieverlies te beperken (1p)
- Noemt een tweede, andere juiste maatregel om het energieverlies te beperken (1p)
Juiste maatregelen: de opening zo ontwerpen dat meer dan 94% van de lichtenergie naar de reactiekamer wordt geleid; de energie die vrijkomt bij het afkoelen na stap 1 hergebruiken voor het opwarmen van de reactor na stap 2; de isolatiewand dikker maken om warmteverlies te voorkomen; warmte terugwinnen uit de gassen die de reactor verlaten; een tweede reactor in gebruik nemen zodat er geen zonlicht verloren gaat. Onjuiste maatregelen: voorkomen dat energie ontsnapt uit de reactiekamer; de reactie van stap 1 bij een lagere temperatuur uitvoeren; minder zonne-energie gebruiken; een betere soort poreus cerium(IV)oxide gebruiken; de energie hergebruiken.
2018, tijdvak 2: Natriumhydride
blokschema 1

Blokschema van de productie van natriumhydride. In ruimte I ontstaan waterstof (H2) en CO2 uit CH3OH en H2O. In ruimte II ontstaan natrium en chloorgas uit NaCl. In ruimte III wordt het natrium met olie gemengd. In ruimte IV reageert het natrium met H2 tot NaH, dat in olie wordt afgevoerd.
Vraag 35 2 punten
In ruimte I wordt waterstof geproduceerd uit methanol en stoom, volgens de vergelijking: CH3OH + H2O → 3 H2 + CO2. Bereken de atoomeconomie voor de vorming van waterstof volgens de reactie in ruimte I. Maak gebruik van Binas-tabel 37H of ScienceData-tabel 1.7.7.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de totale massa van 1 mol CH3OH en 1 mol H2O (1p)
- Berekening van de atoomeconomie: de massa van 3 mol H2 delen door de totale massa van 1 mol CH3OH en 1 mol H2O, en vermenigvuldigen met 10² (%) (1p)
Voorbeeld uit het correctievoorschrift: (3 · 2 · 1,01) / (32,0 + 18,0) · 10² = 12,1 %. Aanvulling op het correctievoorschrift bij vraag 35: ‘Wanneer de omrekeningen naar percentages zijn weggelaten, dit niet aanrekenen.’ Indien 2 · 1,01 / (32,0 + 18,0) · 10² = 4,04 % is berekend (twee mol H2 in plaats van drie): 1 punt. De significantie niet beoordelen.
Vraag 37 2 punten
In ruimte II vindt een elektrolyse plaats. Hierbij worden natrium en chloorgas gevormd uit vloeibaar natriumchloride. De reactie in ruimte II is verantwoordelijk voor meer dan de helft van de energiebehoefte van het gehele productieproces. Uit de beschrijving van het proces in ruimte II zijn twee gegevens te halen waaruit blijkt dat voor deze reactie energie nodig is. Geef deze twee gegevens en vermeld daarbij welke soort energie wordt gebruikt.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat natriumchloride moet worden gesmolten, en dat hiervoor warmte (thermische energie) nodig is (1p)
- Noemt dat het een elektrolyse is, en dat hiervoor stroom of elektrische energie nodig is (1p)
Voorbeelden uit het correctievoorschrift: natriumchloride moet worden gesmolten, hiervoor is warmte nodig (warmte-energie, 1 punt); het is een elektrolyse, hiervoor is stroom of elektrische energie nodig (1 punt). Indien slechts twee juiste gegevens of slechts twee juiste energiesoorten zijn genoemd: 1 punt.
Hoe vaak duurzame chemie in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 5, 7, 16, 20 | 4 | 12% |
| 2026, tijdvak 2 | 1, 4, 25 | 3 | 9% |
| 2025, tijdvak 1 | 10, 25 | 2 | 6% |
| 2025, tijdvak 2 | 1-2 | 2 | 6% |
| 2024, tijdvak 1 | 4-6 | 3 | 9% |
| 2024, tijdvak 2 | 33 | 1 | 3% |
| 2023, tijdvak 1 | 1, 28, 34 | 3 | 9% |
| 2023, tijdvak 2 | 18-19, 23, 27 | 4 | 11% |
| 2022, tijdvak 1 | 1, 13 | 2 | 5% |
| 2022, tijdvak 2 | 24, 30-31 | 3 | 8% |
| 2022, tijdvak 3 | 27, 32-33 | 3 | 9% |
| 2021, tijdvak 1 | 6-8 | 3 | 8% |
| 2021, tijdvak 2 | 1, 7, 14-15, 38 | 5 | 13% |
| 2021, tijdvak 3 | 14, 32-33 | 3 | 9% |
| 2019, tijdvak 1 | 10, 13, 24 | 3 | 9% |
| 2019, tijdvak 2 | 16, 35, 37 | 3 | 8% |
| 2018, tijdvak 1 | 25 | 1 | 3% |
| 2018, tijdvak 2 | 5, 17, 24-25, 33, 35, 37 | 7 | 18% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens scheikunde havo staat een vraag over duurzame chemie, samen 55 vragen (9% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2018, tijdvak 2: 7 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 7% van de vragen over duurzame chemie, daarvoor 9%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met duurzame chemie
Maak de 15 nieuwste examenvragen over duurzame chemie online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over duurzame chemie
Andere onderwerpen scheikunde havo
- Koolstofchemie
- Rekenen aan reacties
- Reactievergelijkingen
- Bindingen
- Redoxreacties
- Scheidingsmethoden
- Reactiesnelheid
- Stoffen en eigenschappen
- Zuren en basen
- Atoombouw
Duurzame chemie op andere niveaus
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen scheikunde havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker scheikunde per vraagtype nakijkt, lees je op scheikunde toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op scheikunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt duurzame chemie voor in het eindexamen scheikunde havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 55 vragen over duurzame chemie, 9% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen scheikunde havo stonden de meeste vragen over duurzame chemie?
In het examen van 2018, tijdvak 2, met 7 vragen: 5, 17, 24-25, 33, 35, 37.
Hoe oefen ik examenvragen over duurzame chemie?
Op deze pagina staan alle vragen over duurzame chemie met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.