Examenvragen reactievergelijkingen scheikunde havo

68 vragen over reactievergelijkingen uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Reactievergelijkingen komt in 18 van de 18 examens scheikunde havo voor, met 68 vragen (11% van alle examenvragen). Het meest in 2026, tijdvak 1 (7 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over reactievergelijkingen

Per examen de vragen over reactievergelijkingen, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: Koffiebekers gerecycled

Opgavetekst

Een ‘papieren’ koffiebeker voor eenmalig gebruik bestaat meestal uit een papieren buitenkant en een dunne binnenlaag van polyetheen (PE). Figuur 1 toont een schematische weergave van zo’n koffiebeker.

PE vormt een waterafstotende laag, die verhindert dat de koffie in contact komt met het papier. Hierdoor behoudt de beker zijn vorm en sterkte.

Andere papieren koffiebekers hebben geen binnenlaag van PE, maar van polymelkzuur (PMZ). PMZ is een polymeer van de plantaardige monomeer melkzuur. PMZ is biodegradeerbaar door hydrolyse. Op de uitwerkbijlage is de hydrolyse van een fragment van een PMZ-molecuul onvolledig weergegeven.

Vraag 6 3 punten

Maak op de uitwerkbijlage de reactievergelijking compleet.

  • Bij deze reactie moeten twee esterbindingen worden gehydrolyseerd.
  • Geef de koolstofverbindingen in structuurformules.
  • Laat twee losse melkzuurmoleculen ontstaan.

Onvolledige reactievergelijking van de hydrolyse van een fragment van een PMZ-molecuul, met twee esterbindingen en de pijl waarna de producten ingevuld moeten worden. Bekijk in Uitwerkbijlage, pagina 2

Bekijk het antwoord

Een voorbeeld van een juist antwoord is:

  • $\mathrm{H_2O}$ voor de pijl
  • structuurformule van melkzuur na de pijl
  • structuurformule van het PMZ-fragment na de pijl juist en de elementbalans juist

Opmerking

Als voor water een structuurformule in plaats van een molecuulformule is gegeven, dit niet aanrekenen.

Vraag 6 in het hele examen

2026, tijdvak 1: GelCORE

Opgavetekst

Het hoornvlies is het doorzichtige, voorste deel van de oogbol waardoor het licht het oog binnenkomt. Een beschadiging van het hoornvlies is pijnlijk. Onderzoekers hebben het middel GelCORE ontwikkeld, waarmee een beschadigd hoornvlies tijdelijk kan worden afgedekt. GelCORE bevat de stof GelMA. GelMA wordt gemaakt van het eiwit gelatine. Een aantal aminozuureenheden dat veel in gelatine voorkomt, is vermeld in tabel 1.

tabel 1

veelvoorkomende aminozuureenheden in gelatine
glycine (Gly)serine (Ser)
proline (Pro)leucine (Leu)
glutaminezuur (Glu)fenylalanine (Phe)
alanine (Ala)lysine (Lys)

De onderzoekers maakten GelMA door aan een oplossing van gelatine in water druppelsgewijs een grote overmaat van de stof MAA toe te voegen. Daarbij treedt de reactie op die in figuur 1 schematisch is weergegeven.

De restgroepen van gelatinemoleculen bevatten OH-groepen. Figuur 1 toont de reactie van MAA-moleculen met een van deze OH-groepen. Hierbij ontstaat een estergroep. De restgroepen van gelatinemoleculen bevatten ook NH2-groepen die op een vergelijkbare manier reageren met MAA-moleculen. Bij deze reactie met een NH2-groep ontstaat in plaats van de estergroep een amidegroep. Op de uitwerkbijlage is een vergelijking van deze reactie onvolledig weergegeven.

Vraag 8 2 punten

Maak de reactievergelijking op de uitwerkbijlage compleet. Doe dit met behulp van figuur 1.

Onvolledige reactievergelijking van gelatine (NH-groep) met MAA tot een gedeelte van een GelMA-molecuul en een tweede product, zoals in figuur 1 van de opgave. Bekijk in Uitwerkbijlage, pagina 3

Bekijk het antwoord

Een voorbeeld van een juist antwoord is: het gedeelte van het gelatinemolecuul met de NH-groep reageert met het MAA-molecuul tot een gedeelte van een GelMA-molecuul met een amidegroep, en het molecuul $\mathrm{H_2C{=}C(CH_3){-}COOH}$. De structuurformules staan in het correctievoorschrift op pagina 10.

indien het volgende antwoord is gegeven (1 punt): het gedeelte van het gelatinemolecuul reageert met het zuurstofatoom in plaats van het stikstofatoom, zodat in het GelMA-molecuul een estergroep ontstaat, en het andere product is het amide $\mathrm{H_2C{=}C(CH_3){-}C(=O){-}NH_2}$.

Vraag 8 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Groen staal

Opgavetekst

Staal is een legering die bestaat uit ijzer en koolstof. Staal wordt geproduceerd uit ijzererts ($\mathrm{Fe_2O_3}$) en steenkool. De productie van staal in het traditionele hoogovenproces (figuur 1) kan worden samengevat met de volgende stappen:

  • stap I: IJzererts wordt vermalen en gemengd met hulpstoffen. Door verhitting van dit mengsel ontstaan zogenaamde ijzererts-pellets. Steenkool wordt verhit en samengeperst tot cokes, die voornamelijk uit koolstof bestaat.
  • stap II: De hoogoven wordt gevuld met lagen ijzererts-pellets en cokes, waarna hete lucht wordt ingeblazen. Een deel van de cokes reageert met zuurstof uit de lucht, waardoor koolstofmonooxide (CO) ontstaat. $\mathrm{Fe_2O_3}$ reageert met CO. Uit de onderzijde van de hoogoven komt een mengsel van ijzer met nog 4 tot 5 massaprocent koolstof.
  • stap III: In een afzonderlijke reactor reageert een deel van de koolstof in het mengsel met zuiver zuurstof, waardoor uiteindelijk staal met 2,0 massaprocent koolstof ontstaat.

De belangrijkste reacties in stap II zijn:

$\mathrm{2\,C + O_2 \rightarrow 2\,CO}$ (reactie 1)

$\mathrm{Fe_2O_3 + 3\,CO \rightarrow 2\,Fe + 3\,CO_2}$ (reactie 2)

Reactie 1 en 2 zijn beide exotherm, waardoor de temperatuur van de hoogoven oploopt tot 2197-2397 °C. Op de uitwerkbijlage staat een tabel over ijzer.

Om de CO2-uitstoot te verminderen, is het MIDREX-proces ontwikkeld. Het MIDREX-proces doorloopt dezelfde stappen als het traditionele hoogovenproces, maar het MIDREX-proces gebruikt methaan in plaats van cokes. Door methaan eerst te laten reageren met stoom, ontstaat syngas, een mengsel van waterstof en koolstofmonooxide.

Vraag 21 3 punten

Geef de vergelijking voor de vorming van syngas uit methaan en stoom.

Bekijk het antwoord

$\mathrm{CH_4 + H_2O \rightarrow 3\,H_2 + CO}$

Aanvulling: Het derde criterium luidt voortaan: elementbalans juist bij uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl (in plaats van: uitsluitend juiste formules). Deze aanvulling voorkomt verschillen in beoordeling met de vergelijkbare vragen 24 en 26.

Vraag 21 in het hele examen

Bij traditionele staalproductie komt in stap II per mol geproduceerd Fe 1,5 mol CO2 vrij. Bij gebruik van het MIDREX-proces komt minder CO2 vrij per mol Fe.

Vraag 23 3 punten

Voer de volgende opdrachten uit:

  • Geef de totale reactie van stap II in het MIDREX-proces. Doe dit door reactie 2 en reactie 3 in de juiste verhouding bij elkaar op te tellen tot één totale reactie. De molverhouding H2 : CO in de reactor is 3 : 1.
  • Leid af hoeveel mol CO2 vrijkomt per mol Fe in stap II van het MIDREX-proces.
Bekijk het antwoord

Een voorbeeld van een juist antwoord is:

$\mathrm{Fe_2O_3 + 3\,CO \rightarrow 2\,Fe + 3\,CO_2}$ (1×)

$\mathrm{Fe_2O_3 + 3\,H_2 \rightarrow 2\,Fe + 3\,H_2O}$ (3×) +

$\mathrm{4\,Fe_2O_3 + 3\,CO + 9\,H_2 \rightarrow 8\,Fe + 3\,CO_2 + 9\,H_2O}$

Per mol Fe komt er dus $\frac{3}{8}$ mol CO2 vrij. / Per mol Fe komt er dus 0,38 mol CO2 vrij.

Vraag 23 in het hele examen

In Zweden wordt nog een ander proces toegepast om ijzererts om te zetten tot ijzer: het HYBRIT-proces. In dit proces wordt in stap II waterstof gebruikt in plaats van cokes of syngas, en treedt uitsluitend reactie 3 op. De waterstof wordt verkregen door de elektrolyse van water. Hierbij ontstaat ook zuurstof.

Vraag 24 2 punten

Geef de vergelijking voor de elektrolyse van water.

Bekijk het antwoord

$\mathrm{2\,H_2O \rightarrow 2\,H_2 + O_2}$

indien de volgende vergelijking is gegeven (0 punten): $\mathrm{2\,H_2 + O_2 \rightarrow 2\,H_2O}$

Vraag 24 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Textielverfrisser

Opgavetekst

Onaangename luchtjes in huis tegengaan, kan op verschillende manieren. De eenvoudigste manier is met een geurstof in een oplosmiddel, waarbij de geurstof de onaangename geuren verhult. Een voorbeeld van zo’n geurstof is de ester van ethaanzuur en octaan-1-ol. De structuurformule van octaan-1-ol is gegeven in figuur 1.

Onaangename geurstoffen, zoals sigarettenrook, kunnen adsorberen aan poreuze materialen zoals stoffen banken, kussens en gordijnen. Doordat de geurstoffen langzaam aan het oppervlak verdampen, kan het stoffen materiaal lang onaangenaam ruiken. Om dit tegen te gaan, kan een textielverfrisser worden gebruikt. Een van de stoffen die in textielverfrissers wordt toegepast, is cyclodextrine (figuur 2).

Cyclodextrine ($\mathrm{C_{42}H_{70}O_{35}}$) wordt met behulp van enzymen gemaakt uit amylose.

Vraag 26 2 punten

Geef de reactievergelijking in molecuulformules voor de omzetting van amylose tot cyclodextrine. Gebruik als formule voor amylose $\mathrm{(C_6H_{10}O_5)_n}$.

Figuur 2: ringvormige structuurformule van cyclodextrine (C42H70O35). Bekijk in Opgaven, pagina 12

Bekijk het antwoord

Een voorbeeld van een juist antwoord is: $\mathrm{7\,(C_6H_{10}O_5)_n \rightarrow n\,C_{42}H_{70}O_{35}}$

indien een vergelijking als een van de volgende is gegeven (0 punten): $\mathrm{7\,(C_6H_{10}O_5)_n \rightarrow (C_{42}H_{70}O_{35})_n}$; $\mathrm{7\,(C_6H_{10}O_5)_1 \rightarrow C_{42}H_{70}O_{35}}$; $\mathrm{7\,C_6H_{10}O_5 \rightarrow C_{42}H_{70}O_{35}}$; $\mathrm{(C_6H_{10}O_5)_7 \rightarrow C_{42}H_{70}O_{35}}$

Opmerking

Het volgende antwoord hier goedrekenen: $\mathrm{(C_6H_{10}O_5)_n \rightarrow \frac{n}{7}\,C_{42}H_{70}O_{35}}$

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 30 1 punt

Geef de naam van het reactietype.

Bekijk het antwoord

condensatie(reactie)

indien polycondensatie (0 punten)

Vraag 30 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Terugwinning van lithium

Opgavetekst

Door de toename van het aantal elektrische auto’s zijn er steeds meer lithium-ion-accu’s (LIA’s) nodig. Het metaal lithium is echter vrij schaars. Daarom wordt veel onderzoek gedaan naar methodes voor het terugwinnen van lithium en andere metalen uit oude LIA’s. Veel van deze methodes gebruiken sterke zuren, zoals zoutzuur. Bij de methodes met zoutzuur ontstaat het gevaarlijke gas chloor (Cl₂). Voor chloor gelden onder andere de gevarenaanduidingen H318 en H319.

Op basis van deze aanduidingen kunnen werknemers van recyclebedrijven specifieke voorzorgsmaatregelen nemen.

In reactor 2 (R2) wordt een overmaat natronloog toegevoegd aan het filtraat afkomstig uit S1. De hydroxide-ionen uit natronloog reageren met de aluminium-ionen tot een vast zout dat bestaat uit aluminium-ionen en hydroxide-ionen. De lithium-ionen en oxalaat-ionen blijven opgelost. Door filtratie in scheidingsruimte 2 (S2) kan aluminiumhydroxide als residu worden verkregen.

Vraag 20 3 punten

Geef de vergelijking van de reactie voor de vorming van vast aluminiumhydroxide. Gebruik toestandsaanduidingen.

Bekijk het antwoord

Al³⁺ (aq) + 3 OH^– (aq) → Al(OH)₃ (s)

  • Al³⁺ en OH^– voor de pijl (1)
  • Al(OH)₃ na de pijl (1)
  • juiste toestandsaanduidingen en elementbalans juist in een vergelijking met uitsluitend de juiste stoffen voor en na de pijl (1)

Indien een antwoord is gegeven als: (2)

Al²⁺ (aq) + 2 OH^– (aq) → Al(OH)₂ (s)

Indien een antwoord is gegeven als: (2)

Al³⁺ (aq) + 3 OH^– (aq) → AlOH₃ (s)

Vraag 20 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Yoghurt

Opgavetekst

Yoghurt is een product dat wordt gemaakt van melk. De industriële productie van yoghurt verloopt in een aantal stappen. Bij de eerste stap wordt verse melk door centrifugeren gescheiden in drie stofstromen: vaste deeltjes, room en magere melk. Magere melk bevat voornamelijk suikers, eiwitten en water. De room bestaat voor een groot deel uit vet en blijft daarom drijven op de magere melk. Een doorsnede van de centrifuge is in figuur 1 weergegeven.

figuur 1
figuur 1

De centrifuge bevat een stapel schijven met gaten die zeer snel ronddraaien en zo melk scheiden in vaste deeltjes, room en magere melk. Deze drie stofstromen worden afzonderlijk afgetapt op de plekken die in figuur 1 zijn aangeduid met 1, 2 of 3.

Melk bevat een stof met de formule CH₄N₂O. De bacteriën bevatten een enzym dat CH₄N₂O met water omzet tot ammoniak en koolstofdioxide, zie reactie 2.

CH₄N₂O (aq) + H₂O (l) → CO₂ (aq) + 2 NH₃ (aq) (reactie 2)

De H-atomen in CH₄N₂O zijn uitsluitend gebonden aan N-atomen.

Vraag 28 2 punten

Geef reactie 2 weer met structuurformules voor alle stoffen.

Bekijk het antwoord

Een voorbeeld van een juist antwoord is:

Antwoordfiguur bij vraag 28 (cv-p20-2-28.webp).
  • juiste structuurformules voor H₂O voor de pijl en voor CO₂ en NH₃ na de pijl, en juiste coëfficiënten (1)
  • juiste structuurformule van CH₄N₂O (1)

Opmerkingen: − De bindingshoeken in de structuurformules niet beoordelen. − Als in vraag 7 en vraag 28 eenzelfde fout in de structuurformule van NH₃ is gemaakt, dit bij vraag 28 niet aanrekenen.

Vraag 28 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Beitsvloeistof recyclen

Opgavetekst

Bij het maken van plaatstaal wordt beitsvloeistof gebruikt. Na gebruik bevat deze waterige vloeistof $\mathrm{Fe^{2+}}$-ionen, $\mathrm{H^+}$-ionen en $\mathrm{Cl^-}$-ionen. In deze opgave worden twee processen beschreven waarmee gebruikte beitsvloeistof wordt gerecycled: het proces van New Zealand Steel (proces A) en het proces van SMS Siemag (proces B). In beide processen wordt gebruikte beitsvloeistof omgezet tot onder andere $\mathrm{Fe^{3+}}$-ionen en $\mathrm{HCl}$-gas.

Proces A

Het bedrijf New Zealand Steel maakt gebruik van een vortexreactor. Zie figuur 1. Een vortexreactor is een reactor waarin een ronddraaiende stroom van gassen (een vortex) aanwezig is. De reactor wordt verwarmd met behulp van gasbranders. De gebruikte beitsvloeistof wordt via vernevelaars van boven in de reactor gebracht bij een temperatuur van minimaal 350 °C. Hierdoor verdampt het water waarin de ionen zijn opgelost en ontstaan vast $\mathrm{FeCl_2}$ en gasvormig $\mathrm{HCl}$. Het vaste $\mathrm{FeCl_2}$ reageert vervolgens in de vortexreactor tot $\mathrm{Fe_2O_3}$, wat aan de onderkant van de reactor wordt afgevoerd en opgeslagen. $\mathrm{HCl}$ en stoom verlaten de vortexreactor aan de bovenkant en worden opgevangen.

Vraag 5 3 punten

Geef het ontstaan van vast $\mathrm{FeCl_2}$ en van gasvormig $\mathrm{HCl}$ uit de beitsvloeistof weer in één reactievergelijking. Gebruik toestandsaanduidingen.

Vortexreactor van proces A (New Zealand Steel): vernevelaars boven, een vortex, gasbranders, afvoer van HCl en stoom boven en van Fe2O3 onder. Bekijk in Opgaven, pagina 4

Bekijk het antwoord

\mathrm{Fe^{2+}(aq) + 3\,Cl^-(aq) + H^+(aq) \longrightarrow FeCl_2(s) + HCl(g)}

Opmerking: de volgende antwoorden goed rekenen:

  • $\mathrm{Fe^{2+}(aq) + 2\,Cl^-(aq) \longrightarrow FeCl_2(s)}$ en $\mathrm{Cl^-(aq) + H^+(aq) \longrightarrow HCl(g)}$
  • $\mathrm{Fe^{2+}(aq) + 3\,Cl^-(aq) + H^+(aq) + H_2O(l) \longrightarrow FeCl_2(s) + HCl(g) + H_2O(g)}$

Vraag 5 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Groene coatings

Opgavetekst

Om oppervlakken van metalen of kunststoffen te beschermen tegen invloeden van buitenaf, kunnen ze worden bedekt met een laagje van een polymeer. Dit laagje wordt een coating genoemd. Veel coatings bevatten polyacrylaten, zoals poly-ethylacrylaat. In figuur 1 is een fragment van een molecuul poly-ethylacrylaat weergegeven.

Poly-ethylacrylaat wordt gemaakt door poly-additie van het monomeer ethylacrylaat.

In stap 2 wordt de temperatuur verhoogd. Hydroxybutenolide reageert dan met methanol tot methoxybutenolide, afgekort B2. Zie figuur 3.

Butenolides zoals B2 zijn monomeren voor polymerisatiereacties. In plaats van methanol kunnen ook andere alcoholen worden gebruikt voor stap 2. Hierbij ontstaan andere butenolides. Zo ontstaat het monomeer B4 uit de reactie van propaan-2-ol met hydroxybutenolide. Op de uitwerkbijlage is deze reactie onvolledig weergegeven.

Vraag 13 3 punten

Maak op de uitwerkbijlage de vergelijking van de reactie van propaan-2-ol met hydroxybutenolide compleet. Gebruik structuurformules.

Onvolledige reactievergelijking: propaan-2-ol plus hydroxybutenolide, stap 2, geeft B4 plus water. Bekijk in Uitwerkbijlage, pagina 2

Bekijk het antwoord

Een voorbeeld van een juist antwoord is de reactievergelijking met structuurformules van propaan-2-ol, hydroxybutenolide, B4 en water (figuur in het correctievoorschrift, niet overgenomen).

Vraag 13 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Plastic-etende bacterie

Opgavetekst

Het polymeer polyethyleentereftalaat (PET), waarvan PET-flessen worden gemaakt, is slecht afbreekbaar en wordt vaak op vuilnisbelten gestort. Japanse onderzoekers hebben in 2016 in slib van een vuilnisbelt een soort bacterie aangetroffen die PET kan afbreken. Deze bacterie bleek het enzym PET-ase te produceren, dat de afbraak van PET mogelijk maakt. Dit enzym kan de oplossing zijn voor onze berg PET-afval die steeds groter wordt. In figuur 1 is de eerste stap van deze afbraakreactie weergegeven.

Vraag 17 2 punten

Voer de volgende opdrachten uit:

  • Geef de formule van stof A.
  • Geef de naam van het type afbraakreactie waarmee PET-ase de groep met cijfer 2 in figuur 1 verbreekt.

Eerste stap van de afbraakreactie van PET door PET-ase, met stof A en de groepen met cijfers 1, 2 en 3 (figuur 1). Bekijk in Opgaven, pagina 10

Bekijk het antwoord
  • $\mathrm{H_2O}$ of de structuurformule H–O–H
  • hydrolyse

Opmerking: als in plaats van de formule $\mathrm{H_2O}$ de naam ‘water’ is gegeven, dit goed rekenen.

Vraag 17 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Disulfiram

Opgavetekst

Disulfiram ($\mathrm{C_{10}H_{20}N_2S_4}$) is een alcohol-ontwenningsmiddel. Wanneer bij gebruik slechts een kleine hoeveelheid van een alcoholhoudende drank wordt gedronken, veroorzaakt disulfiram al vervelende lichamelijke verschijnselen, zoals hoofdpijn en overgeven. Bij de afbraak van alcohol ontstaat ethanal. Disulfiram zorgt ervoor dat het enzym dat ethanal omzet tot azijnzuur, niet meer werkt.

Een hoge concentratie ethanal in het bloed geeft de drinker het gevoel doodziek te zijn. De plek waar disulfiram met het enzym reageert, is in het onderstaande fragment:

~Cys–Cys~

Disulfiram verbindt de cysteïne-eenheden met elkaar door middel van een S–S-binding tussen de SH-groepen van de restgroepen. Deze reactie is in de figuur schematisch en onvolledig weergegeven.

Op het stippellijntje na de pijl ontbreekt één coëfficiënt en één soort deeltje.

Vraag 32 2 punten

Geef de coëfficiënt en de juiste formule van dit deeltje.

Schematische reactie van het enzym met disulfiram: fragment met S–S-binding, disulfiram (C10H20N2S4) en het ontstane deeltje met het onvolledige stippellijntje na de pijl. Bekijk in Opgaven, pagina 17

Bekijk het antwoord

Een voorbeeld van een juist antwoord is: 2 $\mathrm{H^+}$

Ook goed: ladingsbalans juist en elementbalans juist bij een juiste formule (ieder 1 punt).

Indien het volgende antwoord is gegeven: (1) H⁺: 1

Vraag 32 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Zeewater-accu

Vraag 13 2 punten

De natrium-elektrode is goed afgesloten voor water. Als toch een kleine hoeveelheid water in de elektroderuimte terechtkomt, kan water reageren met natrium. Hierbij wordt vast natriumhydroxide (NaOH) gevormd. Ook ontstaat een andere stof, waarop gevarenzin H220 van toepassing is. Voer de volgende opdrachten uit: geef de vergelijking van de reactie tussen natrium en water; geef aan op welke stof H220 van toepassing is. Gebruik de Binas-tabellen 48 en 96E of ScienceData-tabellen 9.1F en 38.3. Noteer je antwoord als volgt: reactie: ... en H220 is van toepassing op de stof: ...

Bekijk het antwoord
  • De reactie juist: $2\,H_2O + 2\,Na \rightarrow 2\,NaOH + H_2$ (1p)
  • Waterstof (H2) als stof waarop H220 van toepassing is (1p)

Als NaOH is genoteerd als Na+ + OH-, reken dit dan goed.

Vraag 13 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Hyaluronzuur in fillers

Opgavetekst

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2025

De structuurformule van een repeterende eenheid van hyaluronzuur (HyZ). Het fragment bevat OH-groepen, een C=O-groep in de carboxylgroep (H-O-C(=O)-), een acetylamidegroep (NH-C(=O)-CH3) en de ringen die via zuurstofbruggen aan elkaar zijn verbonden. Aan het fragment hangen uiteinden met ~.

Bron 11

Figuur uit het examen

Het symbool voor een watermolecuul in de opdracht: een O-atoom met twee H-atomen eraan (H-O-H). Dit symbool gebruik je om de watermoleculen op de uitwerkbijlage weer te geven.

Bron 14

Figuur uit het examen

Uitwerkbijlage bij vraag 32: het begin van de reactievergelijking van de hydrolyse. Links een HyZ-fragment met een stippellijn met pijl bij de binding die verbroken wordt. Daarna + H2O en een pijl naar rechts. De leerling tekent op de uitwerkbijlage de producten.

Vraag 32 3 punten

HyZ is een polysacharide en wordt in een ongebruikte filler langzaam afgebroken door hydrolyse. Daarom kan een ongebruikte filler niet oneindig lang worden bewaard. Op de uitwerkbijlage is de vergelijking van de hydrolyse van een repeterende eenheid HyZ onvolledig weergegeven. De plaats van de hydrolyse is met een pijl aangegeven. Maak op de uitwerkbijlage de reactievergelijking van deze hydrolyse compleet. Gebruik structuurformules voor de koolstofverbindingen.

Bekijk het antwoord
  • De formule van water (H2O) voor de pijl (1p)
  • Na de pijl de binding tussen de ringen verbroken en aan weerszijden van de verbroken binding een hydroxylgroep getekend (1p)
  • De rest van de structuurformules na de pijl juist (1p)

Voor de pijl: de formule van water (H2O). Na de pijl: de binding tussen de twee ringen (de plaats van de pijl) is verbroken, en aan weerszijden van de verbroken binding is een hydroxylgroep (OH) getekend. De rest van de structuurformules na de pijl is juist overgenomen.

Als in de berekening van de hydrolyse het ring-O-atoom niet getekend is, maar de andere structuurformules juist zijn, beoordeel dit dan als juist voor zover het in het beoordelingsmodel staat.

Vraag 32 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Toiletpapier wordt bio-ethanol

Vraag 3 3 punten

In deze opgave worden twee processen (A en B) vergeleken waarmee cellulose uit toiletpapier kan worden omgezet tot bio-ethanol. In proces A wordt cellulose met stoom verhit bij een temperatuur van 700 °C. Hierbij ontstaat een mengsel van gassen. Nadat verontreinigingen zijn verwijderd, blijft syngas over, een mengsel van waterstof en koolstofmono-oxide. Dit syngas wordt door bacteriën in een waterige omgeving omgezet via reactie 1 en reactie 2:

reactie 1: $6\ CO + 3\ H_2O \rightarrow C_2H_6O + 4\ CO_2$
reactie 2: $2\ CO_2 + 6\ H_2 \rightarrow C_2H_6O + 3\ H_2O$

Hierbij wordt alle CO2 die in reactie 1 ontstaat, bij reactie 2 gebruikt. Daardoor komt de totale reactie neer op de omzetting van syngas tot uitsluitend ethanol (C2H6O) en water. De vergelijking van de totale reactie kun je opstellen door beide reacties in de juiste verhouding bij elkaar op te tellen.

Voer de volgende opdrachten uit:

  • 1. Tel beide reacties in de juiste verhouding bij elkaar op.
  • 2. Laat zien dat in de totale reactie uitsluitend ethanol en water ontstaan en vereenvoudig je vergelijking.
Bekijk het antwoord
  • De vergelijkingen zijn in de juiste verhouding opgeteld (reactie 1 keer 1 en reactie 2 keer 2). (1p)
  • Gelijke formules voor en na de pijl zijn tegen elkaar weggestreept. (1p)
  • De coefficienten zijn vereenvoudigd, de totale vergelijking is $2\ CO + 4\ H_2 \rightarrow C_2H_6O + H_2O$ (of een gelijkwaardige vereenvoudigde vorm). (1p)

Aanvulling op het correctievoorschrift: indien slechts het antwoord $2\ CO + 4\ H_2 \rightarrow C_2H_6O + H_2O$ is gegeven, dan 1 punt.

Vraag 3 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Koeien boeren methaan op

Bron 14

Op de uitwerkbijlage staat de hydrolyse van het uiteinde van een cellulosemolecuul onvolledig: een deel van de vergelijking in structuurformules, een plusteken, een pijl en stippellijnen (....) voor de ontbrekende delen.

Vraag 7 3 punten

Koeien hebben in de pens micro-organismen die cellulose door hydrolyse afbreken tot onder meer monosachariden en disachariden. Op de uitwerkbijlage is de vergelijking van de hydrolyse van het uiteinde van een cellulosemolecuul onvolledig weergegeven.

Maak op de uitwerkbijlage de reactievergelijking compleet van de hydrolyse van cellulose.

  • Laat hierbij een disacharidemolecuul afsplitsen.
  • Gebruik structuurformules.
Bekijk het antwoord
  • Voor de pijl staan het uiteinde van het cellulosemolecuul en water (H2O) juist. (1p)
  • Na de pijl staat het afgesplitste disacharidemolecuul juist, in structuurformule. (1p)
  • Het fragment na de pijl past bij het afgesplitste molecuul en de elementbalans is juist. (1p)

Opmerkingen: de bindingshoek van H2O wordt niet beoordeeld. Een molecuulformule van water in plaats van een structuurformule wordt niet aangerekend. De stand van de OH-groepen in de reactieproducten wordt niet beoordeeld. Overschrijffouten in de structuurformules van het disacharide en het fragment na de pijl worden maar een keer aangerekend.

Vraag 7 in het hele examen

Vraag 8 4 punten

Methaan ontstaat in de pens door reacties van micro-organismen. Een aantal soorten micro-organismen in de pens voorziet in zijn energiebehoefte door de afbraak van de monosacharide glucose. Een voorbeeld hiervan is de reactie waarbij glucose en water worden omgezet tot azijnzuur, koolstofdioxide en waterstof.

Geef de vergelijking van deze reactie in molecuulformules. Neem aan dat per molecuul glucose twee moleculen azijnzuur ontstaan.

Bekijk het antwoord
  • Glucose en water staan voor de pijl, en koolstofdioxide en waterstof staan na de pijl (in molecuulformules). (1p)
  • Azijnzuur ($C_2H_4O_2$) staat na de pijl. (1p)
  • De C-balans en de O-balans kloppen en de molverhouding glucose : azijnzuur is 1 : 2. (1p)
  • De H-balans klopt, bij uitsluitend de juiste formules voor glucose, water, koolstofdioxide, waterstof en azijnzuur. (1p)

Als voor azijnzuur de structuurformule CH3COOH is gebruikt, wordt dat niet aangerekend.

Vraag 8 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Lithium-ion-accu’s recyclen

Vraag 17 3 punten

In steeds meer elektrische voertuigen zitten lithium-ion-accu’s (LIA’s). De elektrolytvloeistof bevat de stof LiPF6, die gemakkelijk reageert met water. Bij deze reactie ontstaan lithiumfluoride en de giftige stoffen waterstoffluoride (HF) en fosforylfluoride (POF3).

Geef de vergelijking van deze reactie van LiPF6 met water.

Bekijk het antwoord
  • $LiPF_6$ en $H_2O$ staan voor de pijl, en $HF$ en $POF_3$ staan na de pijl. (1p)
  • $LiF$ staat na de pijl. (1p)
  • De elementbalans klopt in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl. (1p)

Vraag 17 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Plastic wordt olie

Opgavetekst

Bron 7

Blokschema op de uitwerkbijlage, gedeeltelijk getekend. Links de ingaande stroom PP naar een blok reactor, met daaronder een tweede ingaande stroom (...). De blokken scheidingsruimte S1 en S2 en de stofstromen ontbreken.

figuur 1

figuur 1
figuur 1 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2024.

Structuurformule van polypropeen (PP): een keten van C-atomen, met aan elk tweede C-atoom een CH3-groep, met n herhalingen.

Vraag 28 3 punten

Een bestanddeel van de ontstane olie is hexaan. Hexaan kan ontleden tot etheen en ethaan.

Geef de reactievergelijking in molecuulformules voor de ontleding van hexaan waarbij uitsluitend de reactieproducten etheen en ethaan ontstaan.

Bekijk het antwoord
  • Uitsluitend $C_6H_{14}$ staat voor de pijl. (1p)
  • $C_2H_4$ en $C_2H_6$ staan na de pijl. (1p)
  • De elementbalans klopt in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl. (1p)

Structuurformules in plaats van molecuulformules zijn ook goed.

Vraag 28 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Passievruchtaroma in sauvignon blanc

Vraag 1 3 punten

Wijn wordt gemaakt uit druivensap waaraan gist wordt toegevoegd. In de gistcellen vinden verschillende reacties plaats. Bij een van die reacties wordt glucose uit druivensap omgezet tot koolstofdioxide en ethanol. Geef de vergelijking voor deze omzetting in molecuulformules.

Bekijk het antwoord
  • $C_6H_{12}O_6$ voor de pijl en $CO_2$ na de pijl (1p)
  • $C_2H_6O$ (of $C_2H_5OH$) na de pijl (1p)
  • De elementbalans is juist in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl (voorbeeld: $C_6H_{12}O_6$ → 2 $CO_2$ + 2 $C_2H_6O$) (1p)

Indien een of meer juiste structuurformules zijn gebruikt in plaats van de juiste molecuulformules: in totaal 2 punten.

Vraag 1 in het hele examen

Figuur 3

Structuurformules. Links 3-MHA: CH3-CH2-CH2-CH(-S-H)-CH2-CH2-O-C(=O)-CH3, de ester van 3-MH en ethaanzuur. Rechts 3-MH: CH3-CH2-CH2-CH(-S-H)-CH2-CH2-OH.

Vraag 5 2 punten

Tijdens de opslag van de wijn kan hydrolyse van 3-MHA plaatsvinden. Op de uitwerkbijlage is de hydrolyse van 3-MHA onvolledig weergegeven. Maak op de uitwerkbijlage de vergelijking van de hydrolyse van 3-MHA compleet. Gebruik structuurformules voor koolstofverbindingen.

Bekijk het antwoord
  • $H_2O$ voor de pijl (1p)
  • Structuurformule van ethaanzuur na de pijl (1p)

Opmerkingen: als water met een juiste structuurformule is weergegeven, reken dit goed. Als een kloppende vergelijking is gegeven van de basische hydrolyse van 3-MHA, reken dit goed. Indien de elementbalans onjuist is in een antwoord met de juiste formule van water en de juiste structuurformule van ethaanzuur: 1 punt.

Vraag 5 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Producten uit bischofiet

Vraag 9 3 punten

Magnesiumoxide wordt gemaakt uit bischofiet: $MgCl_2 \cdot 6H_2O$. Bischofiet is een vaste stof die kan worden gewonnen uit een meters dikke bischofiet-laag die zich op ongeveer anderhalve kilometer onder de grond bevindt. Door een metalen buis wordt water in deze laag geïnjecteerd. Het bischofiet lost hierin op. Geef de vergelijking van dit oplossen van bischofiet. Geef ook de toestandsaanduidingen.

Bekijk het antwoord
  • $MgCl_2 \cdot 6H_2O$ voor de pijl en $Mg^{2+}$ en $Cl^-$ na de pijl (1p)
  • $H_2O$ na de pijl en de juiste toestandsaanduidingen (1p)
  • De elementbalans is juist in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl (voorbeeld: $MgCl_2 \cdot 6H_2O$ (s) → $Mg^{2+}$ (aq) + 2 $Cl^-$ (aq) + 6 $H_2O$ (l)) (1p)

Indien de vergelijking $MgCl_2 \cdot 6H_2O$ (s) → $MgCl_2$ (aq) + 6 $H_2O$ (l) is gegeven: 1 punt. Indien de vergelijking $MgCl_2 \cdot 6H_2O$ (s) → $Mg^{2+}$ (aq) + 2 $Cl^-$ (aq) is gegeven: 2 punten. Als bij $H_2O$ na de pijl de fase aq is gegeven, reken dit goed. Voor tribune-ionen en coëfficiënten geldt de algemene vakspecifieke regel.

Vraag 9 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Fosfine in binnenvaartschepen

Opgavetekst

tekstfragment

Fosfine ($PH_3$) is een brandbaar en zeer giftig gas. Het wordt gebruikt voor bestrijding van ongedierte, bijvoorbeeld in de lading van een schip. Bij een meting op een schip in Utrecht werden concentraties fosfine gemeten van meer dan 300 massa-ppm. Voor mensen is de stof al gevaarlijk vanaf een concentratie van 0,5 massa-ppm. Fosfine wordt niet als gas in het ruim van een schip verspreid, maar er worden pillen met magnesiumfosfide in het ruim van het schip gelegd. Het magnesiumfosfide in de pillen zal langzaam reageren met waterdamp, waarbij gasvormige fosfine wordt gevormd.

naar: nos.nl (zomer 2021)

Vraag 16 2 punten

Bij de reactie van magnesiumfosfide met waterdamp ontstaan uitsluitend de stoffen fosfine ($PH_3$) en magnesiumhydroxide ($Mg(OH)_2$). Geef de vergelijking van deze reactie.

Bekijk het antwoord
  • $Mg_3P_2$ en $H_2O$ voor de pijl en $PH_3$ en $Mg(OH)_2$ na de pijl (1p)
  • De elementbalans is juist in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl (voorbeeld: $Mg_3P_2$ + 6 $H_2O$ → 2 $PH_3$ + 3 $Mg(OH)_2$) (1p)

Vraag 16 in het hele examen

Vraag 19 3 punten

Ook de brandbaarheid van fosfine kan tot gevaarlijke situaties leiden. Als de concentratie fosfine in de lucht hoog genoeg wordt, kan fosfine spontaan ontbranden. Bij deze verbrandingsreactie wordt uitsluitend fosforzuur gevormd. Geef de vergelijking van de verbrandingsreactie van fosfine.

Bekijk het antwoord
  • $PH_3$ en $O_2$ voor de pijl (1p)
  • $H_3PO_4$ na de pijl (1p)
  • De elementbalans is juist bij uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl (voorbeeld: $PH_3$ + 2 $O_2$ → $H_3PO_4$) (1p)

Indien het volgende antwoord is gegeven, geef 2 punten: 2 $PH_3$ + 3 $O_2$ → 2 $H_3PO_3$.

Vraag 19 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Ammoniak-brandstofcel

Opgavetekst

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1

Schema van een ammoniak-brandstofcel. Links de C-MnO2-elektrode, met bovenaan H2O en lucht (zonder O2) en onderaan H2O en lucht (met O2) als toevoer. Rechts de C-Ni-elektrode, met onderaan NH3 als toevoer en bovenaan H2O en N2 als afvoer. Tussen de twee elektroden zit een membraan, waardoor OH⁻-ionen van de C-MnO2-elektrode naar de C-Ni-elektrode bewegen. De twee elektroden zijn verbonden via een lampje.

Vraag 32 3 punten

Stoffen die reageren in een brandstofcel, zouden ook direct verbrand kunnen worden. Bij de verbranding van ammoniak ontstaan dan niet alleen $N_2$ en $H_2O$; onder bepaalde omstandigheden kunnen dan ook stikstofoxides gevormd worden. Stikstofoxides hebben een negatief effect op het milieu. Geef de reactievergelijking voor de verbranding van ammoniak, waarbij uitsluitend stikstofmono-oxide en water gevormd worden.

Bekijk het antwoord
  • Uitsluitend $NH_3$ en $O_2$ voor de pijl en uitsluitend $NO$ en $H_2O$ na de pijl (1p)
  • N- en H-balans juist (1p)
  • O-balans juist (1p)

Een voorbeeld van een juist antwoord: 4 $NH_3$ + 5 $O_2$ → 4 $NO$ + 6 $H_2O$.

Vraag 32 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Chemie in olieverf

Opgavetekst

Chemie in olieverf

Olieverf is een vloeibaar mengsel van kleurpigmenten en een olie, meestal lijnzaadolie. Lijnzaadolie bestaat uit triglyceriden. Triglyceriden zijn tri-esters van glycerol en vetzuren. In figuur 1a is de structuurformule weergegeven van een triglyceridemolecuul dat in lijnzaadolie voorkomt. In figuur 1b is een triglyceridemolecuul schematisch weergegeven.

De triglyceriden in lijnzaadolie bevatten veel C=C-bindingen.

In het verleden werd in gele olieverf het kleurpigment Pb3O4 gebruikt. Nadat de gele olieverf op het doek is aangebracht, treden verschillende soorten reacties op waardoor de olieverf langzaam hard wordt. In deze opgave worden drie soorten reacties besproken, die in willekeurige volgorde kunnen plaatsvinden:
reactie 1: vorming van crosslinks
reactie 2: hydrolyse van triglyceriden
reactie 3: reactie van Pb3O4 met vetzuren

Bij reactie 1 reageren de CH2-groepen náást de C=C-bindingen in triglyceridemoleculen met zuurstofmoleculen uit de lucht. Hierbij worden crosslinks tussen triglyceridemoleculen gevormd, zoals schematisch is weergegeven in figuur 2 op de volgende bladzijde.

figuur 1a

figuur 1a
figuur 1a

Structuurformule van een triglyceridemolecuul uit lijnzaadolie. Bovenaan: H2C-O-C(=O)-C17H33. In het midden: H29C17-C(=O)-O-CH. Onderaan: H2C-O-C(=O)-C17H29.

figuur 1b

figuur 1b
figuur 1b

Schematische weergave van een triglyceridemolecuul: drie lijnen die vanuit een centraal punt naar de vetzuurketens lopen.

Bron 15

Figuur uit het examen
Uitwerkbijlage bij vraag 17

Onvolledige reactievergelijking in structuurformules, op de kop getekend. Links het triglyceridemolecuul: in het midden een C17H33-acylgroep, aan het ene uiteinde een C17H29-acylgroep en aan het andere uiteinde een C15H31-acylgroep. Na het plusteken een pijl zonder product. Onderaan palmitinezuur als afgesplitst vetzuur.

Vraag 17 3 punten

Op de uitwerkbijlage bij vraag 17 is de vergelijking van een hydrolysereactie in olieverf onvolledig weergegeven. Bij deze hydrolyse wordt uitsluitend het vetzuur palmitinezuur afgesplitst. Het triglyceridemolecuul op de uitwerkbijlage is een ander molecuul dan in figuur 1a. Maak op de uitwerkbijlage de reactievergelijking van deze hydrolyse af. Gebruik structuurformules voor de koolstofverbindingen. Geef de koolwaterstofgedeeltes op dezelfde manier weer als in het weergegeven triglyceridemolecuul. Gebruik Binas-tabellen 67G1 en G2 of ScienceData-tabellen 13.2f en 13.2g.

Bekijk het antwoord
  • Uitsluitend de structuurformule van het triglyceride en $H_2O$ voor de pijl, met een coëfficiënt voor $H_2O$ die overeenkomt met het aantal afgesplitste vetzuurmoleculen (1p)
  • Juiste structuurformule van palmitinezuur na de pijl, en palmitinezuur is het enige afgesplitste vetzuurmolecuul (1p)
  • De andere structuurformule na de pijl (het glycerolgedeelte met een H2C-OH-groep) is in overeenstemming met het afgesplitste vetzuurmolecuul (1p)

Links van de pijl het triglyceridemolecuul en $H_2O$. Rechts van de pijl het triglyceride waarin één estergroep is gehydrolyseerd: de bijbehorende H2C-groep draagt nu een OH-groep (H2C-OH) en de twee andere estergroepen blijven intact. Daarnaast palmitinezuur, $HO-C(=O)-C_{15}H_{31}$, als enige afgesplitste vetzuurmolecuul.

Een antwoord zonder H2O voor de pijl, waarin het triglyceride na de pijl ongewijzigd blijft en alleen palmitinezuur staat, krijgt 0 punten (correctievoorschrift, pagina 19).

Vraag 17 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Okselgeur

Figuur 1 Okselgeur

Okselgeur
Figuur 1

Twee structuurformules. Links: stof A, CH3-CH2-CH2-C(CH3)=CH-C(=O)-NH-CH(COOH)-CH2-CH2-C(=O)-NH2. Rechts: 3M2H, CH3-CH2-CH2-C(CH3)=CH-C(=O)-OH (3-methylhex-2-eenzuur).

Uitwerkbijlage Reactievergelijking enzym ACY

Reactievergelijking enzym ACY
Uitwerkbijlage

Onvolledige reactievergelijking op de uitwerkbijlage. Links van de pijl: stof A (structuurformule zoals in figuur 1) en een plus met drie puntjes. Rechts van de pijl: 3M2H (structuurformule) en een plus met drie puntjes. De leerling vult de ontbrekende stoffen en structuurformules in.

Vraag 3 3 punten

Coryne-bacteriën zijn ook betrokken bij de vorming van een veelvoorkomende geurstof in de okselgeur van mannen: 3-methylhex-2-eenzuur (3M2H). 3M2H wordt gevormd uit een stof die in zweet voorkomt: stof A. Beide structuurformules zijn weergegeven in figuur 1.
3M2H ontstaat wanneer de peptidegroep in stof A gehydrolyseerd wordt onder invloed van het enzym aminoacylase (ACY). Op de uitwerkbijlage is deze reactie onvolledig weergegeven.

3 Maak de reactievergelijking op de uitwerkbijlage af. Geef de koolstofverbindingen met structuurformules weer.

Bekijk het antwoord
  • $H_2O$ voor de pijl (1p)
  • NH2-groep getekend aan het tweede koolstofatoom van de zelf getekende structuurformule na de pijl (1p)
  • Rest van de zelf getekende structuurformule na de pijl en elementbalans juist (1p)

Voor de pijl: stof A en $H_2O$. Na de pijl: 3M2H (CH3-CH2-CH2-C(CH3)=CH-COOH) en het aminozuur glutamine (Gln): $H_2N-CH(COOH)-CH_2-CH_2-CO-NH_2$, met de NH2-groep aan het tweede koolstofatoom. De elementbalans klopt.

De leerling tekent de structuurformules zelf. Beoordeel de vorm van de structuurformule van het aminozuur na de pijl en de elementbalans, niet de precieze tekening.

Vraag 3 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Groen cement

Opgavetekst

Figuur 1 Groen cement

Groen cement
Figuur 1

Schets van de traditionele cementproductie: een lange, ronddraaiende, licht hellende ovenbuis van 180 m. Kalksteen en klei gaan er rechtsboven in. Links onderaan zit de brander met steenkool en lucht, met vlammen in de buis. Gassen gaan rechtsboven weg. Cement komt links onderaan uit de buis.

Vraag 17 2 punten

Boven in de ovenbuis ontleedt calciumcarbonaat bij een temperatuur van 700-900 °C tot calciumoxide (CaO) en CO2. Onder in de ovenbuis reageert calciumoxide met siliciumdioxide ($SiO_2$) bij een temperatuur van 1450 °C. Wanneer deze reactie plaatsvindt in de molverhouding 3 : 1 ontstaat uitsluitend de stof aliet.

17 Geef de vergelijking van de reactie waarbij uitsluitend aliet ontstaat. De formule voor aliet moet je zelf afleiden.

Bekijk het antwoord
  • $3\,CaO + SiO_2$ voor de pijl (1p)
  • $Ca_3SiO_5$ na de pijl (1p)

Opmerkingen: een vergelijking als 6 CaO + 2 SiO2 -> Ca6Si2O10 goed rekenen; een formule als (CaO)3SiO2 goed rekenen. Bij een van de onjuiste vergelijkingen CaO + SiO2 -> CaSiO3, 2 CaO + SiO2 -> Ca2SiO4 of CaO + 3 SiO2 -> CaSi3O7 krijgt de leerling 1 punt.

Vraag 17 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Booglassen

Opgavetekst

Figuur 1 Booglassen

Booglassen
Figuur 1

Schets van booglassen: een laselektrode met bekleding en ijzeren kerndraad, boven de naad tussen twee ijzeren voorwerpen. Onderaan de elektrode is de lasboog, de las zit in de naad. De laselektrode en een van de voorwerpen zijn aangesloten op een stroombron.

Figuur 2 Booglassen

Booglassen
Figuur 2

Schets van het lassen: de bekleding en ijzeren kerndraad van de elektrode; een wolk beschermend gas rond de lasboog; gestolde slak op de las; gestold ijzer; ijzeren voorwerp nr. 1 en ijzeren voorwerp nr. 2. Lasrichting aangegeven met een pijl.

Vraag 26 2 punten

Om de ijzeren kerndraad in de laselektrode zit bekleding. Tijdens het booglassen worden de stoffen in de bekleding van de kerndraad omgezet tot zogeheten beschermende gassen en een laag van slak (figuur 2). Slak is een bros, glasachtig materiaal dat de las afdekt. De beschermende gassen en de slaklaag voorkomen dat het hete ijzer in de las reageert met stikstof uit de lucht. Bij deze reactie kunnen namelijk dunne ‘naaldjes’ ijzernitride ($Fe_4N$) ontstaan, die de las breekbaarder maken.

26 Geef de vergelijking van de reactie waarbij ijzernitride ontstaat.

Bekijk het antwoord
  • Juiste formules voor en na de pijl: $Fe + N_2 \rightarrow Fe_4N$ (1p)
  • Elementbalans juist in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules: $8\,Fe + N_2 \rightarrow 2\,Fe_4N$ (1p)

Het antwoord 8 Fe + N2 -> 2 Fe4N is goed.

Vraag 26 in het hele examen

2023, tijdvak 2: De ritmische-vlammenproef

Opgavetekst

Figuur 1 De ritmische-vlammenproef

De ritmische-vlammenproef
Figuur 1

Vier erlenmeyers met een laagje methanol op de bodem en een platinadraad in de hals. Onder de vier: 1. platinadraad gloeit; 2. platinadraad gloeit feller; 3. explosie; 4. platinadraad gloeit (weer).

Vraag 33 2 punten

De reactie die in regel 2-3 van het tekstfragment wordt beschreven, is hieronder weergegeven.
$CH_3OH \rightarrow CH_2O + H_2$ (reactie 1)

33 Geef de vergelijking van reactie 1 in structuurformules.

Bekijk het antwoord
  • Juiste structuurformule van formaldehyde na de pijl (1p)
  • Juiste structuurformules van methanol voor de pijl en van waterstof na de pijl, en de coëfficiënten gelijk aan 1 (1p)

Vraag 33 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Hexaan uit cellulose

Uitwerkbijlage

Uitwerkbijlage
Uitwerkbijlage Uitwerkbijlage, vraag 2

Op de uitwerkbijlage staat een keten van glucose-eenheden in structuurformules. De keten loopt links door (golvende lijn) en eindigt rechts bij een plus met stippellijn, gevolgd door een pijl naar rechts en een stippellijn. Onder de tekening staan twee stippellijnen met een plus ertussen; daar vult de leerling de producten in. De rest van het vak is leeg en bedoeld om de reactievergelijking in te tekenen.

Vraag 2 3 punten

Cellulose is een polysacharide die uitsluitend is opgebouwd uit glucose-eenheden. Op de uitwerkbijlage is de vergelijking van de hydrolyse van het uiteinde van een cellulosemolecuul onvolledig weergegeven. Maak op de uitwerkbijlage de reactievergelijking compleet van de hydrolyse van het uiteinde van het gegeven cellulosemolecuul. Laat hierbij twee losse moleculen glucose afsplitsen. Gebruik structuurformules.

Bekijk het antwoord
  • Voor de pijl: de juiste structuurformules van het uiteinde van het cellulosemolecuul en van water (1p)
  • Na de pijl: de juiste structuurformules van de twee losse glucosemoleculen en van het overblijvende cellulosemolecuul (1p)
  • Na de pijl en de elementbalans juist: coëfficiënt 2 bij glucose, of een tweede structuurformule van glucose in plaats van die coëfficiënt (1p)

Op de uitwerkbijlage: links het uiteinde van het cellulosemolecuul met water, rechts twee losse glucosemoleculen en het overgebleven cellulosemolecuul, alles als structuurformules. De reactievergelijking is compleet en de elementbalans klopt.

Opmerkingen uit het correctievoorschrift: de bindingshoek van $H_2O$ niet beoordelen; de stand van de OH-groepen in de reactieproducten niet beoordelen; water als molecuulformule in plaats van structuurformule niet aanrekenen; een tweede structuurformule van glucose in plaats van de coëfficiënt 2 goed rekenen. Dit is een tekenvraag: de leerling tekent de vergelijking op de uitwerkbijlage.

Vraag 2 in het hele examen

Vraag 3 3 punten

Tijdens het experiment wordt glucose door een reactie met waterstof omgezet tot hexaan ($C_6H_{14}$) en water. Geef de vergelijking in molecuulformules van de reactie van glucose met waterstof tot hexaan en water.

Bekijk het antwoord
  • $C_6H_{12}O_6$ voor de pijl en $C_6H_{14}$ na de pijl (1p)
  • $H_2$ voor de pijl en $H_2O$ na de pijl (1p)
  • De elementbalans klopt in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl: $C_6H_{12}O_6 + 7H_2 \rightarrow C_6H_{14} + 6H_2O$ (1p)

Een overschrijffout in de formule van hexaan, zoals $C_6H_{12}O_6 + 6H_2 \rightarrow C_6H_{12} + 6H_2O$, telt 2 punten. Structuurformules in plaats van molecuulformules niet aanrekenen.

Vraag 3 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Power-to-ammonia

Opgavetekst

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1

Vereenvoudigd blokschema van het power-to-ammonia-proces. H2O gaat naar stap 1 (elektrolyse), waarbij O2 vrijkomt en H2 naar stap 3 gaat. Lucht gaat naar stap 2; daar gaat N2 naar stap 3 en blijft gasmengsel X over. In stap 3 ontstaat NH3(g), dat naar stap 4 gaat; in stap 4 ontstaat NH3(l), dat naar de opslag gaat.

Vraag 7 2 punten

In figuur 1 is het power-to-ammonia-proces met een vereenvoudigd blokschema weergegeven. Stap 3: in een ammoniakfabriek reageert waterstof vervolgens met stikstof tot ammoniakgas. Geef de vergelijking van de vorming van ammoniakgas (stap 3).

Bekijk het antwoord
  • $N_2$ en $H_2$ voor de pijl en $NH_3$ na de pijl (1p)
  • De elementbalans klopt in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl: $N_2 + 3H_2 \rightarrow 2NH_3$ (1p)

Vraag 7 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Goede wijn

Figuur 1 fragment-a (chitine)

fragment-a (chitine)
Figuur 1

Structuurformule van een fragment chitine: een keten van ringvormige suikereenheden met CH2OH-groepen. Een aantal NH-groepen draagt een acetylgroep, NH-C(=O)-CH3.

Figuur 1 fragment-b (chitosan)

fragment-b (chitosan)
Figuur 1

Structuurformule van een mogelijk fragment chitosan met dezelfde keten als fragment-a. Bij de meeste NH-groepen is de acetylgroep vervangen door NH2, zodat er NH2-groepen zijn. Het fragment heeft minder acetylgroepen dan fragment-a.

Vraag 16 2 punten

Figuur 1 toont fragment-a (chitine) en fragment-b (chitosan). De reactie waarbij het fragment chitine (fragment-a) met natronloog wordt omgezet tot het fragment chitosan (fragment-b), kan schematisch worden weergegeven als: fragment-a + … X → fragment-b + … $CH_3COO^-$. Deze vergelijking is nog onvolledig: twee coëfficiënten en één formule (X) ontbreken. Neem de onvolledige vergelijking over en vul de ontbrekende gegevens aan.

Bekijk het antwoord
  • $OH^-$ voor de pijl (1p)
  • De elementbalans en de ladingsbalans kloppen, in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl: fragment-a + 3$OH^-$ → fragment-b + 3$CH_3COO^-$ (1p)

Staat er $fragment\text{-}a + 3NaOH \rightarrow fragment\text{-}b + 3CH_3COO^- + 3Na^+$ in plaats van de hydroxide-ionen, dan telt het antwoord 1 punt.

Vraag 16 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Nordic gold

Opgavetekst

Tabel 1

SymboolMassapercentage in Nordic gold (%)Gemiddelde atoommassa (u)Atoomdiameter (10−12 m)
Cu8963,5256
Al5,027,0286
Zn5,065,4266
Sn1,0119324

Vraag 37 2 punten

Reactie 1: $2Cu^{+} + 2H^+ + O_2 \rightarrow 2Cu^{2+} + H_2O_2$. Reactie 2: $2Cu^{2+} + 2R\text{-}SH \rightarrow 2Cu^{+} + R\text{-}S\text{-}S\text{-}R + 2H^+$. Tel reacties 1 en 2 bij elkaar op en licht toe uit de totale reactie dat de $Cu^+$-ionen niet opraken. Neem aan dat uitsluitend de reacties 1 en 2 plaatsvinden.

Bekijk het antwoord
  • De reacties zijn in de juiste verhouding opgeteld, met als totale reactie $2R\text{-}SH + O_2 \rightarrow R\text{-}S\text{-}S\text{-}R + H_2O_2$ (1p)
  • Juiste toelichting dat $Cu^+$ niet opraakt: er wordt geen $Cu^+$ verbruikt, of de $Cu^+$-ionen voor en na de pijl vallen tegen elkaar weg, of $Cu^+$ kan worden opgevat als katalysator (1p)

Het correctievoorschrift geeft als totale reactie $2R\text{-}SH + O_2 \rightarrow R\text{-}S\text{-}S\text{-}R + H_2O_2$. Er worden telkens nieuwe $Cu^+$-ionen gevormd; $Cu^+$ kan worden opgevat als katalysator.

Vraag 37 in het hele examen

2022, tijdvak 2: BioGlue®

Opgavetekst

BioGlue®

BioGlue® is een lijm die chirurgen gebruiken bij het repareren van de wand van een bloedvat. BioGlue® bevat onder andere de stof glutaaraldehyde. Glutaaraldehyde kan worden gemaakt door stof X te laten reageren met zuurstof. De molecuulformule van stof X is C5H8. In een molecuul van stof X zijn alle C-atomen gerangschikt in een ring.

De werking van BioGlue® is onder andere gebaseerd op de reactie van de stof glutaaraldehyde met (vrije) NH2-groepen in de restgroepen van eiwitten.

figuur 1 Reactie van glutaaraldehyde met NH2-groepen

Reactie van glutaaraldehyde met NH2-groepen
figuur 1 figuur 1, glutaaraldehyde

Reactie van de C=O-groepen van glutaaraldehyde met NH2-groepen. Links: glutaaraldehyde, H-C(=O)-CH2-CH2-CH2-C(=O)-H, plus 2 R-NH2. Rechts: R-N=C-CH2-CH2-CH2-C=N-R, plus 2 H2O.

Crosslink-reactie op de uitwerkbijlage

Crosslink-reactie op de uitwerkbijlage

Onvolledig reactieschema op de uitwerkbijlage. Bovenaan twee eiwitmoleculen met vrije NH2-groepen, in het midden glutaaraldehyde (H-C(=O)-CH2-CH2-CH2-C(=O)-H). Een pijl naar beneden toont twee eiwitten die via de glutaaraldehyde-eenheid met elkaar zijn verbonden, met bij de NH2-groepen een N-aanduiding. Onderaan staat '+ ...' waar het product moet komen.

Vraag 18 3 punten

Maak op de uitwerkbijlage de reactievergelijking compleet, voor de vorming van een crosslink tussen twee eiwitmoleculen met één glutaaraldehyde-molecuul. Glutaaraldehyde is H-C(=O)-CH2-CH2-CH2-C(=O)-H.

Bekijk het antwoord
  • 2 $H_2O$ na de pijl (1p)
  • De crosslink weergegeven als N=C-C-C-C-C=N (1p)
  • De H-atomen in de structuur na de pijl zijn juist weergegeven (1p)

Na de pijl staan twee eiwitmoleculen die via een crosslink met de structuur N=C-C-C-C-C=N aan elkaar zijn verbonden, met de juiste H-atomen in de structuur. Na de pijl staan ook 2 H2O.

Vraag 18 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Bijensteek

Opgavetekst

tabel 1 Stoffen in bijengif

Het gif bestaat uit water en een aantal vaste stoffen. Deze vaste stoffen vormen het 'drooggewicht'. De meest voorkomende vaste stoffen in bijengif staan in tabel 1.

stoffen in bijengifmassapercentage van het drooggewicht
mellitine50%
fosfolipase A212%
histamine9%

tabel 1

Fosfolipide op de uitwerkbijlage

Fosfolipide op de uitwerkbijlage

Het fosfolipidemolecuul op de uitwerkbijlage, liggend weergegeven. Van links naar rechts: het C-atoom met de fosforzuurgroep (C1), het C-atoom met de ester van C19H31-C(=O)-O (C2) en het C-atoom met de ester van C17H33-C(=O)-O (C3). Rechts van de structuur staat R+ met de fosforzuurgroep. Onder de structuur een plus-teken en een pijl naar beneden, met lege plekken voor de producten.

Vraag 35 3 punten

Het enzym fosfolipase A2 uit bijengif bevordert de hydrolyse van fosfolipidemoleculen. Op de uitwerkbijlage is de vergelijking van deze hydrolyse onvolledig weergegeven. De hydrolyse vindt uitsluitend plaats bij de estergroep aan het C-atoom met nummer 2. De andere estergroepen blijven ongewijzigd. Geef op de uitwerkbijlage, in structuurformules, de vergelijking van deze hydrolyse. Geef het koolwaterstofgedeelte van het vetzuur op dezelfde manier weer als in het fosfolipidemolecuul.

Bekijk het antwoord
  • Uitsluitend de formules van het fosfolipide en H2O voor de pijl (1p)
  • Arachidonzuur is het enige vetzuur na de pijl (1p)
  • Alle coefficienten en de structuurformule van de glycerolverbinding na de pijl zijn in overeenstemming met het afgesplitste vetzuurmolecuul (1p)

Uitsluitend de formules van het fosfolipide en H2O voor de pijl. Na de pijl alleen arachidonzuur als vetzuur, met de juiste coefficienten, en de structuurformule van de glycerolverbinding die overblijft, in overeenstemming met het afgesplitste vetzuurmolecuul.

Vraag 35 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Brons

tekstfragment

[1] Zo’n 5000 jaar geleden waren mensen al in staat koper te winnen uit het [2] mineraal malachiet. Malachiet wordt weergegeven met de formule [3] Cu2(OH)2CO3. Koper werd in die tijd in een zogenoemde vuurplaats [4] gemaakt. Daarbij werd een hoeveelheid malachiet gemengd met een [5] ruime hoeveelheid houtskool (koolstof). Dit mengsel werd daarna bedekt [6] met houtskool. Dit houtskool werd verbrand. Door de warmte die hierbij [7] vrijkwam, ontleedde het malachiet tot koper(II)oxide (CuO), water en [8] koolstofdioxide. [9] Het ontstane koper(II)oxide werd vervolgens door de reactie met de [10] overgebleven koolstof omgezet tot koper. [11] Brons is toevallig ontdekt. Omdat de vuurplaats verontreinigd was met [12] casseriet, een mineraal dat voornamelijk uit SnO2 bestaat, had het [13] materiaal dat werd gevormd een andere kleur dan men gewend was. [14] Voorwerpen gemaakt van dit materiaal (brons) bleken sterker dan [15] koperen voorwerpen. Vanaf deze ontdekking maakte men brons door een [16] mengsel van malachiet, casseriet en houtskool op eenzelfde manier te [17] laten reageren als bij de productie van koper. SnO2 wordt daarbij omgezet [18] tot tin dat met het gevormde koper samensmelt tot vloeibaar brons. [19] Tegenwoordig wordt brons gemaakt door het mengen van vloeibaar koper [20] en vloeibaar tin. Dit vloeibare mengsel wordt vervolgens in vormen [21] gegoten. Na afkoelen kan het vaste brons worden bewerkt tot voorwerpen [22] zoals kranen en beelden. Voor kranen van waterleidingen wordt veelal [23] brons gebruikt dat 10 massaprocent tin bevat. Deze bronssoort wordt in [24] de materiaalkunde aangeduid als CuSn10. Het is sterker en harder dan [25] koper en minder gevoelig voor aantasting door water in combinatie met [26] zuurstof en/of opgeloste zouten.

Vraag 2 3 punten

Geef de vergelijking van de ontledingsreactie van malachiet die in regel 7 en 8 van het tekstfragment is beschreven.

Bekijk het antwoord
  • Uitsluitend $Cu_2(OH)_2CO_3$ voor de pijl (1p)
  • $CuO$, $H_2O$ en $CO_2$ na de pijl (1p)
  • De elementbalans is juist in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl (1p)

Vraag 2 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Maniok

Vraag 6 1 punt

In het menselijk lichaam verloopt de afbraak van zetmeel in grote lijnen via twee reactietypen. Glucose is hierbij een tussenproduct. Tot welk reactietype behoort de afbraak van zetmeel tot glucose?

Bekijk het antwoord
  • Hydrolyse(reactie) (1p)

Vraag 6 in het hele examen

Vraag 7 1 punt

In het menselijk lichaam verloopt de afbraak van zetmeel in grote lijnen via twee reactietypen. Glucose is hierbij een tussenproduct. Tot welk reactietype behoort de afbraak van glucose tot koolstofdioxide en water?

Bekijk het antwoord
  • (Volledige) verbranding / verbrandingsreactie (1p)

Vraag 7 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Methaan uit hout

Vraag 23 3 punten

Geef de reactievergelijking voor de volledige verbranding van hout. Gebruik hierbij $(C_6H_{10}O_5)_n$ als formule voor hout.

Bekijk het antwoord
  • $(C_6H_{10}O_5)_n$ en $O_2$ voor de pijl, en $CO_2$ en $H_2O$ na de pijl (1p)
  • Coëfficiënt 1 voor $(C_6H_{10}O_5)_n$, coëfficiënt 6 voor $O_2$ en $CO_2$, en coëfficiënt 5 voor $H_2O$ (1p)
  • Coëfficiënt n voor $O_2$, $CO_2$ en $H_2O$ in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl (1p)

Indien als enige fout de haakjes onjuist zijn, bijvoorbeeld $(C_6H_{10}O_5)_n + 6 (O_2)_n → 6 (CO_2)_n + 5 (H_2O)_n$: 2 punten. Indien voor elke n een geheel getal is ingevuld, bijvoorbeeld $C_6H_{10}O_5 + 6 O_2 → 6 CO_2 + 5 H_2O$ of $(C_6H_{10}O_5)_5 + 30 O_2 → 30 CO_2 + 25 H_2O$: 2 punten. Indien de vergelijking $(C_6H_{10}O_5)_n + 3n O_2 → 6n CO + 5n H_2O$ is gegeven: 2 punten.

Vraag 23 in het hele examen

2022, tijdvak 3: BioPAD

Opgavetekst

Bron 9

Figuur uit het examen

Structuurformule van trichlooretheen (TCE, C2HCl3): een C=C-dubbele binding met aan de C-atomen H- en Cl-atomen.

Vraag 31 3 punten

De vergelijking van de totale reactie die optreedt tijdens het zuiveringsproces (figuur 1B) is hieronder schematisch weergegeven: BioPAD (boven de pijl) → TCE + … → ethaan + … + … Maak deze vergelijking van de totale reactie van het zuiveringsproces compleet. − Maak gebruik van informatie in figuur 1B. − Vervang TCE en ethaan door molecuulformules. − Zet formules van de ontbrekende deeltjes op de plaats van de stippellijntjes. − Maak de vergelijking kloppend.

Bekijk het antwoord
  • $C_2HCl_3$ en $H_2$ voor de pijl (1p)
  • $C_2H_6$, $H^+$ en $Cl^-$ na de pijl (1p)
  • De elementbalans en de ladingsbalans zijn juist in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl ($C_2HCl_3 + 4 H_2 → C_2H_6 + 3 H^+ + 3 Cl^-$) (1p)

Indien in een juiste vergelijking structuurformules zijn gebruikt in plaats van molecuulformules: 2 punten. Indien een van de volgende vergelijkingen is gegeven: 2 punten: C2HCl3 + 4 H2 → C2H6 + 3 HCl; C2HCl3 + 3 H2 → C2H4 + 3 H+ + 3 Cl-; C2HCl3 + 8 H → C2H6 + 3 H+ + 3 Cl-.

Vraag 31 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Ethyllactaat

Vraag 1 2 punten

Ethyllactaat wordt gevormd uit melkzuur ($C_3H_6O_3$) en ethanol. Melkzuur wordt op industriële schaal gemaakt door omzetting van sachariden met behulp van micro-organismen. Een voorbeeld van zo'n sacharide is sacharose ($C_{12}H_{22}O_{11}$). Voor de omzetting van sacharose tot melkzuur is ook water nodig. Geef de vergelijking in molecuulformules van de omzetting van sacharose tot melkzuur.

Bekijk het antwoord
  • $H_2O$ voor de pijl en $C_3H_6O_3$ na de pijl. (1p)
  • $C_{12}H_{22}O_{11}$ voor de pijl, en de elementbalans juist in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl (goed is bijvoorbeeld $C_{12}H_{22}O_{11} + H_2O \rightarrow 4\ C_3H_6O_3$). (1p)

Vraag 1 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Lithium-ionbatterij

Opgavetekst

figuur 2

figuur 2
figuur 2

Schematische vergroting van het elektrolyt, met polymeerketens (keten 1, 2 en 3) naast elkaar. Links is een Li+-ion gebonden aan O-atomen van een polymeerketen. Een pijl met de tekst Li+ beweegt naar rechts in de batterij tijdens stroomlevering loopt naar rechts. Rechts is het Li+-ion gebonden aan O-atomen van een volgende polymeerketen. Legenda: O = O-atoom; R = CH2CH2; Li+ = Li+-ion.

Vraag 16 3 punten

Veel luchtvaartmaatschappijen hebben vanwege brandgevaar speciale eisen gesteld aan het vervoeren van oplaadbare lithium-ionbatterijen in het laadruim. Het polymeer PEO ontbrandt namelijk gemakkelijk. De formule van PEO is $(CH_2CH_2O)_n$. Geef de reactievergelijking van de volledige verbranding van PEO.

Bekijk het antwoord
  • $(CH_2CH_2O)_n$ en $O_2$ voor de pijl. (1p)
  • $CO_2$ en $H_2O$ na de pijl. (1p)
  • De elementbalans juist, in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl (goed is $2\ (CH_2CH_2O)_n + 5n\ O_2 \rightarrow 4n\ CO_2 + 4n\ H_2O$). (1p)

Staat er een vergelijking met CO in plaats van CO$_2$, of een vergelijking waarin voor n een waarde is ingevuld (bijvoorbeeld $2\ CH_2CH_2O + 5\ O_2 \rightarrow 4\ CO_2 + 4\ H_2O$), dan krijgt het antwoord 2 scorepunten volgens het correctievoorschrift.

Vraag 16 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Bromide in grondwater

Vraag 21 3 punten

Reactie 2 is een reactie van fenolrood ($C_{19}H_{14}O_5S$) met broom. Daarbij worden per molecuul fenolrood vier H-atomen vervangen door vier Br-atomen. Bij reactie 2 ontstaan broomfenolblauw en één andere stof. Deze reactie is vergelijkbaar met de substitutiereactie van een alkaan met een halogeen en is op de uitwerkbijlage onvolledig weergegeven. Maak de vergelijking van reactie 2 op de uitwerkbijlage compleet. Gebruik molecuulformules.

Bekijk het antwoord
  • $Br_2$ voor de pijl en $HBr$ na de pijl. (1p)
  • $C_{19}H_{10}Br_4O_5S$ na de pijl. (1p)
  • De elementbalans consequent met de gegeven formules voor en na de pijl (goed is $C_{19}H_{14}O_5S + 4\ Br_2 \rightarrow C_{19}H_{10}Br_4O_5S + 4\ HBr$). (1p)

Indien slechts één H-atoom is gesubstitueerd, zoals in $C_{19}H_{14}O_5S + Br_2 \rightarrow C_{19}H_{13}BrO_5S + HBr$, dan 1 scorepunt. Wordt H+ + Br- of H-Br in plaats van de formule HBr gegeven, dan niet aanrekenen.

Vraag 21 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Palladiumvanger

Vraag 2 2 punten

In de katalysator van een auto treedt een reactie op: de ontleding van stikstofmono-oxide tot stikstof en zuurstof. Geef de reactievergelijking van deze ontleding.

Bekijk het antwoord
  • Uitsluitend $NO$ voor de pijl (1p)
  • $N_2$ en $O_2$ na de pijl en de elementbalans juist: 2 NO → N2 + O2 (1p)

Vraag 2 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Lood in wijn

Vraag 21 2 punten

Al in de 17e eeuw toonde de Duitse arts Eberhard Gockel aan dat er een verband bestaat tussen hevige darmkrampen en het drinken van wijn die Pb2+-ionen bevat. Hij ontwikkelde een test om de Pb2+-ionen aan te tonen. Hierbij wordt geconcentreerd zwavelzuur druppelsgewijs toegevoegd aan een beetje heldere wijn. Als de wijn meer dan 4,8·10⁻⁵ mol Pb2+-ionen per liter bevat, wordt het ontstaan van lood(II)sulfaat (PbSO4) zichtbaar. Geef aan welke waarneming wordt gedaan wanneer de test wordt uitgevoerd met wijn die meer dan 4,8·10⁻⁵ mol Pb2+-ionen per liter bevat. Maak gebruik van Binas-tabel 45A of ScienceData-tabel 8.4d. Licht je antwoord toe.

Bekijk het antwoord
  • Pb2+ vormt met SO4²⁻ een slecht oplosbaar zout: lood(II)sulfaat is slecht oplosbaar in water/wijn (1p)
  • Troebeling, neerslag of suspensie (een witte neerslag) is waarneembaar (1p)

Wanneer een formulering als 'lood(II)sulfaat reageert niet/slecht met water' is gebruikt in plaats van 'lood(II)sulfaat lost niet/slecht op' of 'is slecht oplosbaar', het eerste scorepunt niet toekennen.

Vraag 21 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Toner

Vraag 33 2 punten

Het co-polymeer van de toner ontleedt in de oven tot methaan, koolstofmonooxide en koolstofdioxide. Het gevormde methaan ontleedt vervolgens tot koolstof en waterstof. Geef de vergelijking van de ontleding van methaan.

Bekijk het antwoord
  • Uitsluitend CH4 voor de pijl (1p)
  • C en H2 na de pijl en de elementbalans juist: CH4 → C + 2 H2 (1p)

Vraag 33 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Geleisuiker

Opgavetekst

Structuurformule van sacharose (uitwerkbijlage)

Structuurformule van sacharose (uitwerkbijlage)

Structuurformule van een sacharosemolecuul op de uitwerkbijlage. Het molecuul bestaat uit twee ringen die via een zuurstofatoom verbonden zijn, met OH-groepen en CH2OH-groepen aan de ringen.

Hydrolyse van sacharose (uitwerkbijlage)

Hydrolyse van sacharose (uitwerkbijlage)

Onvolledige reactievergelijking op de uitwerkbijlage. Links de structuurformule van sacharose, gevolgd door puntjes, een plusteken, en een pijl. Na de pijl staan twee lege blokken, met een plusteken ertussen.

Vraag 2 3 punten

Tijdens het koken treedt hydrolyse op van de sacharosemoleculen. Op de uitwerkbijlage is deze hydrolyse onvolledig weergegeven. Geef op de uitwerkbijlage de reactievergelijking in structuurformules van de hydrolyse van sacharose. Vul de juiste structuurformule in op de puntjes voor de pijl en teken de juiste structuurformules in de blokken na de pijl.

Bekijk het antwoord
  • Voor de pijl: de structuurformule van water juist op de puntjes ingevuld (1p)
  • Na de pijl: de structuurformule van glucose juist getekend (1p)
  • Na de pijl: de structuurformule van fructose juist getekend (1p)

Voor de pijl: sacharose plus water, met water ingevuld als structuurformule ($H_2O$, H-O-H). Na de pijl: glucose plus fructose, elk als structuurformule in een eigen blok, met een plusteken ertussen.

De stand van de OH-groepen in de reactieproducten wordt niet beoordeeld. Wanneer voor water een molecuulformule in plaats van een structuurformule is gegeven, wordt dat niet aangerekend. Wanneer één of meer overschrijffouten zijn gemaakt in de structuurformules van glucose en fructose, dan wordt dat slechts eenmaal aangerekend.

Vraag 2 in het hele examen

2021, tijdvak 3: CO-meting

Vraag 15 3 punten

In een verkeerd afgestelde cv-ketel kan onvolledige verbranding van aardgas optreden. Daarbij kan, behalve water en koolstofdioxide, ook het giftige gas koolstofmono-oxide (CO) ontstaan. Geef de vergelijking voor de onvolledige verbranding van aardgas. Neem aan dat: aardgas alleen uit methaan bestaat; uitsluitend CO, koolstofdioxide en water ontstaan; CO en koolstofdioxide ontstaan in de molverhouding 1 : 2.

Bekijk het antwoord
  • CH4 en O2 staan juist voor de pijl (1p)
  • H2O, CO en CO2 staan juist na de pijl, waarbij CO : CO2 in de verhouding 1 : 2 is (1p)
  • De elementbalans is juist, in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl (1p)

Het juiste antwoord is 6 CH4 + 11 O2 → 2 CO + 4 CO2 + 12 H2O. Coefficienten die niet in de kleinst mogelijke gehele getallen staan, of tribune-ionen in de vergelijking, leveren 1 punt minder op.

Vraag 15 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Twee vliegen in één klap

tekstfragment

[1] Onderzoekers van de Technische Universiteit van Denemarken hebben [2] een biotechnologische manier ontwikkeld om het gehalte methaan in [3] biogas te verhogen. Hierbij wordt een suspensie van bacteriën [4] blootgesteld aan een biogasmengsel van 60 volumeprocent methaan en [5] 40 volumeprocent koolstofdioxide. [6] De bacteriën zijn volgens de onderzoekers in staat ‘twee [7] barnsteenzuurmoleculen te maken uit twee koolstofdioxidemoleculen en [8] één glucosemolecuul’. [9] Methaan wordt niet verbruikt en verstoort het proces niet. [10] Om de oplosbaarheid van CO2 te vergroten wordt de druk verhoogd. [11] Onder deze condities wordt per liter reactorvolume per dag 2,59 dm3 CO2 [12] omgezet en 14,4 g barnsteenzuur geproduceerd. [13] Het gas dat de suspensie verlaat, bevat ruim 95 volumeprocent methaan. [14] Voor de meeste toepassingen is dat zuiver genoeg.

naar: Chemisch2Weekblad

Vraag 7 2 punten

Het tekstfragment beschrijft dat bacteriën barnsteenzuur maken uit koolstofdioxide en glucose. De structuurformule van barnsteenzuur is $HOOC-CH_2-CH_2-COOH$.

De beschrijving van de reactie die in de regels 6 tot en met 8 wordt gegeven, is niet volledig. Leg uit, aan de hand van de formules van de betrokken stoffen, of barnsteenzuur het enige reactieproduct kan zijn.

Bekijk het antwoord
  • Telt het aantal C-, H- en O-atomen voor en na de reactie juist op, of geeft de reactievergelijking met twee CO2 en een glucosemolecuul voor de pijl en twee barnsteenzuurmoleculen erna (1p)
  • Trekt de consequente conclusie dat er een zuurstofhoudend reactieproduct ontbreekt (bijvoorbeeld O2), dus barnsteenzuur is niet het enige product (1p)

Wanneer de reactievergelijking $2 CO_2 + C_6H_{12}O_6 \rightarrow 2 C_4H_6O_4 + O_2$ is gegeven met de conclusie ‘dus nee’, dit goed rekenen.

Vraag 7 in het hele examen

2019, tijdvak 1: SCR-techniek

Vraag 11 3 punten

In de motor van een dieselauto wordt diesel verbrand. Geef de vergelijking van de volledige verbranding van diesel. Gebruik de formule $C_{14}H_{30}$ voor diesel.

Bekijk het antwoord
  • $C_{14}H_{30}$ en $O_2$ staan voor de pijl en $CO_2$ en $H_2O$ staan na de pijl (1p)
  • De C-balans en de H-balans kloppen (1p)
  • De O-balans klopt (1p)

Juiste vergelijking: $2 C_{14}H_{30} + 43 O_2 \rightarrow 28 CO_2 + 30 H_2O$. Is de vergelijking $2 C_{14}H_{30} + 29 O_2 \rightarrow 28 CO + 30 H_2O$ gegeven, dan 2 punten.

Vraag 11 in het hele examen

Vraag 12 2 punten

In de uitlaatgassen van een dieselauto zitten stikstofoxiden (NOx). Geef een verklaring voor het ontstaan van NOx in de dieselmotor.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat lucht stikstof bevat (1p)
  • Noemt dat stikstof bij de hoge temperatuur in de motor reageert of verbrandt met zuurstof tot stikstofoxiden (1p)

Het antwoord ‘Lucht reageert tot stikstofoxide(n)’ geeft 1 punt.

Vraag 12 in het hele examen

Vraag 16 3 punten

NOx is een mengsel van voornamelijk stikstofmono-oxide en stikstofdioxide. Geef de vergelijking van de reactie tussen stikstofdioxide (NO2) en ammoniak (NH3) in zone 3. Hierbij ontstaan uitsluitend stikstof en waterdamp.

Bekijk het antwoord
  • Uitsluitend NO2 en NH3 voor de pijl en uitsluitend N2 en H2O na de pijl (1p)
  • De O-balans en de H-balans kloppen (1p)
  • De N-balans klopt (1p)

Juiste vergelijking: $6 NO_2 + 8 NH_3 \rightarrow 7 N_2 + 12 H_2O$. Is de vergelijking $NO_2 + NH_3 \rightarrow N_2 + H_2O$ gegeven, dan 1 punt.

Vraag 16 in het hele examen

2019, tijdvak 1: Solar fuels

figuur 1

figuur 1
figuur 1

Schema van het kunstmatige plantenblad. Aan de zonkant (kobaltkatalysator op ITO, op silicium) wordt H2O omgezet tot O2, H+ en elektronen. Aan de andere kant (NiMoZn-katalysator op RVS) wordt H+ omgezet tot H2. Halfreacties: $2 H_2O \rightarrow O_2 + 4 H^+ + 4 e^-$ en $2 H^+ + 2 e^- \rightarrow H_2$.

Vraag 22 2 punten

Geef met behulp van de vergelijkingen van de halfreacties in figuur 1 de vergelijking van de totale reactie die plaatsvindt in het kunstmatige plantenblad.

Bekijk het antwoord
  • De halfreacties zijn in de juiste verhouding opgeteld (1p)
  • H+ en e- staan voor en na de pijl tegen elkaar weggestreept (1p)

De totale vergelijking $2 H_2O \rightarrow 2 H_2 + O_2$ zonder afleiding geeft beide punten.

Vraag 22 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Vitamine B6

Opgavetekst

Uitwerkbijlage

Uitwerkbijlage
PL

Structuurformule van PL, zoals die op de uitwerkbijlage staat. Hierop moeten de watermoleculen met hun waterstofbruggen worden getekend.

Vraag 5 2 punten

De decarboxylering van glutaminezuur is een reactie waarbij één molecuul koolstofdioxide wordt afgesplitst. Er ontstaat dan gamma-aminoboterzuur. Geef de reactievergelijking in molecuulformules voor de decarboxylering van glutaminezuur. Maak gebruik van Binas-tabel 67H1 of ScienceData-tabel 13.7c.

Bekijk het antwoord
  • Uitsluitend $C_5H_9NO_4$ voor de pijl. (1p)
  • Uitsluitend $CO_2$ en een molecuulformule die één koolstofatoom en twee zuurstofatomen minder bevat dan de beginstof, na de pijl (juist: $C_4H_9NO_2$). (1p)

Indien in een overigens juist antwoord structuurformules zijn gebruikt in plaats van molecuulformules: 1 punt in totaal. Indien de vergelijking $C_5H_9NO_4 → C_3H_9N + 2CO_2$ is gegeven: 1 punt in totaal.

Vraag 5 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Croda

Opgavetekst

tekstfragment Croda

[1] Croda uit Gouda splitst oliën en vetten en maakt er glycerol en vetzuren
[2] van. Van de onverzadigde vetzuren kan Croda monomeren maken voor
[3] specifieke polymeren en coatings. Natuurlijke vetzuren hebben één
[4] carboxylgroep aan het uiteinde van het molecuul. Samen met het bedrijf
[5] Umicore ontwikkelde Croda een uniek katalytisch proces om ook aan het
[6] andere uiteinde een carboxylgroep te krijgen. De basis voor deze
[7] technologie is de alkeenmetathese-reactie, een vinding waarvoor in 2005
[8] de Nobelprijs voor de chemie werd uitgereikt. Erik Philipse van Croda zegt
[9] erover: “De vetzuren die wij uit natuurlijke oliën en reststromen isoleren
[10] hebben veel dubbele bindingen. Die binding breken wij via
[11] alkeenmetathese met behulp van een katalysator, die we steeds
[12] terugwinnen in een energiezuinig proces met hoge selectiviteit. Daarna
[13] zetten we de beide stukken van verschillende vetzuren weer aan elkaar
[14] en beschikken dan over onverzadigde vetzuren met twee
[15] carboxylgroepen. Deze dubbelfunctionele vetzuren zijn vervolgens zeer
[16] goed te gebruiken als building blocks voor veel soorten polymeren, zoals
[17] polyesters en polyamides.” Met deze technologie maakt Croda een
[18] reuzenstap in de ontwikkeling van nieuwe biobased bouwstenen en
[19] daarmee op de markt voor groene chemische producten.

Het ‘splitsen’ (regels 1 en 2) kan gebeuren door het vet te laten reageren met water.

Alkeenmetathese (regel 11) is een gekatalyseerde reactie die plaatsvindt tussen twee onverzadigde koolstofverbindingen. In deze reactie worden twee dubbele bindingen verbroken en twee nieuwe dubbele bindingen gevormd. Er is sprake van zelfmetathese wanneer als beginstof slechts één soort koolstofverbinding reageert. Het proces van zelfmetathese is in figuur 1 schematisch weergegeven. R1 en R2 stellen verschillende restgroepen voor.

Bij de zelfmetathese van oliezuur (Binas-tabel 67G2 of ScienceData-tabel 13.2g) ontstaat octadec-9-eendizuur (zie figuur 2) en één andere stof (stof X).

Ook uit andere vetzuren kan, door zelfmetathese, octadec-9-eendizuur ontstaan. In de uitwerkbijlage zijn de structuurformules van een aantal vetzuren weergegeven.

Octadec-9-eendizuur is een hoogwaardig tussenproduct in de polymeerindustrie. Het kan bijvoorbeeld via polycondensatie reageren tot het copolymeer dat is weergegeven in figuur 3. Dit copolymeer speelt een belangrijke rol bij de productie van bijvoorbeeld polyurethanen, die onder meer worden gebruikt in autolakken.

In het tekstfragment wordt een aantal aspecten van het productieproces bij Croda genoemd die vergeleken kunnen worden met de uitgangspunten van de groene chemie.

naar: Naar groene chemie en groene materialen

Croda

Croda

Vereenvoudigde structuurformule van een vetzuur: H-O-C(=O)-C17H33. Een carboxylgroep (COOH) aan één kant, en een koolwaterstofketen van 17 koolstofatomen met 33 waterstofatomen.

Vraag 12 3 punten

Het ‘splitsen’ (regels 1 en 2) kan gebeuren door het vet te laten reageren met water. Geef, in structuurformules, de vergelijking weer van de reactie van een vet met water. Gebruik daarvoor een vet waarin twee eenheden palmitinezuur en één eenheid stearinezuur zijn veresterd met glycerol. Noteer het koolwaterstofgedeelte van palmitinezuur als $C_{15}H_{31}$ en dat van stearinezuur als $C_{17}H_{35}$.

Bekijk het antwoord
  • Juiste structuurformule van de glyceryltriëster en $H_2O$ voor de pijl. (1p)
  • Juiste structuurformules van glycerol, palmitinezuur en stearinezuur na de pijl. (1p)
  • De elementbalans is juist bij uitsluitend de juiste (structuur)formules voor en na de pijl. (1p)

Vraag 12 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Honing

Opgavetekst

Honing

Honing wordt door bijen gemaakt uit nectar, een suikerrijke vloeistof uit bloemen. Nectar bevat behalve water onder andere sacharose, glucose en fructose. Bijen zetten deze nectar met behulp van enzymen om tot honing, waarbij het massapercentage suikers (koolhydraten) toeneemt. Daarbij wordt de sacharose grotendeels omgezet tot glucose en fructose. Deze reactie is een hydrolyse.

Honing heeft een antibacteriële werking. Wanneer op de huid rond een wondje een beetje honing wordt gesmeerd, remt dit de bacteriegroei rond de wond. Door de hoge concentratie suikers drogen de bacteriën uit.

Een andere oorzaak van deze ontsmettende werking kan worden verklaard met de aanwezigheid van het enzym glucose-oxidase in honing. In matig verdunde en enigszins zure honing wordt dit enzym actief. Glucose-oxidase zet glucose met behulp van zuurstof en water om tot gluconzuur ($C_6H_{12}O_7$) en waterstofperoxide. Hierbij is zuurstof de oxidator. Het gevormde waterstofperoxide remt de groei van bacteriën.

De bovenstaande oorzaken zijn echter onvoldoende om de ontsmettende werking van honing volledig te verklaren. Bij een onderzoek werd in een bepaald soort honing het eiwit ‘defensine 1’ ontdekt. Bijen gebruiken defensine 1 in hun afweersysteem. Defensine 1 is in de lichtzure honing (pH = 4) positief geladen. De zijgroepen van bepaalde aminozuren in het eiwit hebben dan een positieve lading. Deze positieve lading is noodzakelijk voor de antibacteriële werking van het eiwit. Schematisch kan het ontstaan van de positieve lading als volgt worden weergegeven:

$Def1-NH_2 + H^+$ → $Def1-NH_3^+$

Hieronder is de aminozuurvolgorde in een fragment van dit eiwit weergegeven:

Leu Leu Ser Phe Lys Gly

Honing zal na verloop van tijd kristalliseren. Door de honing voorzichtig te verwarmen kan de honing weer kristalvrij worden gemaakt. Wanneer de honing echter enige tijd boven 40 °C is verwarmd, blijkt een groot deel van de antibacteriële activiteit, ook na afkoelen, verloren te zijn gegaan.

Vraag 22 2 punten

Honing bevat sacharose, die door bijen grotendeels wordt omgezet tot glucose en fructose. Deze reactie is een hydrolyse. Leg uit dat door de hydrolyse van sacharose het massapercentage suikers toeneemt.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat bij de hydrolyse de totale massa suiker toeneemt, of de totale massa water afneemt. (1p)
  • Juiste uitleg bij de gegeven massaverandering. (1p)

Voorbeelden van juiste antwoorden: bij de hydrolyse wordt water omgezet, waardoor het gehalte water afneemt; de atomen van de watermoleculen komen in de suikermoleculen terecht; sacharose weegt 342 g per mol, glucose en fructose wegen elk 180 g per mol, dus de totale massa suikers neemt toe met 18 g per mol. Indien alleen „De totale massa van de suikers na hydrolyse van sacharose is groter dan voor hydrolyse (dus het massapercentage neemt bij de hydrolyse toe)“ is gegeven: 1 punt. Onjuist: „uit 1 mol suiker ontstaat 2 mol suiker“ en „er ontstaan 2 suikers uit 1 suiker“.

Vraag 22 in het hele examen

Vraag 23 2 punten

Glucose-oxidase zet glucose met behulp van zuurstof en water om tot gluconzuur ($C_6H_{12}O_7$) en waterstofperoxide. Hierbij is zuurstof de oxidator. Geef de totale vergelijking van de reactie waarbij glucose met behulp van zuurstof en water wordt omgezet tot gluconzuur en waterstofperoxide.

Bekijk het antwoord
  • Uitsluitend $C_6H_{12}O_6$, $H_2O$ en $O_2$ voor de pijl. (1p)
  • Uitsluitend $C_6H_{12}O_7$ en $H_2O_2$ na de pijl (juist: $C_6H_{12}O_6 + H_2O + O_2$ → $C_6H_{12}O_7 + H_2O_2$). (1p)

Indien een vergelijking is gegeven met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl, maar de elementbalans onjuist is: 1 punt.

Vraag 23 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Beitsen en verzinken

Opgavetekst

Beitsen en verzinken

IJzeren voorwerpen kunnen tegen corrosie worden beschermd door ze te ‘verzinken’. Deze voorwerpen worden eerst enige tijd in een bad met ‘beitszuur’ gehangen om reeds aanwezig roest ($Fe_2O_3 \cdot 3H_2O$) te verwijderen. Beitszuur is zoutzuur dat ongeveer 50 gram opgelost HCl per liter bevat. Daarbij treedt een reactie op die hieronder onvolledig is weergegeven:

$Fe_2O_3 \cdot 3H_2O + … H^+$ → $… Fe^{3+} + … H_2O$

Na het beitsen worden de ijzeren voorwerpen in een bad met vloeibaar zink gedompeld. Hierdoor wordt een laagje ijzer-zinklegering gevormd op het voorwerp.

Op een website over thermisch verzinken wordt vermeld dat de temperatuur van het zink in het bad ongeveer 400 °C moet zijn. Piet merkt op dat dat niet juist kan zijn en zegt: “een temperatuur van 400 °C is niet hoog genoeg.”

De voorwerpen worden met behulp van gereedschappen uit het beitsbad gehaald en in het zinkbad gedompeld. Het beitsbad raakt daardoor verontreinigd. Hierbij ontstaan $ZnCl_4^{2-}$-ionen. Wanneer deze ionen niet verwijderd worden, moet het verontreinigde zuur uit het beitsbad worden afgevoerd als chemisch afval. Daarom wordt het verontreinigde afvalzuur door een zogenoemde selectieve ionenwisselaar geleid. De $ZnCl_4^{2-}$-ionen worden in de ionenwisselaar gebonden. Voor elk gebonden $ZnCl_4^{2-}$-ion komen twee $OH^-$-ionen vrij.

Het proces dat hiervoor is beschreven kan vereenvoudigd worden weergegeven met een blokschema. Dit blokschema bevat drie blokken en vijf stofstromen:
− bad met beitszuur
− bad met zink
− ionenwisselaar
$A$: afvalzuur zonder $ZnCl_4^{2-}$-ionen
$B$: afvalzuur met $ZnCl_4^{2-}$-ionen
C: ijzeren voorwerpen met roest
D: ijzeren voorwerpen zonder roest
E: verzinkte ijzeren voorwerpen

Het afvalzuur waaruit de $ZnCl_4^{2-}$-ionen zijn verwijderd, kan worden gebruikt voor de productie van ijzer(III)chloridesulfaat ($FeClSO_4$).

Piet vraagt zich af of de in deze opgave beschreven methode waarmee met het afvalzuur wordt omgegaan in overeenstemming is met het cradle-to-cradle principe. Hij vindt op www.duurzaamheid.nl dat de cradle-to-cradle ontwerpstrategie “ervan uitgaat dat alle materialen een voortdurende en blijvende waarde houden en steeds weer in gesloten kringlopen van productie, gebruik en recycling kunnen worden opgenomen.”

FeClSO4 wordt gebruikt in de afvalwaterzuivering om fosfaationen te verwijderen. De ijzer(III)ionen uit het ijzer(III)chloridesulfaat reageren met de fosfaationen, waarna het fosfaathoudende reactieproduct uit het afvalwater kan worden verwijderd. Het gezuiverde afvalwater wordt uiteindelijk op het oppervlaktewater geloosd.

Vraag 29 1 punt

Neem de onvolledige reactievergelijking over, en maak deze kloppend door de drie ontbrekende coëfficiënten in te vullen: $Fe_2O_3 \cdot 3H_2O + … H^+$ → $… Fe^{3+} + … H_2O$.

Bekijk het antwoord
  • De coëfficiënten zijn in deze volgorde 6 (voor $H^+$), 2 (voor $Fe^{3+}$) en 6 (voor $H_2O$). (1p)

Coëfficiënten moeten in de kleinst mogelijke gehele getallen staan (vakspecifieke regel 3). Juist: $Fe_2O_3 \cdot 3H_2O + 6H^+$ → $2Fe^{3+} + 6H_2O$.

Vraag 29 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Melkzuursensor

Vraag 1 3 punten

Sporten kost energie. Het lichaam haalt die energie uit de afbraak van glucose. Wanneer voldoende zuurstof wordt aangevoerd, wordt glucose volledig verbrand. Geef de reactievergelijking van de volledige verbranding van glucose.

Bekijk het antwoord
  • Uitsluitend $C_6H_{12}O_6$ en $O_2$ voor de pijl. (1p)
  • Uitsluitend $CO_2$ en $H_2O$ na de pijl. (1p)
  • Juiste coëfficiënten in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl: $C_6H_{12}O_6 + 6\,O_2 \rightarrow 6\,CO_2 + 6\,H_2O$. (1p)

Indien de reactievergelijking $C_6H_{12}O_6 + 3\,O_2 \rightarrow 6\,CO + 6\,H_2O$ is gegeven: 2 punten.

Vraag 1 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Koudemiddel

Opgavetekst

figuur 1

figuur 1
figuur 1

Schematische tekening van de airco van een auto. Links staat de binnenruimte van de auto (A). Naast elkaar staan de verdamper (V) en de condensor (C), twee verticale blokjes die met leidingen zijn verbonden. Boven loopt de leiding met gas naar de condensor, onder de leiding met vloeistof. Legenda: A: binnenruimte, V: verdamper, C: condensor.

Vraag 15 3 punten

Bij de verbranding van R1234 ($C_3H_2F_4$), bijvoorbeeld bij een autobrand, ontstaan de giftige gassen waterstoffluoride (HF) en carbonylfluoride ($COF_2$). Geef de reactievergelijking in molecuulformules van de verbranding van $C_3H_2F_4$. Maak gebruik van de volgende gegevens: er ontstaan uitsluitend carbonylfluoride, waterstoffluoride en koolstofdioxide; per mol $C_3H_2F_4$ ontstaat één mol carbonylfluoride.

Bekijk het antwoord
  • Uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl, en de verhouding $C_3H_2F_4 : COF_2 = 1 : 1$. (1p)
  • De C-balans, H-balans en F-balans kloppen. (1p)
  • De O-balans klopt, in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl. (1p)

Het CV-antwoord is $2\,C_3H_2F_4 + 5\,O_2 \rightarrow 4\,HF + 2\,COF_2 + 4\,CO_2$. Opmerking uit het CV: wanneer bij vraag 1 een reactievergelijking is gegeven met de formule O in plaats van $O_2$ en dit bij deze vraag opnieuw is gedaan, dit hier niet opnieuw aanrekenen.

Vraag 15 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Lignine

Opgavetekst

figuur 1

figuur 1
figuur 1

Structuurformule van een gedeelte van lignine. Het bestaat uit benzeenringen met zijgroepen (OH, OCH3 en CH2OH). De ringen zijn via etherbindingen (C-O-C) en koolstof-koolstofbindingen aan elkaar verbonden. De golflijnen aan de randen geven aan dat het een gedeelte is van een groter molecuul. Atomen (C, H, O) en de bindingen zijn afzonderlijk zichtbaar.

Vraag 24 3 punten

Uit cellulose kan bio-ethanol worden geproduceerd. De omzetting van cellulose tot bio-ethanol start met de hydrolyse van cellulose tot glucose. Geef de reactievergelijking van de hydrolyse van cellulose tot glucose. Gebruik de formule $(C_6H_{10}O_5)_n$ voor cellulose.

Bekijk het antwoord
  • $(C_6H_{10}O_5)_n$ voor de pijl en alleen $C_6H_{12}O_6$ na de pijl. (1p)
  • $H_2O$ voor de pijl. (1p)
  • Juiste coëfficiënten in de vergelijking met de juiste formules voor en na de pijl: $(C_6H_{10}O_5)_n + n\,H_2O \rightarrow n\,C_6H_{12}O_6$. (1p)

Indien $(C_6H_{10}O_5)_5 + 5\,H_2O \rightarrow 5\,C_6H_{12}O_6$, of $(C_6H_{10}O_5)_n + (n-1)\,H_2O \rightarrow n\,C_6H_{12}O_6$, of $(C_6H_{10}O_5)_n + (H_2O)_n \rightarrow n\,C_6H_{12}O_6$ is gegeven: 2 punten. Indien een van $C_6H_{10}O_5 + H_2O \rightarrow C_6H_{12}O_6$, $(C_6H_{10}O_5)_n + (H_2O)_n \rightarrow (C_6H_{12}O_6)_n$ of $(C_6H_{10}O_5)_n + H_2O \rightarrow (C_6H_{12}O_6)_n$ is gegeven: 1 punt.

Vraag 24 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Bodem bedekken

figuur 5

figuur 5
figuur 5

Een deel van de structuurformule van polymelkzuur: drie eenheden met een CH3-groep, verbonden via esterbindingen (-C(=O)-O-). Aan beide kanten loopt de keten door (~).

Uitwerkbijlage

Uitwerkbijlage

Het deel van polymelkzuur uit figuur 5, hier liggend (gedraaid) afgedrukt: drie eenheden met een CH3-groep, met onder het deel een pijl naar beneden. Op de uitwerkbijlage vul je de vergelijking van de hydrolyse aan.

Vraag 4 3 punten

In figuur 5 is een deel van de structuurformule van polymelkzuur weergegeven. Polymelkzuur is, in tegenstelling tot polystyreen, wel biodegradeerbaar. De afbraak verloopt in stappen: eerst worden de estergroepen gehydrolyseerd. Op de uitwerkbijlage is de vergelijking van de hydrolyse onvolledig weergegeven. Geef op de uitwerkbijlage de volledige vergelijking van de reactie waarbij één esterbinding van het weergegeven deel van een molecuul polymelkzuur wordt gehydrolyseerd. Geef de koolstofverbindingen in structuurformules.

Bekijk het antwoord
  • Juist weergegeven fragment met een carboxylgroep na de pijl (1p)
  • Het andere fragment met een hydroxylgroep juist weergegeven na de pijl (1p)
  • H2O voor de pijl en juiste coëfficiënten in een vergelijking waarin ook de overige formules juist zijn (1p)

De volledige vergelijking op de uitwerkbijlage. Voor de pijl: het getekende deel van polymelkzuur met H2O erbij. Na de pijl twee producten in structuurformule: links een fragment met een carboxylgroep (~O-CH(CH3)-C(=O)-OH) en rechts een fragment met een hydroxylgroep (HO-CH(CH3)-C(=O)-O-CH(CH3)-C(=O)~). De coëfficiënten kloppen.

Voorbeeld uit het correctievoorschrift: de esterbinding tussen de eerste en de tweede eenheid wordt gehydrolyseerd. Voor de pijl staat het getekende deel plus H2O. Na de pijl staan ~O-CH(CH3)-C(=O)-OH en HO-CH(CH3)-C(=O)-O-CH(CH3)-C(=O)~. Indien in een overigens juist antwoord het vervolg van de ketens één of beide keer niet is aangegeven met ~ (of ⋅ of –): 2 punten. Hydrolyse van meer dan één estergroep in een kloppende vergelijking: goed rekenen.

Vraag 4 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Sake

Vraag 18 2 punten

Rijst bestaat voornamelijk uit zetmeel, dat uitsluitend is opgebouwd uit glucose-eenheden. Koji-schimmel produceert enzymen die zetmeel omzetten tot glucose. Gist zet de door de koji-schimmel geproduceerde glucose om tot ethanol en koolstofdioxide. Geef de vergelijking van deze reactie waarbij glucose wordt omgezet.

Bekijk het antwoord
  • Uitsluitend C6H12O6 voor de pijl, en uitsluitend C2H6O en CO2 na de pijl (1p)
  • Juiste coëfficiënten in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl (1p)

Juiste vergelijking: C6H12O6 → 2 C2H6O + 2 CO2. Een juiste vergelijking die (gedeeltelijk) in structuurformules is gegeven, niet aanrekenen.

Vraag 18 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Solar-Jet

Vraag 23 2 punten

Onderzoekers van het Europese onderzoeksproject Solar-Jet zijn erin geslaagd om met behulp van kunstmatig zonlicht koolstofdioxide en water om te zetten tot syngas. Syngas is een mengsel van de gassen CO en H2. Vervolgens is het syngas met behulp van een katalysator omgezet tot kerosine. Kerosine is een vliegtuigbrandstof die voornamelijk bestaat uit koolwaterstoffen met 6 tot 16 koolstofatomen. Geef de vergelijking van de reactie waarbij CO en H2 worden omgezet tot de koolwaterstof C12H26 en water.

Bekijk het antwoord
  • Uitsluitend CO en H2 voor de pijl, en uitsluitend C12H26 en H2O na de pijl, met juiste koolstofbalans (1p)
  • Juiste zuurstof- en waterstofbalans in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl (1p)

Juiste vergelijking: 12 CO + 25 H2 → C12H26 + 12 H2O.

Vraag 23 in het hele examen

Vraag 29 3 punten

Bij stap 2 wordt de reactor gevuld met een mengsel van koolstofdioxide en water. Dit mengsel reageert exotherm met cerium(III)oxide (Ce2O3) tot syngas en cerium(IV)oxide (CeO2). Het syngas wordt afgetapt. Geef de vergelijking van de reactie die optreedt tijdens stap 2. Neem aan dat CO en H2 ontstaan in de molverhouding 1:1.

Bekijk het antwoord
  • CO2 en H2O voor de pijl, en uitsluitend CeO2, CO en H2 na de pijl (1p)
  • Ce2O3 voor de pijl en juiste koolstof- en waterstofbalans (1p)
  • Juiste cerium- en zuurstofbalans in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl (1p)

Juiste vergelijking: 2 Ce2O3 + CO2 + H2O → 4 CeO2 + CO + H2.

Vraag 29 in het hele examen

Hoe vaak reactievergelijkingen in het examen komt

Vragen over reactievergelijkingen per centraal examen scheikunde havo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 16, 8, 21, 23-24, 26, 30721%
2026, tijdvak 220, 2826%
2025, tijdvak 15, 13, 17, 32412%
2025, tijdvak 213, 3226%
2024, tijdvak 13, 7-8, 17, 28515%
2024, tijdvak 21, 5, 9, 16, 19, 32618%
2023, tijdvak 11713%
2023, tijdvak 23, 17, 26, 33411%
2022, tijdvak 12-3, 7, 16, 37514%
2022, tijdvak 218, 3525%
2022, tijdvak 32, 6-7, 23, 31515%
2021, tijdvak 11, 16, 2138%
2021, tijdvak 22, 21, 3338%
2021, tijdvak 32, 1526%
2019, tijdvak 17, 11-12, 16, 22515%
2019, tijdvak 25, 12, 22-23, 29514%
2018, tijdvak 11, 15, 2439%
2018, tijdvak 24, 18, 23, 29411%

In 18 van de 18 ingedeelde examens scheikunde havo staat een vraag over reactievergelijkingen, samen 68 vragen (11% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2026, tijdvak 1: 7 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 13% van de vragen over reactievergelijkingen, daarvoor 10%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren meer ruimte.

Oefenen met reactievergelijkingen

Maak de 15 nieuwste examenvragen over reactievergelijkingen online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over reactievergelijkingen

Andere onderwerpen scheikunde havo

Reactievergelijkingen op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen scheikunde havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker scheikunde per vraagtype nakijkt, lees je op scheikunde toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op scheikunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt reactievergelijkingen voor in het eindexamen scheikunde havo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 68 vragen over reactievergelijkingen, 11% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.

In welk examen scheikunde havo stonden de meeste vragen over reactievergelijkingen?

In het examen van 2026, tijdvak 1, met 7 vragen: 6, 8, 21, 23-24, 26, 30.

Hoe oefen ik examenvragen over reactievergelijkingen?

Op deze pagina staan alle vragen over reactievergelijkingen met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.