Examenvragen rekenen aan reacties scheikunde havo
98 vragen over rekenen aan reacties uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Rekenen aan reacties komt in 18 van de 18 examens scheikunde havo voor, met 98 vragen (16% van alle examenvragen). Het meest in 2021, tijdvak 2 (10 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over rekenen aan reacties
Per examen de vragen over rekenen aan reacties, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Zuurstofproductie op Mars
Opgavetekst
Om in de verre toekomst op de planeet Mars te kunnen wonen, is het belangrijk dat daar zuurstof kan worden geproduceerd. De atmosfeer van Mars bevat namelijk nauwelijks zuurstof, maar wel koolstofdioxide. Op 20 april 2021 is er door de Marsrobot Perseverance (figuur 1a) voor het eerst zuurstof geproduceerd uit koolstofdioxide dat aanwezig is in de atmosfeer van Mars.
De Perseverance bevat een ‘solid oxide electrolyzer’ (SOXE). In de SOXE wordt met behulp van elektrische energie koolstofdioxide omgezet tot onder andere zuurstof (figuur 1b).
Aan elektrode A wordt $\mathrm{CO_2}$ omgezet tot $\mathrm{CO}$ volgens:
$\mathrm{CO_2 + 2\,e^- \rightarrow CO + O^{2-}}$ (halfreactie 1)
Aan elektrode B ontstaat zuurstof volgens:
$\mathrm{O^{2-} \rightarrow O_2}$ (halfreactie 2)
Halfreactie 2 is onvolledig. In halfreactie 2 ontbreken elektronen en coëfficiënten. Op de uitwerkbijlage is halfreactie 1 weergegeven.
Het elektrolyt is YSZ: een afkorting van yttrium gestabiliseerd zirkoniumoxide. Yttrium en zirkonium zijn elementen met de symbolen Y en Zr. YSZ is op te vatten als een mengsel van de zouten $\mathrm{Y_2O_3}$ en $\mathrm{ZrO_2}$. YSZ is een vaste stof die oxide-ionen ($\mathrm{O^{2-}}$) doorgeeft. De $\mathrm{O^{2-}}$-ionen worden het best doorgegeven bij de massaverhouding $\mathrm{Y_2O_3 : ZrO_2 = 1{,}0 : 6{,}3}$.
Vraag 15 4 punten
Bereken in welke molverhouding $\mathrm{Y_2O_3}$ en $\mathrm{ZrO_2}$ aanwezig zijn bij deze massaverhouding:
- De molaire massa van $\mathrm{ZrO_2}$ is 123 g mol$^{-1}$.
- Geef de uitkomst weer als: $\mathrm{Y_2O_3 : ZrO_2 = 1{,}0 : \ldots}$
- Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste berekening is:
De molaire massa van $\mathrm{Y_2O_3}$ is $2 \times 88{,}9 + 3 \times 16{,}0 = 225{,}8$ (g mol$^{-1}$).
De chemische hoeveelheid $\mathrm{Y_2O_3}$ (in 7,3 g YSZ) is $\frac{1{,}0}{225{,}8} = 4{,}43\cdot10^{-3}$ (mol).
De chemische hoeveelheid $\mathrm{ZrO_2}$ (in 7,3 g YSZ) is $\frac{6{,}3}{123} = 5{,}12\cdot10^{-2}$ (mol).
$\mathrm{Y_2O_3 : ZrO_2}$ $\left(= 1{,}0 : \frac{5{,}12\cdot10^{-2}}{4{,}43\cdot10^{-3}}\right) = 1{,}0 : 12$.
Opmerking
Als in een antwoord de massaverhouding 1,0 : 6,3 niet is verwerkt, kunnen het tweede en derde scorepunt niet worden behaald. Het scorepunt voor de juiste significantie kan wel worden behaald.
Eén SOXE produceert $4{,}7\cdot10^{-5}$ mol zuurstof per seconde. Volgens ruimtevaartorganisatie NASA heeft een astronaut 0,84 kg zuurstof per dag nodig.
Vraag 18 4 punten
Bereken hoeveel SOXE's nodig zijn om één astronaut gedurende een dag van zuurstof te voorzien. Geef de uitkomst in een geheel aantal SOXE's.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juiste berekening zijn:
De chemische hoeveelheid zuurstof die per dag per SOXE wordt geproduceerd is $4{,}7\cdot10^{-5}\times3600\times24=4{,}06$ (mol).
De geproduceerde massa zuurstof per dag is dus $4{,}06\times32{,}0=1{,}30\cdot10^{2}$ (g).
Het benodigde aantal SOXE's is $\frac{0{,}84\cdot10^{3}}{1{,}30\cdot10^{2}}=6{,}46$.
Afgerond zijn er dus 7 SOXE's nodig.
of
De chemische hoeveelheid zuurstof die per dag nodig is, komt overeen met $\frac{0{,}84\cdot10^{3}}{32{,}0}=26{,}3$ (mol).
De totale chemische hoeveelheid zuurstof die per seconde nodig is, is dus $\frac{26{,}3}{3600\times24}=3{,}04\cdot10^{-4}$ (mol).
Het benodigde aantal SOXE's is dus $\frac{3{,}04\cdot10^{-4}}{4{,}7\cdot10^{-5}}=6{,}46$.
Afgerond zijn er dus 7 SOXE's nodig.
of
De chemische hoeveelheid zuurstof die per dag nodig is, komt overeen met $\frac{0{,}84\cdot10^{3}}{32{,}0}=26{,}3$ (mol).
Eén SOXE produceert per dag aan zuurstof $4{,}7\cdot10^{-5}\times3600\times24=4{,}06$ (mol).
Het benodigde aantal SOXE's is dus $\frac{26{,}3}{4{,}06}=6{,}46$.
Afgerond zijn er dus 7 SOXE's nodig.
2026, tijdvak 1: Groen staal
Opgavetekst
Staal is een legering die bestaat uit ijzer en koolstof. Staal wordt geproduceerd uit ijzererts ($\mathrm{Fe_2O_3}$) en steenkool. De productie van staal in het traditionele hoogovenproces (figuur 1) kan worden samengevat met de volgende stappen:
- stap I: IJzererts wordt vermalen en gemengd met hulpstoffen. Door verhitting van dit mengsel ontstaan zogenaamde ijzererts-pellets. Steenkool wordt verhit en samengeperst tot cokes, die voornamelijk uit koolstof bestaat.
- stap II: De hoogoven wordt gevuld met lagen ijzererts-pellets en cokes, waarna hete lucht wordt ingeblazen. Een deel van de cokes reageert met zuurstof uit de lucht, waardoor koolstofmonooxide (CO) ontstaat. $\mathrm{Fe_2O_3}$ reageert met CO. Uit de onderzijde van de hoogoven komt een mengsel van ijzer met nog 4 tot 5 massaprocent koolstof.
- stap III: In een afzonderlijke reactor reageert een deel van de koolstof in het mengsel met zuiver zuurstof, waardoor uiteindelijk staal met 2,0 massaprocent koolstof ontstaat.
De belangrijkste reacties in stap II zijn:
$\mathrm{2\,C + O_2 \rightarrow 2\,CO}$ (reactie 1)
$\mathrm{Fe_2O_3 + 3\,CO \rightarrow 2\,Fe + 3\,CO_2}$ (reactie 2)
Reactie 1 en 2 zijn beide exotherm, waardoor de temperatuur van de hoogoven oploopt tot 2197-2397 °C. Op de uitwerkbijlage staat een tabel over ijzer.
In de hoogoven die voor het MIDREX-proces wordt gebruikt, reageert ijzererts in stap II (de hoogoven) met het syngas volgens reactie 2 en reactie 3.
$\mathrm{Fe_2O_3\,(s) + 3\,H_2\,(g) \rightarrow 2\,Fe\,(s) + 3\,H_2O\,(g)}$ (reactie 3)
Een nadeel van deze methode is dat reactie 3 endotherm is.
Vraag 22 3 punten
Bereken de reactiewarmte van reactie 3 per mol ijzer (T = 298 K). Gebruik Binas-tabel 57 of ScienceData-tabel 9.2.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juiste berekening zijn:
$\left(\frac{1}{2}\times8{,}24-\frac{3}{2}\times2{,}42\right)\cdot10^{5}=0{,}49\cdot10^{5}$ (J mol$^{-1}$)
of
$-E_{begin}+E_{eind}=-\left[\frac{1}{2}\times(-8{,}24\cdot10^{5})\right]+\left[\frac{3}{2}\times(-2{,}42\cdot10^{5})\right]=0{,}49\cdot10^{5}$ (J mol$^{-1}$)
of
$-E_{begin}+E_{eind}=-\left[(-8{,}24\cdot10^{5})\right]+\left[3\times(-2{,}42\cdot10^{5})\right]=0{,}98\cdot10^{5}$ (J per 2 mol)
Dat is $\frac{0{,}98\cdot10^{5}}{2}=0{,}49\cdot10^{5}$ (J mol$^{-1}$).
Opmerking
Een berekening als de volgende goedrekenen: $\frac{1}{2}\times8{,}24-\frac{3}{2}\times2{,}42=0{,}49\cdot10^{5}$ (J mol$^{-1}$)
2026, tijdvak 1: Textielverfrisser
Opgavetekst
Onaangename luchtjes in huis tegengaan, kan op verschillende manieren. De eenvoudigste manier is met een geurstof in een oplosmiddel, waarbij de geurstof de onaangename geuren verhult. Een voorbeeld van zo’n geurstof is de ester van ethaanzuur en octaan-1-ol. De structuurformule van octaan-1-ol is gegeven in figuur 1.
Behalve cyclodextrine bevat een textielverfrisser ook de stof PEI, een wateroplosbaar polymeer.
$\mathrm{H{-}\left[\,N(H){-}CH_2{-}CH_2\,\right]_n{-}NH_2}$
De gemiddelde molaire massa van PEI in textielverfrisser is $2{,}50\cdot10^{4}$ g mol$^{-1}$.
Vraag 28 2 punten
Bereken de gemiddelde waarde van $n$ in de gebruikte PEI.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste berekening is:
De massa van een repeterende eenheid in PEI is $14{,}0 + 2\times12{,}0 + 5\times1{,}01 = 43{,}1$ (g mol$^{-1}$).
(De H en NH2 hebben een massa van $14{,}0 + 3\times1{,}01 = 17{,}0$ g mol$^{-1}$.)
De waarde van $n$ is dus $\frac{2{,}50\cdot10^{4} - 17{,}0}{43{,}1} = 5{,}80\cdot10^{2}$.
Opmerking
Als de massa van de uiteindes niet is verwerkt in de berekening, dit hier (gezien de significantie) niet aanrekenen.
2026, tijdvak 2: Smart StitchTM
Opgavetekst
Veel kleding wordt niet duurzaam ontworpen en eindigt na gebruik op vuilstortplaatsen of in verbrandingsovens. Doordat bijvoorbeeld ritsen en knopen zijn vastgenaaid, kan de kleding moeilijk gerecycled worden. Het Belgische bedrijf Resortecs heeft hier iets op bedacht: smeltbaar garen om de verschillende onderdelen mee vast te naaien (Smart Stitch™). De kleding kan worden gerecycled in een speciale oven, waarin het Smart Stitch™-garen smelt. Daarna valt de kleding zonder schade in losse onderdelen uit elkaar. In een experiment met spijkerbroeken kon 70% van de teruggewonnen spijkerstof worden gebruikt voor nieuwe kledingstukken.
Het gebruikte polypropeen wordt gemaakt van fossiele brandstoffen. Aan het eind van de levensduur wordt de kleding met het Smart Stitch™-garen verbrand. Om de totale CO₂-uitstoot door het gebruik van dit type Smart Stitch™-garen te bepalen, is een levenscyclus-analyse uitgevoerd. Hierbij worden alle processen meegenomen: productie, transport, afvalverwerking en verbranding.
De totale CO₂-uitstoot bleek 3,88 kg per kilogram garen te zijn. Een groot deel van deze uitstoot was afkomstig van verbranding van het garen.
Vraag 3 5 punten
Bereken hoeveel procent van deze 3,88 kg CO₂-uitstoot werd veroorzaakt door verbranding van 1,0 kg Smart Stitch™-garen.
Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers. Gebruik de volgende aannames:
- Dit type Smart Stitch™-garen bestaat volledig uit polypropeen.
- Bij de verbranding van een mol repeterende eenheden polypropeen ontstaat 3 mol CO₂.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste berekening is:
De molaire massa (van de repeterende eenheid) is 42,1 (g mol^–1). De chemische hoeveelheid repeterende eenheden in 1,0 kg garen is 1,0 ⋅ 10³ = 23,8 (mol).
42,1
De chemische hoeveelheid CO₂ die ontstaat is 23,8 × 3 = 71,3 (mol). De massa CO₂ is 71,3 ×44,0 = 3,14 ⋅ 10³(g).
Het percentage CO₂ is 3,14 ⋅ 10³ × 10²(%) = 81(%) 3,88 ⋅ 10³
- de molaire massa’s van de repeterende eenheid polypropeen en van CO₂ (1)
- juiste verwerking van de molaire massa’s (1)
- juiste verwerking van de molverhouding tussen de repeterende eenheid en CO₂ (1)
- de rest van de berekening (1)
- significantie (1)
2026, tijdvak 2: Slimme kattenbakkorrels
Opgavetekst
Een kattenbak wordt gevuld met korrels van een stof die kattenurine kan adsorberen, zoals silicagel. Silicagel bestaat uit een driedimensionaal netwerk van voornamelijk silicium- en zuurstofatomen. Op de uitwerkbijlage is een deel van een korrel silicagel vereenvoudigd weergegeven.
Kattenurine bevat ammoniak. Deze stof heeft een onaangename geur. Silicagel bindt ammoniak, waardoor de ammoniakgeur wordt verminderd.
Bij katten met suikerziekte moet de urine regelmatig worden gecontroleerd. Dit gebeurt niet alleen met korrels, maar ook met teststrips die de concentratie glucose in urine meten. Door urine op te vangen en de teststrip erin te dopen, kan de katteneigenaar de concentratie glucose bepalen. In tabel 2 is de schaalverdeling van twee merken teststrips weergegeven, met de bijbehorende glucose-concentraties.
Merk A drukt de glucose-concentratie uit in mmol L^–1 en merk B drukt de glucose-concentratie uit in mg dL^–1.
tabel 2
| schaalverdeling | + | ++ | +++ | ++++ |
|---|---|---|---|---|
| merk | ||||
| A (mmol L–1) | 15 | 30 | 60 | 110 |
| B (mg dL–1) | 250 | 500 | 1000 | >2000 |
Roelof heeft een kat met suikerziekte. De dierenarts heeft niet gezegd welk merk teststrips hij voor de urinetests moet gebruiken. Roelof kan na een berekening gelukkig concluderen dat de waarde +++ op beide schaalverdelingen behoorlijk overeenkomt.
Vraag 12 2 punten
Laat met een berekening zien dat de concentraties die bij merk A en B aangegeven worden met de waarde +++ redelijk overeenkomen.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juiste berekening zijn:
Uitgaande van merk A:
De glucose-concentratie van merk A is 60 ×10⁻³× 180 = 10,8 (g L⁻¹). Dat is gelijk aan 10,8 ⋅ 10³ × 10⁻ 1 = 1080 (mg dL⁻¹).
Dat is ongeveer gelijk aan 1000 mg dL^–1.
of
Uitgaande van merk B:
De glucose-concentratie van merk B is 1000 ×10 = 1,0 ⋅ 10 (mg L⁴⁻¹).
De glucose-concentratie is 1,0 ⋅ 10⁴ = 56 (mmol L⁻¹). 180 Dat is ongeveer gelijk aan 60 mmol L^–1.
- juiste verwerking van de molaire massa van glucose (1)
- de rest van de omrekening en de berekende waarde vergeleken met de waarde bij het andere merk (1)
2026, tijdvak 2: Gemodificeerd zetmeel
Opgavetekst
Zetmeel wordt vaak gebruikt als waterbindend middel in voedingsmiddelen, zoals sauzen. De sauzen worden daardoor dikker. Om de waterbindende eigenschappen te verbeteren, wordt zetmeel chemisch veranderd, oftewel gemodificeerd. Een veelgebruikte methode is de reactie van zetmeel met een oplossing van natriumhypochloriet (NaClO). Het hypochloriet-ion (ClO^–) zet daarbij een deel van de hydroxylgroepen in zetmeel om tot onder andere carboxylgroepen. In figuur 1 zijn structuurformules van zetmeel en gemodificeerd zetmeel weergegeven.

De omzetting vindt plaats in basisch milieu. In basisch milieu zal een aantal van de ontstane carboxylgroepen van gemodificeerd zetmeel als zuur reageren. Op de uitwerkbijlage is de structuurformule van een deel van een keten van gemodificeerd zetmeel onvolledig weergegeven.
Voor de productie van gemodificeerd zetmeel wordt een suspensie van zetmeel gebruikt. Bij de omzettingen (figuur 2) komt een oplossing van natriumchloride vrij. Deze oplossing moet worden weggespoeld voordat het omgezette zetmeel kan worden gebruikt in voedingsmiddelen.
Vraag 24 3 punten
Bereken hoeveel gram natriumchloride er per kilogram suspensie van zetmeel ontstaat. Ga uit van de volgende gegevens:
- De suspensie bevat 39 massaprocent zetmeel.
- Per gram zetmeel wordt 0,20 g NaClO verbruikt.
- De molaire massa van NaClO is 74,5 g mol^–1 en die van NaCl is 58,5 g mol^–1.
- De molverhouding tussen NaClO en NaCl is 1 : 1.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juiste berekening zijn: De massa NaClO die nodig is per 1,0 kg suspensie is
1,0 × 39 × 0,20 = 7,80 ⋅ 10⁻² (kg). 10²
De chemische hoeveelheid NaClO is 7,80 ⋅ 10⁻² ⋅ 10³ = 1,05 (mol). 74,5 De chemische hoeveelheid NaCl die ontstaat is ook 1,05 (mol). De massa NaCl is 1,05 × 58,5 = 6,1 10 (g). ⋅ ¹
of
De massa NaClO die nodig is per 1,0 kg suspensie is
1,0 × 39 × 0,20 = 7,80 ⋅ 10⁻² (kg). 10²
Het massapercentage NaCl in NaClO is 58,574,5 ×10₂ = 78,5 (%).
De massa NaCl is 78,5 × 7,80 ⋅ 10⁻ 2 × 10³ = 6,1 ⋅ 10 (g).¹ 10²
- berekening van de massa van NaClO (1)
- juiste verwerking van de molaire massa’s van NaClO en NaCl (1)
- de rest van de berekening (1)
2026, tijdvak 2: Yoghurt
Opgavetekst
Yoghurt is een product dat wordt gemaakt van melk. De industriële productie van yoghurt verloopt in een aantal stappen. Bij de eerste stap wordt verse melk door centrifugeren gescheiden in drie stofstromen: vaste deeltjes, room en magere melk. Magere melk bevat voornamelijk suikers, eiwitten en water. De room bestaat voor een groot deel uit vet en blijft daarom drijven op de magere melk. Een doorsnede van de centrifuge is in figuur 1 weergegeven.

De centrifuge bevat een stapel schijven met gaten die zeer snel ronddraaien en zo melk scheiden in vaste deeltjes, room en magere melk. Deze drie stofstromen worden afzonderlijk afgetapt op de plekken die in figuur 1 zijn aangeduid met 1, 2 of 3.
Yoghurt wordt gemaakt met een mengsel van magere melk en room. Op een zeker moment worden hieraan twee bacteriesoorten toegevoegd. Uit onderzoek blijkt dat deze twee bacteriesoorten elkaar stimuleren, waardoor het melkmengsel wordt omgezet tot yoghurt. Tijdens dit proces zetten de bacteriën lactose (C₁₂H₂₂O₁₁) met water om tot melkzuur (C₃H₆O₃). Zie reactie 1. De bacteriën gebruiken de energie die bij deze omzetting vrijkomt.
C₁₂H₂₂O₁₁ (aq) + H₂O (l) → 4 C₃H₆O₃ (aq) (reactie 1)
De vormingswarmte van C₁₂H₂₂O₁₁ bedraagt –22,26·10⁵ J mol^–1 en die van C₃H₆O₃ bedraagt −7,00·10⁵ J mol^–1.
Vraag 27 3 punten
Bereken de reactiewarmte van reactie 1 in joule per mol melkzuur. Gebruik Binas-tabel 57 of ScienceData-tabel 9.2.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord zijn:
( 1/4 × 22,26 + 1/4 × 2,86 − 7,00) ⋅ 10⁵ =− 0,72 ⋅ 10 (J mol⁵⁻¹)
of
( − E_begin + E_eind =
− 1/4 ×− ( 22,26 ⋅ 10⁵) + 1/4 ×− ( 2,86 ⋅ 10⁵) + ( −7,00 ⋅ 10⁵) =− 0,72 ⋅ 10 (J mol⁵⁻¹)
of
( − E_begin + E_eind =
− ( −22,26 ⋅ 10⁵) +− ( 2,86 ⋅ 10⁵) + 4 ×−( 7,00 ⋅ 10⁵) =
− 2,88 ⋅ 10 (joule per 4 mol melkzuur)⁵ Dat is per mol melkzuur − 2,88 ⋅ 10⁵= − 0,72 ⋅ 10 (J mol⁵⁻¹) 4
- absolute waardes van de vormingswarmtes (1)
- juiste verwerking van de coëfficiënten (1)
- de rest van de berekening (1)
Opmerking
Een antwoord als het volgende goedrekenen:
1/4 × 22,26 + 1/4 × 2,86 − 7,00 =− 0,72 ⋅ 10 (J mol⁵⁻ 1 )
2025, tijdvak 1: Beitsvloeistof recyclen
Opgavetekst
Bij het maken van plaatstaal wordt beitsvloeistof gebruikt. Na gebruik bevat deze waterige vloeistof $\mathrm{Fe^{2+}}$-ionen, $\mathrm{H^+}$-ionen en $\mathrm{Cl^-}$-ionen. In deze opgave worden twee processen beschreven waarmee gebruikte beitsvloeistof wordt gerecycled: het proces van New Zealand Steel (proces A) en het proces van SMS Siemag (proces B). In beide processen wordt gebruikte beitsvloeistof omgezet tot onder andere $\mathrm{Fe^{3+}}$-ionen en $\mathrm{HCl}$-gas.
Proces A
Het bedrijf New Zealand Steel maakt gebruik van een vortexreactor. Zie figuur 1. Een vortexreactor is een reactor waarin een ronddraaiende stroom van gassen (een vortex) aanwezig is. De reactor wordt verwarmd met behulp van gasbranders. De gebruikte beitsvloeistof wordt via vernevelaars van boven in de reactor gebracht bij een temperatuur van minimaal 350 °C. Hierdoor verdampt het water waarin de ionen zijn opgelost en ontstaan vast $\mathrm{FeCl_2}$ en gasvormig $\mathrm{HCl}$. Het vaste $\mathrm{FeCl_2}$ reageert vervolgens in de vortexreactor tot $\mathrm{Fe_2O_3}$, wat aan de onderkant van de reactor wordt afgevoerd en opgeslagen. $\mathrm{HCl}$ en stoom verlaten de vortexreactor aan de bovenkant en worden opgevangen.
Reactie 1 is exotherm.
Vraag 7 3 punten
Bereken de reactiewarmte van reactie 1 per mol gevormd $\mathrm{HCl}$.
Gebruik Binas-tabel 57 of ScienceData-tabel 9.2.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord zijn:
\left(\tfrac{4}{8}\times 3{,}42 + \tfrac{4}{8}\times 2{,}42 - \tfrac{2}{8}\times 8{,}24 - \tfrac{8}{8}\times 0{,}923\right)\cdot 10^5 = -6\cdot 10^3\ \mathrm{(J\,mol^{-1}\,HCl)}
of
-E_{begin} + E_{eind} = -\left[\tfrac{4}{8}\times(-3{,}42\cdot 10^5) + \tfrac{4}{8}\times(-2{,}42\cdot 10^5)\right] + \left[\tfrac{2}{8}\times(-8{,}24\cdot 10^5) + \tfrac{8}{8}\times(-0{,}923\cdot 10^5)\right] = -0{,}06\cdot 10^5\ \mathrm{(J\,mol^{-1}\,HCl)}
of
-E_{begin} + E_{eind} = -\left[4\times(-3{,}42\cdot 10^5) + 4\times(-2{,}42\cdot 10^5)\right] + \left[2\times(-8{,}24\cdot 10^5) + 8\times(-0{,}923\cdot 10^5)\right] = -0{,}504\cdot 10^5\ \mathrm{(J\ per\ 8\ mol\ HCl)}
\frac{-0{,}504\cdot 10^5}{8} = -0{,}06\cdot 10^5\ \mathrm{(J\,mol^{-1}\,HCl)}
Opmerking: de volgende berekening goed rekenen:
\tfrac{4}{8}\times 3{,}42 + \tfrac{4}{8}\times 2{,}42 - \tfrac{2}{8}\times 8{,}24 - \tfrac{8}{8}\times 0{,}923 = -6\cdot 10^3\ \mathrm{(J\,mol^{-1}\,HCl)}
2025, tijdvak 1: Groene coatings
Opgavetekst
Om oppervlakken van metalen of kunststoffen te beschermen tegen invloeden van buitenaf, kunnen ze worden bedekt met een laagje van een polymeer. Dit laagje wordt een coating genoemd. Veel coatings bevatten polyacrylaten, zoals poly-ethylacrylaat. In figuur 1 is een fragment van een molecuul poly-ethylacrylaat weergegeven.
Poly-ethylacrylaat wordt gemaakt door poly-additie van het monomeer ethylacrylaat.
B4 kan met een ander monomeer worden gepolymeriseerd tot een copolymeer dat geschikt is als coating. Het andere monomeer bepaalt de eigenschappen van het copolymeer. Een voorbeeld van zo’n ander monomeer is VeoVa-10. Zie figuur 4. Polymerisatie van B4 met VeoVa-10 levert een thermoplast op.
In een onderzoek werd de reactiesnelheid van B4 met VeoVa-10 bepaald. Na 8000 seconden bleek 96% van alle moleculen B4 en 96% van alle moleculen VeoVa-10 via een poly-additiereactie te zijn omgezet tot een copolymeer.
Vraag 14 4 punten
Bereken hoeveel gram copolymeer in 1,0 L oplossing is ontstaan na 8000 seconden. Maak onder andere gebruik van de volgende gegevens:
- De beginconcentraties van B4 en van VeoVa-10 waren 2,15 M.
- De molaire massa van B4 is 142 g mol⁻¹.
Structuurformule van VeoVa-10 (figuur 4). Bekijk in Opgaven, pagina 8
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste berekening is:
De molaire massa van VeoVa-10 is 198 (g mol⁻¹).
Na 8000 s heeft
\frac{2{,}15\times 96}{10^2} = 2{,}06\ \mathrm{(mol\,L^{-1})}
van beide monomeren gereageerd.
De massa van het gereageerde B4 per liter oplossing is $2{,}06\times 142 = 293$ (g).
De massa van het gereageerde VeoVa-10 per liter oplossing is $2{,}06\times 198 = 409$ (g).
De totale massa polymeer die per 1,0 liter oplossing is ontstaan, is $409 + 293 = 7{,}0\cdot 10^2$ (g).
of
De molaire massa van VeoVa-10 is 198 (g mol⁻¹).
Na 8000 s heeft
\frac{2{,}15\times 96}{10^2} = 2{,}06\ \mathrm{(mol\,L^{-1})}
van beide monomeren gereageerd.
De molaire massa van het copolymeer is 198 + 142 = 340 (g mol⁻¹).
De totale massa van het copolymeer die per 1,0 liter oplossing is ontstaan, is dus $2{,}06\times 340 = 7{,}0\cdot 10^2$ (g).
Deelscores bij de tweede berekening: molaire massa van VeoVa-10 (1); juiste verwerking van het omzettingspercentage (1); berekening van de molaire massa van het copolymeer (1); omrekening naar de totale massa van het copolymeer (1).
Indien het volgende antwoord is gegeven: 2
Na 8000 s heeft $\frac{2{,}15\times 96}{10^2} = 2{,}06$ (mol L⁻¹) gereageerd. De massa gereageerd B4 is $2{,}06\times 142 = 293$ (g L⁻¹). De totale massa polymeer die per 1,0 liter oplossing is ontstaan, is dus $2{,}9\cdot 10^2$ (g).
2025, tijdvak 1: Waterstofbromide-flowbatterij
Opgavetekst
Om duurzame energie betaalbaar op te slaan, hebben onderzoekers van de Technische Universiteit Eindhoven een batterij ontwikkeld die voldoende zonne-energie kan opslaan om een kantoor enkele weken van elektrische energie te voorzien. Deze batterij is een waterstofbromide-flowbatterij (HBFB) en heeft de grootte van een aantal zeecontainers.
Een HBFB bevat een oplossing van het zuur waterstofbromide (HBr) in water. Deze oplossing bevat de deeltjes $\mathrm{H^+(aq)}$ en $\mathrm{Br^-(aq)}$. De zure oplossing wordt door een pomp door de batterij gepompt. Een laagje polypropeen aan de binnenzijde van de pomp beschermt deze tegen de hoge zuurgraad.
De H2-halfcellen zijn aangesloten op 4 voorraadvaten met waterstof. Het volume van elk vat is 50 m³. De dichtheid van H₂ in een opgeladen HBFB is 0,732 kg m⁻³. Uiteindelijk wordt 89% van deze hoeveelheid H₂ omgezet tijdens stroomlevering. Hierbij komt 2,4·10⁵ J per mol H₂ vrij.
Vraag 30 4 punten
Bereken de maximale hoeveelheid elektrische energie in kWh die kan worden geleverd door de HBFB.
1,0 kWh = 3,6·10⁶ J.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juiste berekening zijn:
Het volume aan H₂ in de voorraadvaten is 4 × 50 = 2,00·10² (m³).
Dit komt overeen met 2,00·10² × 0,732 = 1,46·10² (kg).
De massa H₂ die wordt omgezet is
1{,}46\cdot 10^2 \times \frac{89}{10^2} = 1{,}30\cdot 10^2\ \mathrm{(kg)}
De chemische hoeveelheid waterstof is
\frac{1{,}30\cdot 10^2 \cdot 10^3}{2{,}02} = 6{,}45\cdot 10^4\ \mathrm{(mol\ waterstof)}
De vrijgekomen energie is
6{,}45\cdot 10^4 \times 2{,}4\cdot 10^5 = 1{,}55\cdot 10^{10}\ \mathrm{(J)}
Dat komt overeen met
\frac{1{,}55\cdot 10^{10}}{3{,}6\cdot 10^6} = 4{,}3\cdot 10^3\ \mathrm{(kWh)}
of
Het volume aan H₂ in de voorraadvaten is 4 × 50 = 2,00·10² (m³). Dit komt overeen met 2,00·10² × 0,732 = 1,46·10² (kg).
De massa H₂ die wordt omgezet is
1{,}46\cdot 10^2 \times \frac{89}{10^2} = 1{,}30\cdot 10^2\ \mathrm{(kg)}
Per mol waterstof komt vrij:
\frac{2{,}4\cdot 10^5}{3{,}6\cdot 10^6} = 6{,}67\cdot 10^{-2}\ \mathrm{(kWh)}
De maximale hoeveelheid elektrische energie is dus:
\frac{1{,}30\cdot 10^2 \times 6{,}67\cdot 10^{-2}}{2{,}02\cdot 10^{-3}} = 4{,}3\cdot 10^3\ \mathrm{(kWh)}
2025, tijdvak 2: Zeewater-accu
Vraag 9 2 punten
Een accu die Na+-ionen uit zeewater gebruikt, wordt een zeewater-accu genoemd. De molariteit van de Na+-ionen in zeewater is gemiddeld 470 mmol per liter zeewater. Bereken de concentratie van de Na+-ionen in zeewater in gram per liter.
Bekijk het antwoord
- Juiste verwerking van de molaire massa van Na+ (23,0 g mol-1) bij de omrekening van de molariteit (1p)
- De rest van de berekening: $4{,}70 \cdot 10^{-1} \times 23{,}0 = 10{,}8$ g L-1 (1p)
De uitkomst is 10,8 g L-1 (of 1,08·10⁴ mg L-1 bij de andere berekening, die gelijk is aan 10,8 g L-1).
Vraag 15 4 punten
Uit halfreacties 2 en 3 blijkt dat per mol Sb2S3 veel elektronen worden opgenomen. Dit is een belangrijk gegeven voor de energiedichtheid van een accu. De energiedichtheid van deze accu is de hoeveelheid energie die per kg elektrodemateriaal (Sb2S3) kan worden geleverd, uitgedrukt in Wh kg-1. De maximale energie die deze accu per mol elektronen kan leveren, is 51 Wh. Bereken de energiedichtheid van deze accu. Geef je antwoord in het juiste aantal significante cijfers. Gebruik halfreacties 2 en 3 en het volgende gegeven: de molaire massa van Sb2S3 is 340 g mol-1.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat per mol Sb2S3 12 mol elektronen worden overgedragen (1p)
- Juiste verwerking van de energie van 1 mol elektronen: 12 x 51 Wh = 6,12·10² Wh per mol Sb2S3 (1p)
- De rest van de berekening: 6,12·10² / 340 = 1,80 Wh g-1 (1p)
- Significantie: energiedichtheid 1,8·10³ Wh kg-1 (1p)
Alternatief via de chemische hoeveelheid: 1000 g / 340 g mol-1 = 2,94 mol Sb2S3 per kg; 2,94 x 12 = 3,53·10¹ mol elektronen per kg; 3,53·10¹ x 51 Wh = 1,8·10³ Wh kg-1. Het antwoord heeft twee significante cijfers.
2025, tijdvak 2: Stikstofbindende bacteriën maken etheen
Vraag 23 3 punten
Onder geschikte omstandigheden werd door de bacteriën in een reageerbuisje in 1 uur tijd $3\cdot10^{-2}\ \mu mol$ etheen gevormd. De groei van plantenwortels wordt verstoord bij een etheen-concentratie die hoger is dan 0,1 cm3 per m3 grond. Roos berekent het volume grond in dm3 waarbij de wortelgroei net niet wordt verstoord door $3\cdot10^{-2}\ \mu mol$ etheen. Geef deze berekening van het volume grond in dm3. Ga ervan uit dat het volume van 1 mol etheen 24 dm3 is, en dat alle gevormde etheen gelijkmatig door de grond verspreid is en blijft.
Bekijk het antwoord
- Berekening van het volume etheen dat in het buisje ontstaat: $3\cdot10^{-2} \times 10^{-6} \times 24 \times 10^{3} = 7{,}2 \cdot 10^{-4}$ cm3 (1p)
- Omrekening naar het volume grond: $\frac{7{,}2 \cdot 10^{-4}}{0{,}1} \times 10^{3}$ dm3 (1p)
- Omrekening van micromol naar mol en van de volume-eenheden (1p)
Het antwoord is ongeveer 7 dm3 (tussenuitkomst 7,2 dm3). Een afwijking door acceptabel tussentijds afronden wordt niet aangerekend.
2025, tijdvak 2: Mondkapjes
Opgavetekst
Figuur 1

Foto van een mondkapje type IIR. Met lijnen zijn de drie lagen aangegeven: laag 3 (binnenlaag), laag 2 (middenlaag) en laag 1 (buitenlaag).
Figuur 2

Structuurformule van een deel van polymeer A: een keten van koolstofatomen met de herhalende eenheid -CH2-CH(CH3)-, het begin en einde van de keten met ~ aangegeven.
Vraag 29 3 punten
In 2020 werden wereldwijd op een gegeven moment per dag 2,0 miljard mondkapjes met polymeer A in afvalovens verbrand. Bereken hoeveel ton CO2 per dag vrijkwam door de verbranding van polymeer A in deze mondkapjes. Gebruik de volgende gegevens en aannames: een mondkapje bevat gemiddeld 2,45 gram polymeer A; de massa van de repeterende eenheid in polymeer A is 42,1 u; bij de verbranding ontstaan drie moleculen CO2 per repeterende eenheid in polymeer A; 1 ton = 10³ kg.
Bekijk het antwoord
- Juiste verwerking van de molaire massa van de repeterende eenheid van polymeer A (42,1 g mol-1) en van de molaire massa van CO2 (44,0 g mol-1) (1p)
- Juiste verwerking van de molverhouding: 3 mol CO2 per mol repeterende eenheid (1p)
- De rest van de berekening: $1{,}5 \cdot 10^4$ ton CO2 per dag (1p)
Antwoord: 1,5·10⁴ ton CO2 per dag (tussenuitkomst: 7,68 g CO2 per mondkapje).
2025, tijdvak 2: Hyaluronzuur in fillers
Opgavetekst
Figuur 1

De structuurformule van een repeterende eenheid van hyaluronzuur (HyZ). Het fragment bevat OH-groepen, een C=O-groep in de carboxylgroep (H-O-C(=O)-), een acetylamidegroep (NH-C(=O)-CH3) en de ringen die via zuurstofbruggen aan elkaar zijn verbonden. Aan het fragment hangen uiteinden met ~.
Bron 11

Het symbool voor een watermolecuul in de opdracht: een O-atoom met twee H-atomen eraan (H-O-H). Dit symbool gebruik je om de watermoleculen op de uitwerkbijlage weer te geven.
Vraag 31 2 punten
Tijdens een onderzoek is bepaald dat 1,0 gram HyZ 44 gram water kan binden. De massa van een repeterende eenheid HyZ is 379 u. Bereken het aantal watermoleculen dat volgens dit onderzoek gebonden kan worden aan een repeterende eenheid van het HyZ.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de chemische hoeveelheid repeterende eenheden en van de chemische hoeveelheid water: $\frac{1{,}0}{379} = 2{,}64 \cdot 10^{-3}$ mol en $\frac{44}{18{,}0} = 2{,}44$ mol (1p)
- Omrekening naar het aantal moleculen water per repeterende eenheid: $\frac{2{,}44}{2{,}64 \cdot 10^{-3}} = 9{,}3 \cdot 10^2$ (1p)
Antwoord: 9,3·10² watermoleculen per repeterende eenheid. Een berekening via de massa van het gebonden water (44 x 379 / 18,0 = 9,3·10²) is ook goed. Als bij de berekening de massa van de uiteinden van de keten is meegenomen, beoordeel dat niet.
Vraag 35 3 punten
Er mag van het niet-gereageerde BDDE maximaal $1{,}0\cdot10^{-5}$ mol L-1 in de filler aanwezig zijn. Gebruik de volgende gegevens: de dichtheid van de filler is 1,0 g mL-1; de molecuulformule van BDDE is $C_{10}H_{18}O_4$. Bereken het gehalte BDDE in massa-ppm dat maximaal in de filler aanwezig mag zijn.
Bekijk het antwoord
- De molaire massa van BDDE juist: 202 g mol-1 (1p)
- Berekening van de massa BDDE: $1{,}0\cdot10^{-5} \times 202 = 2{,}02\cdot10^{-3}$ g (1p)
- Omrekening naar het gehalte in massa-ppm: $\frac{2{,}02\cdot10^{-3}}{1{,}0\cdot10^{3}} \times 10^{6} = 2{,}0$ massa-ppm (1p)
Antwoord: 2,0 massa-ppm. Massa-ppm is het aantal mg per kg. Het correctievoorschrift rekent met 1,0 L filler, dus 1,0·10³ g.
2024, tijdvak 1: Koeien boeren methaan op
Vraag 9 4 punten
Methaan neemt in de pens van de koe een groot volume in. In een koe wordt gemiddeld per dag 165 gram H2 omgezet tot CH4 volgens reactie 1:
4\ H_2(g) + CO_2(g) \rightarrow CH_4(g) + 2\ H_2O(l)
1,0 mol methaan heeft (in een koe) een volume van 25 liter.
Bereken het volume in liters methaan dat gemiddeld per dag in een koe ontstaat. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de chemische hoeveelheid waterstof die per dag wordt omgezet: 165 / 2,02 = $8{,}17 \times 10^1$ mol. (1p)
- Omrekening naar de chemische hoeveelheid methaan die per dag ontstaat: $\frac{1}{4} \times 8{,}17 \times 10^1 = 2{,}04 \times 10^1$ mol. (1p)
- Omrekening naar het volume in liter methaan: $2{,}04 \times 10^1 \times 25 = 5{,}1 \times 10^2$ L. (1p)
- De uitkomst is in het juiste aantal significante cijfers gegeven (twee). (1p)
De uitkomst is $5{,}1 \times 10^2$ L (twee significante cijfers, door de gegeven 25 liter). Rekent de kandidaat via de massa van CH4 (3,26·10^2 g, met 16,0 g/mol) en een dichtheid van 0,72 g/L, dan is het volume 4,5·10^2 L; dat krijgt 3 punten.
2024, tijdvak 1: Zuurstofvanger
Opgavetekst
figuur 2

Schema van het maken van de folie: drie extruders (voor laag A, B en C) met toevoerbuizen, een verdeelstuk, een koelrol en de folie. Rechts de structuurformule van PE: een keten van C-atomen met per C-atoom twee H-atomen, met n herhalingen.
figuur 3

Diagram met op de horizontale as de hoeveelheid gebonden water (g/m²), met de aanduidingen 1,0, 1,5 en 2,0. Op de verticale as de hoeveelheid weggevangen O2 (cm³/cm²), met de aanduidingen 0,015, 0,020, 0,025 en 0,030.
Vraag 14 4 punten
De hoeveelheid water die per m² verpakkingsmateriaal gebonden is, heeft invloed op de hoeveelheid zuurstof die weggevangen kan worden. Figuur 3 geeft dit verband weer.
Onderzoekers maakten een rechthoekig zakje uit 2 stukjes van 6,5 bij 7,75 cm van het verpakkingsmateriaal OxyGuardTM. Nadat het zakje was gevuld met een droog voedingsmiddel en was afgesloten, bevond zich nog 13,4 cm³ lucht in het zakje. De lucht bevatte 20,9 volumeprocent zuurstof.
Voer de volgende opdrachten uit:
- 1. Bereken het volume zuurstof in cm³ in de 13,4 cm³ lucht in het zakje.
- 2. Laat met een berekening zien of het verpakkingsmateriaal al deze zuurstof kan wegvangen. Gebruik figuur 3 en het gegeven dat het gebruikte verpakkingsmateriaal 1,40 g/m² gebonden water bevatte. Noteer de afgelezen waarde in drie significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Het volume zuurstof is berekend: 13,4 × 20,9/100 = 2,80 cm³. (1p)
- De waarde is juist afgelezen uit de grafiek in drie significante cijfers, tussen 0,0235 en 0,0240 cm³/cm² bij 1,40 g/m² gebonden water. (1p)
- Het oppervlak van het verpakkingsmateriaal is berekend: 2 × 6,5 × 7,75 = 1,01·10^2 cm². (1p)
- Het weggevangen zuurstofvolume is omgerekend (ca. 2,4 cm³) en de conclusie is consequent: niet alle zuurstof kan worden weggevangen. (1p)
De afgelezen waarde moet tussen 0,0235 en 0,0240 cm³/cm² liggen (de waarde bij 1,40 g/m² is 0,0238). Het volume zuurstof is 13,4 × 20,9/100 = 2,80 cm³. Het oppervlak is 2 × 6,5 × 7,75 = 1,01·10^2 cm². Met 0,0238 cm³/cm² kan er 0,0238 × 1,01·10^2 = 2,4 cm³ zuurstof worden weggevangen: minder dan 2,80 cm³, dus nee, niet alle zuurstof kan worden weggevangen.
2024, tijdvak 1: Lithium-ion-accu’s recyclen
Vraag 18 2 punten
De positieve elektrode van dit type LIA bevat een actieve stof met lithium-ionen, nikkel-ionen, mangaan-ionen en kobalt-ionen. De verhoudingsformule kan als volgt worden genoteerd: $LiNi_{0{,}80}Mn_{0{,}10}Co_{0{,}10}O_2$.
Bereken de molaire massa in gram per mol van $LiNi_{0{,}80}Mn_{0{,}10}Co_{0{,}10}O_2$.
Bekijk het antwoord
- De relatieve atoommassa's zijn juist (Li 6,94; Ni 58,7; Mn 54,9; Co 58,9; O 16,0). (1p)
- De indices zijn juist verwerkt en opgeteld: $\approx 97{,}3$ g/mol. (1p)
Ook de uitkomst 973 g/mol (de formule vermenigvuldigd met tien) is juist.
Bron 6
Energiediagram van reactie 1 op de uitwerkbijlage. Een verticale as met de pijl energie omhoog. Het niveau van de geactiveerde toestand staat hoog, het beginniveau 4 Al + 3 O2 staat eronder. Het niveau van het reactieproduct ontbreekt.
Vraag 21 3 punten
In zone 3 wordt de hoge temperatuur bereikt door de exotherme reactie tussen aluminium en zuurstof (reactie 1):
4\ Al + 3\ O_2 \rightarrow 2\ Al_2O_3
Op de uitwerkbijlage is het energiediagram van reactie 1 onvolledig weergegeven. In dit energiediagram ontbreekt het niveau van het reactieproduct.
Voer op de uitwerkbijlage de volgende opdrachten uit:
- 1. Bereken de reactiewarmte (∆E) in J per 4 mol aluminium van reactie 1. Gebruik Binas-tabel 57 of ScienceData-tabel 9.2.
- 2. Teken in het energiediagram het ontbrekende energieniveau van aluminiumoxide, met bijschrift.
- 3. Geef ∆E op de juiste plaats in het energiediagram aan.
Bekijk het antwoord
- De reactiewarmte voor 4 mol Al is berekend: ∆E = -33,6·10^5 J. (1p)
- Het energieniveau van het reactieproduct is lager getekend dan het energieniveau van de beginstoffen, met bijschrift (aluminiumoxide of reactieproduct), consequent met de berekende reactiewarmte. (1p)
- ∆E is juist weergegeven op de juiste plaats, in overeenstemming met het getekende energieniveau van de reactieproducten. (1p)
Berekening: de vormingswarmte van Al2O3 is -16,8·10^5 J/mol; voor 2 mol Al2O3 is de reactiewarmte 2 × (-16,8·10^5) = -33,6·10^5 J per 4 mol Al. Deze deelscores zijn de aanvulling op het correctievoorschrift bij vraag 21 (die vervangt de eerdere tweede en derde deelscore). Bijschriften 'aluminiumoxide' en 'reactieproduct' zijn goed.
2024, tijdvak 2: Passievruchtaroma in sauvignon blanc
Tabel 1
| geurstof | concentratie in vloeistof (ng/L) | geurdrempel (ng/L) | OAV |
|---|---|---|---|
| 3-MHA | 2,50·10³ | 4,0 | 6,3·10² |
| 3-MH | 1,80·10⁴ | 60 | 3,0·10² |
Vraag 7 4 punten
Hoe sterk het passievruchtaroma in wijn wordt waargenomen, kan worden berekend met de Odour Activity Value (OAV). OAV = concentratie van de geurstof in de wijn / geurdrempel van de geurstof in de wijn. In tabel 1 staan gegevens over de concentraties 3-MH en 3-MHA in een bepaalde fles sauvignon blanc. De totale OAV van 3-MH en 3-MHA bij elkaar opgeteld is volgens tabel 1 gelijk aan 9,3·10². Wanneer sauvignon blanc lang bewaard wordt, zal het passievruchtaroma minder sterk worden. Een oorzaak hiervan is de omzetting van 3-MHA tot 3-MH. De totale OAV neemt hierdoor af. Na een bepaalde tijd is 50% van de 3-MHA in tabel 1 omgezet tot 3-MH. Bereken de nieuwe totale OAV. Gebruik de volgende gegevens: • waarden uit tabel 1; • uit 1,3 gram 3-MHA wordt 1,0 gram 3-MH gevormd.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de massa 3-MHA die over is per volume-eenheid wijn, of de massa 3-MHA die is gereageerd per volume-eenheid wijn (1p)
- Omrekening naar de massa 3-MH die extra is gevormd per volume-eenheid wijn (1p)
- Omrekening naar de nieuwe concentratie 3-MH (1p)
- Omrekening naar de nieuwe totale OAV (1p)
Een voorbeeld van een juiste berekening: de concentratie 3-MHA is 2,50·10³ ng per L wijn; 50% wordt omgezet, dus 1,25·10³ ng per L 3-MHA is over en wordt omgezet; uit 1,25·10³ ng 3-MHA ontstaat 9,62·10² ng 3-MH; de nieuwe concentratie 3-MH is 1,90·10⁴ ng L⁻¹; de totale OAV is 6,3·10². Een afwijking door acceptabel tussentijds afronden wordt niet aangerekend.
2024, tijdvak 2: Producten uit bischofiet
Vraag 13 2 punten
De MgCl2-oplossing die uit de bodem wordt gewonnen, wordt verzameld in bezinkbakken. Aan de MgCl2-oplossing wordt de vaste stof dolime toegevoegd. Dolime is een mengsel van de stoffen calciumoxide en magnesiumoxide. Wanneer dolime aan de MgCl2-oplossing wordt toegevoegd, treedt reactie 1 op. Door reactie 1 ontstaan de vaste stof magnesiumhydroxide ($Mg(OH)_2$) en een oplossing van calciumchloride ($CaCl_2$). $CaO$ + $MgO$ + 2 $H_2O$ + $Mg^{2+}$ → 2 $Mg(OH)_2$ + $Ca^{2+}$ (reactie 1). Bereken hoeveel ton $Mg(OH)_2$ gemaakt kan worden uitgaande van 1,0 ton $MgCl_2$ en voldoende dolime. 1,0 ton = 1,0·10³ kg.
Bekijk het antwoord
- Juiste verwerking van de molaire massa's van $MgCl_2$ en $Mg(OH)_2$ (1p)
- Verwerking van de molverhouding (1:2) en rest van de berekening (1p)
Een voorbeeld van een juiste berekening: 1,0·10³ kg MgCl2 is 1,05·10⁴ mol; dat geeft 2,10·10⁴ mol Mg(OH)2, met een massa van 1,2 ton. Reken een afwijking door het afronden van de molaire massa's niet aan.
2024, tijdvak 2: Fosfine in binnenvaartschepen
Opgavetekst
tekstfragment
Fosfine ($PH_3$) is een brandbaar en zeer giftig gas. Het wordt gebruikt voor bestrijding van ongedierte, bijvoorbeeld in de lading van een schip. Bij een meting op een schip in Utrecht werden concentraties fosfine gemeten van meer dan 300 massa-ppm. Voor mensen is de stof al gevaarlijk vanaf een concentratie van 0,5 massa-ppm. Fosfine wordt niet als gas in het ruim van een schip verspreid, maar er worden pillen met magnesiumfosfide in het ruim van het schip gelegd. Het magnesiumfosfide in de pillen zal langzaam reageren met waterdamp, waarbij gasvormige fosfine wordt gevormd.
naar: nos.nl (zomer 2021)
Vraag 17 3 punten
Op de website van een leverancier van magnesiumfosfidepillen staat het volgende vermeld: 1 magnesiumfosfidepil zal maximaal 0,20 gram fosfine vormen. Bereken hoeveel magnesiumfosfidepillen minimaal in het ruim van het schip uit het tekstfragment zijn gelegd om een concentratie fosfine van 300 massa-ppm te krijgen. Gebruik de volgende aannames: de dichtheid van de lucht in het ruim was 1,293 kg m⁻³; het volume van het ruim van het schip was 925 m³.
Bekijk het antwoord
- Juiste verwerking van de dichtheid van de lucht en het volume van het ruim (of van de dichtheid en het gehalte fosfine in massa-ppm) (1p)
- Juiste verwerking van het gehalte fosfine van 300 massa-ppm (of van het volume van het ruim) (1p)
- Rest van de berekening: het aantal pillen is de massa fosfine gedeeld door 0,20 g, uitkomst 1,8·10³ pillen (1p)
Een voorbeeld van een juiste berekening: de massa lucht in het ruim is 1,20·10³ kg; de massa fosfine is 300 massa-ppm van 1,20·10³ kg, dus 3,59·10⁻¹ kg; dat is 1,8·10³ pillen, want per pil ontstaat 0,20 g fosfine. Een alternatieve route via de concentratie fosfine (3,88·10⁻⁴ kg m⁻³) levert hetzelfde resultaat.
Vraag 20 3 punten
Spontane ontbranding komt doordat de reactie waarbij fosfine ontstaat exotherm is. De temperatuur stijgt als gevolg hiervan, waardoor fosfine kan ontbranden. Daarom bevatten magnesiumfosfidepillen ammoniumcarbamaat ($NH_2CO_2NH_4$). De aanwezigheid van ammoniumcarbamaat in de pillen verkleint de kans op spontane ontbranding. Als de temperatuur boven de 60 °C komt, zal ammoniumcarbamaat ontleden volgens reactie 1. $NH_2CO_2NH_4$ (s) → 2 $NH_3$ (g) + $CO_2$ (g) (reactie 1). Bereken de reactiewarmte van reactie 1 per mol ammoniumcarbamaat. Gebruik Binas-tabel 57 of ScienceData-tabel 9.2 en de vormingswarmte van ammoniumcarbamaat: –6,43·10⁵ J mol⁻¹.
Bekijk het antwoord
- Juiste absolute waarden van de vormingswarmten (1p)
- Verwerking van de coëfficiënten (1p)
- Rest van de berekening: de reactiewarmte is +1,57·10⁵ J mol⁻¹ (1p)
Een voorbeeld van een juiste berekening: de reactiewarmte is de som van de vormingswarmten van de producten min die van de beginstof, dus (2 × (-0,46·10⁵)) + (-3,94·10⁵) - (-6,43·10⁵) = +1,57·10⁵ J mol⁻¹. Ook de berekening met de coëfficiënten in één regel geeft +1,57·10⁵ J mol⁻¹ en is goed. De waarde is positief, dus de reactie is endotherm.
2024, tijdvak 2: Uraan uit zeewater
Vraag 23 2 punten
Tot nu toe wordt uraan in de vorm van erts afgegraven uit mijnen. Bij een jaarlijkse wereldwijde behoefte van 6,0·10⁷ kg uraan zullen deze mijnen een voorraad uraan hebben voor slechts 80 jaar. Zeewater is een veel grotere bron van uraan. Winning van uraan uit zeewater staat daarom in de belangstelling. Een probleem hierbij is echter dat het gehalte in zeewater laag is: 3,38·10⁻⁹ kg uraan per L. Bereken het volume aan zeewater in m³ dat minimaal nodig is om de jaarlijkse wereldwijde behoefte aan uraan uit zeewater te halen. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Berekening van het volume zeewater in m³ dat nodig is (1p)
- Significantie: de uitkomst heeft het juiste aantal significante cijfers (1,8·10¹³ m³) (1p)
Een voorbeeld van een juiste berekening: er is 6,0·10⁷ kg / 3,38·10⁻⁹ kg per L = 1,8·10¹⁶ L zeewater, dat is 1,8·10¹³ m³. Uitkomst met twee significante cijfers.
Vraag 27 4 punten
De hydrogel kan na stap 3 worden hergebruikt. Na het uitvoeren van de stappen 1 tot en met 4 werd per gram gebruikte hydrogel 2,99·10⁻⁵ mol $UO_2^{2+}$-ionen verkregen. Dit proces is voor verbetering vatbaar, omdat er erg grote hoeveelheden hydrogel nodig zijn om de wereldwijde jaarlijkse behoefte aan uraan voor kerncentrales te kunnen leveren. Bereken hoeveel kg hydrogel nodig is om de wereldwijde jaarlijkse behoefte aan uraan (U) voor kerncentrales te kunnen leveren. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers. Ga uit van de volgende gegevens en aannames: de gel wordt per jaar 17 keer gebruikt; de wereldwijde jaarlijkse behoefte aan U is 6,0·10⁷ kg; de molaire massa van U is 238 g mol⁻¹; bij de omzetting van $UO_2^{2+}$-ionen naar U treedt geen verlies op.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de massa uraan die per gram hydrogel per ronde is verkregen (1p)
- Juiste verwerking van de 17 keer gebruik van de hydrogel (1p)
- Rest van de berekening (1p)
- Significantie: de uitkomst is 5,0·10⁸ kg (1p)
Een voorbeeld van een juiste berekening: de massa uraan per gram hydrogel per ronde is 2,99·10⁻⁵ × 238 = 7,12·10⁻³ g; na 17 keer gebruik is dat 1,21·10⁻¹ g per gram hydrogel; er is 6,0·10¹⁰ g uraan nodig, dus 5,0·10¹¹ g hydrogel, wat 5,0·10⁸ kg is. Ook de aanpak via chemische hoeveelheden (2,52·10⁸ mol U, 5,08·10⁻⁴ mol per gram hydrogel na 17 keer gebruik) levert 5,0·10⁸ kg op. Een juiste berekening met een molaire massa van 235 g mol⁻¹ wordt goed gerekend. Fouten in de omrekening van eenheden worden maar eenmaal aangerekend.
2024, tijdvak 2: Ammoniak-brandstofcel
Opgavetekst
Figuur 1

Schema van een ammoniak-brandstofcel. Links de C-MnO2-elektrode, met bovenaan H2O en lucht (zonder O2) en onderaan H2O en lucht (met O2) als toevoer. Rechts de C-Ni-elektrode, met onderaan NH3 als toevoer en bovenaan H2O en N2 als afvoer. Tussen de twee elektroden zit een membraan, waardoor OH⁻-ionen van de C-MnO2-elektrode naar de C-Ni-elektrode bewegen. De twee elektroden zijn verbonden via een lampje.
Figuur 2

Energiediagram met het energieniveau op de verticale as (energie, omhoog). Links de waterstof-brandstofcel: van H2 + O2 + N2 naar H2O + N2 via ΔE1, de pijl wijst omlaag. Rechts de ammoniak-brandstofcel: van H2 + O2 + N2 naar NH3 + O2 via ΔE2 (de pijl van stap 1 wijst omlaag, NH3 + O2 ligt lager dan H2 + O2 + N2), en van NH3 + O2 naar H2O + N2 via ΔE3, de pijl wijst omlaag. De eindstand H2O + N2 ligt in beide cellen even laag.
Vraag 31 2 punten
In een waterstof-brandstofcel reageren waterstof en zuurstof tot water. Het gebruik van ammoniak als brandstof komt neer op dezelfde reactie, maar dan in twee stappen. Stap 1: waterstof en stikstof worden omgezet tot ammoniak (reactie 1). Stap 2: in een ammoniak-brandstofcel reageren ammoniak en zuurstof tot stikstof en water. In figuur 2 zijn de energie-effecten in de waterstof-brandstofcel (ΔE1) en in de ammoniak-brandstofcel (ΔE3) weergegeven in één energiediagram. Uit figuur 2 blijkt dat de ammoniak-brandstofcel minder energie levert per mol waterstof dan de waterstof-brandstofcel. Leg uit aan de hand van figuur 2 of stap 1 een exotherme of een endotherme reactie is.
Bekijk het antwoord
- Relevant gegeven uit figuur 2, bijvoorbeeld: het energieniveau van NH3 + O2 ligt lager dan dat van H2 + O2 + N2, of de pijl van stap 1 (ΔE2) wijst omlaag (1p)
- Consequente conclusie: de reactie van stap 1 is exotherm (1p)
Voorbeelden van een juist antwoord: het energieniveau van de reactieproducten van stap 1 (reactie 1) ligt lager dan dat van de beginstoffen, dus er komt energie vrij en de reactie is exotherm; of: de pijl van stap 1 wijst omlaag, dus er komt energie vrij; of: ΔE2 hoort bij stap 1 en is negatief (de pijl wijst omlaag), dus exotherm.
2023, tijdvak 1: Zonnebrandstof
Opgavetekst
tekstfragment Zonnebrandstof
“Iedere dertig minuten vangt de aarde een hoeveelheid zonlicht op waarmee we de hele wereld een jaar lang van energie kunnen voorzien. Hier ligt voor ons de uitdaging. We moeten gebruikmaken van deze mogelijkheid.” Met deze woorden opende toenmalig kroonprins Willem Alexander in 2011 een seminar in Dresden.
Wetenschappers hebben iets bedacht om zonlicht te kunnen gebruiken als ‘zonnebrandstof’. Voor deze zonnebrandstof wordt zonne-energie gebruikt die is opgevangen door zonnecellen, om water te ontleden tot waterstof en zuurstof. De gevormde waterstof wordt vervolgens door de genetisch aangepaste bacteriesoort R. eutropha met koolstofdioxide omgezet tot de zonnebrandstof isopropylalcohol (IPA). Dit proces is vereenvoudigd weergegeven in figuur 1a.
Het proces in figuur 1a heeft overeenkomsten met de natuurlijke fotosynthese. Beide processen hebben bijvoorbeeld zonlicht als energiebron nodig.
naar: www.groenegrondstoffen.nl
figuur 1a

Schema van de reactor. Bovenaan een zonnecel die met elektrode A en elektrode B is verbonden. De reactor bevat een zoutoplossing met bacteriën; van bovenaf wordt CO2 ingeleid. Bij elektrode A: 2 H2O geeft 4 H+ en O2. Bij elektrode B: 2 H+ geeft H2. Door de bacteriën reageren H2 en CO2 tot IPA.
Vraag 8 3 punten
De volledige verbranding van IPA is weergegeven met de vergelijking: 2 $C_3H_8O$ (l) + 9 $O_2$ (g) → 6 $CO_2$ (g) + 8 $H_2O$ (l). De reactiewarmte van deze reactie is −20,1·10^5 J mol-1 IPA. Laat door middel van een berekening zien dat de reactiewarmte van de volledige verbranding van IPA gelijk is aan −20,1·10^5 J mol-1 IPA. Gebruik Binas-tabel 57A of ScienceData-tabel 9.2. Gebruik voor de vormingswarmte van IPA: −3,18·10^5 J mol-1.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt de juiste absolute waarden van de vormingswarmten van $CO_2$, $H_2O$ en IPA (1p)
- Verwerkt de coëfficiënten van de reactievergelijking juist (1p)
- Rekent het geheel juist uit tot −20,1·10^5 J mol-1 IPA (1p)
Uitwerking: vormingswarmten van $CO_2$ −3,94·10^5 J mol-1 (6 mol), van $H_2O$ −2,86·10^5 J mol-1 (8 mol) en van IPA −3,18·10^5 J mol-1 (2 mol). Per mol IPA: (6 × 3,94 + 8 × 2,86 − 2 × 3,18) / 2 = 20,1·10^5 J mol-1, dus reactiewarmte −20,1·10^5 J mol-1.
Vraag 9 3 punten
De energiedichtheid van een brandstof is de hoeveelheid energie die vrijkomt bij de volledige verbranding van een bepaalde hoeveelheid van die brandstof. De energiedichtheid van vloeibare brandstoffen wordt vaak uitgedrukt in megajoule per liter (MJ L-1). De reactiewarmte voor de volledige verbranding van IPA is −20,1·10^5 J mol-1 IPA. Bereken de energiedichtheid van IPA in MJ L-1. Gebruik de volgende gegevens: de reactiewarmte voor de volledige verbranding van IPA: −20,1·10^5 J mol-1 IPA; de dichtheid van IPA: 785 g L-1; 1 MJ = 10^6 J.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt de juiste molaire massa van IPA (60,1 g mol-1) (1p)
- Rekent de dichtheid om naar de chemische hoeveelheid IPA per liter, of naar het volume per mol of de energie per gram (1p)
- Rekent de energie om naar de energiedichtheid in MJ L-1, uitkomst 26,3 MJ L-1 (1p)
Voorbeeld: molaire massa van IPA is 60,1 g mol-1. 785 / 60,1 = 13,06 mol L-1. 13,06 × 20,1·10^5 = 2,625·10^7 J L-1 = 26,3 MJ L-1. Ook goed: met het volume per mol (7,656·10^-2 L mol-1) of met de energie per gram (3,344·10^4 J g-1). Rekent men met −20,1·10^5 en komt er −26,3 uit, dan ook goed.
2023, tijdvak 1: Alpaca
Vraag 14 2 punten
Bereken de massapercentages van koper en zink in dit muntje van alpaca-12. Gegeven: alpaca-12 bevat 12,0 massaprocent nikkel; de massa van het muntje vóór de reactie bedroeg 12,9 g; de massa van de overgebleven vaste stof na de reactie bedroeg 8,3 g.
Bekijk het antwoord
- Berekent het massapercentage koper (8,3 / 12,9 × 100%, ongeveer 64 massa%) of de massa van het gereageerde zink (3,05 g) (1p)
- Rekent om naar de massapercentages van koper (64 massa%) en zink (24 massa%) (1p)
Ook goed via de nikkelmassa: 12,0% van 12,9 g is 1,55 g nikkel. Het gereageerde zink is 12,9 - 8,3 - 1,55 = 3,05 g, dat is 24 massa% zink. Koper is dan 64 massa%.
2023, tijdvak 1: Scheepvaart over op LNG?
Opgavetekst
Scheepvaart over op LNG?
Schepen varen grotendeels op stookolie. Stookolie is een van de destillatiefracties van aardolie. Deze fractie bevat behalve koolwaterstoffen ook zwavelverbindingen. Daardoor komt bij de verbranding in de scheepsmotoren zwaveldioxide (SO2) vrij. De uitstoot van zwaveldioxide, maar ook van koolstofdioxide, stikstofoxiden en fijnstof leidt in havens en steden tot milieuproblemen.
Vraag 29 4 punten
Een groot cruiseschip verbruikt zo'n 2,4·10^5 kg stookolie per dag. Volgens nieuwe milieueisen moet het gehalte zwavel in stookolie wereldwijd omlaag. In Europa geldt de norm van 0,1 massaprocent S. Bereken het aantal kg zwaveldioxide ($SO_2$) dat maximaal ontstaat bij de verbranding van 2,4·10^5 kg stookolie die voldoet aan de Europese norm. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Verwerkt het gehalte: 0,1% van 2,4·10^5 kg is 2,4·10^2 kg zwavel (1p)
- Rekent de massa zwavel om naar de chemische hoeveelheid zwavel: 7,5·10^3 mol (1p)
- Rekent de chemische hoeveelheid om naar de massa zwaveldioxide in kg (1p)
- Geeft de uitkomst met het juiste aantal significante cijfers: 5·10^2 kg (1p)
Aanvulling op het correctievoorschrift: bij een uitkomst in twee significante cijfers goed rekenen. Als er gerekend is met 0,15% in plaats van met 0,1%, dit niet aanrekenen. Voorbeeld: 2,4·10^5 kg × 0,1% = 2,4·10^2 kg zwavel = 7,5·10^3 mol; 7,5·10^3 mol × 64,1 g mol-1 = 4,8·10^2 kg $SO_2$. Uitkomst: 5·10^2 kg (één significant cijfer), of 4,8·10^2 kg (twee significante cijfers).
2023, tijdvak 2: Okselgeur
Vraag 1 2 punten
Zweetklieren in de oksels produceren zweet. Zweet bestaat voornamelijk uit water en opgeloste zouten. Mensen zweten om hun lichaamstemperatuur te reguleren. Door verdamping van water vindt namelijk afkoeling van de huid plaats.
1 Leg uit of het verdampen van water een exotherm of een endotherm proces is.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat er energie nodig is om water te laten verdampen (1p)
- Consequente conclusie: het verdampen van water is een endotherm proces (1p)
Voorbeelden van een juist antwoord: bij het verdampen van water is energie nodig (er vindt afkoeling plaats), dus het is een endotherm proces. Of: bij het verdampen worden vanderwaalsbindingen/waterstofbruggen (bindingen tussen moleculen) verbroken, wat energie kost, dus het is een endotherm proces.
2023, tijdvak 2: Ammoniak en mest
Figuur 1 Ammoniak en mest

Vereenvoudigd blokschema van een luchtwasser. Stallucht gaat de luchtwasser in. Boven komen gezuiverde stallucht en waterdamp vrij. Uit de luchtwasser gaat water met zwavelzuur (aq) en ammoniumsulfaat (aq). Een deel daarvan wordt afgevoerd; het andere deel gaat terug de luchtwasser in, met toevoeging van water en zwavelzuur.
Vraag 14 4 punten
Een andere maatregel is het verwijderen van ammoniakgas uit stallucht met een zogenaamde luchtwasser. In een luchtwasser stroomt water binnen dat aangezuurd is met een overmaat geconcentreerd zwavelzuur. Wanneer stallucht door de luchtwasser geleid wordt, treedt reactie 1 op.
$H^+ + NH_3 \rightarrow NH_4^+$ (reactie 1)
Het water dat uit de luchtwasser stroomt, bevat behalve zwavelzuur ook opgelost ammoniumsulfaat. In figuur 1 is de werking van een luchtwasser met een vereenvoudigd blokschema weergegeven.
In een folder met informatie over dit type luchtwassers staat dat 1,5 L zwavelzuur ($H_2SO_4$) nodig is om 1,0 kg ammoniak te verwijderen.
14 Laat met een berekening zien dat dit bij benadering klopt.
− Gebruik hierbij de dichtheid van zwavelzuur: 1,84·10^3 g dm^-3.
− Neem aan dat $H_2SO_4$ en $NH_3$ reageren in de molverhouding 1 : 2.
Bekijk het antwoord
- Omrekening van de massa ammoniak naar de chemische hoeveelheid (of: van het volume zwavelzuur naar de massa en de chemische hoeveelheid) (1p)
- Toepassing van de molverhouding $H_2SO_4 : NH_3 = 1 : 2$ (1p)
- Omrekening van de chemische hoeveelheid zwavelzuur naar de massa, of van de chemische hoeveelheid ammoniak naar de massa (1p)
- Juiste verwerking van de dichtheid van geconcentreerd zwavelzuur (1,84·10^3 g dm^-3) (1p)
Twee rekenwegen zijn goed. (1) Via de massa ammoniak: 1,0·10^3 g NH3 is 58,8 mol; dat vraagt 29,4 mol H2SO4, dus 2,89·10^3 g, en met de dichtheid 1,6 dm3 (nagenoeg 1,5 L). (2) Via het volume zwavelzuur: 1,5 L is 2,76·10^3 g, dus 28,1 mol H2SO4 en 56,3 mol NH3, dus 9,6·10^-1 kg (nagenoeg 1,0 kg). Let op de vakspecifieke regel: een afwijking door acceptabel tussentijds afronden telt niet; een rekenfout kost 1 scorepunt.
Vraag 15 3 punten
Bij het gebruik van dit type luchtwasser moet de boer niet alleen zwavelzuur aanvullen. De boer moet ook water aanvullen omdat:
1 er een deel van het water verdampt;
2 er een deel van de uitstromende oplossing wordt afgevoerd.
15 Bereken hoeveel L water per varken per jaar moet worden aangevuld in de luchtwasser. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers. Gebruik de volgende gegevens:
− Een varken produceert gemiddeld 3,0 kg ammoniak per jaar.
− Per kg ammoniak moet 30,0 L waswater worden afgevoerd.
− Per uur wordt 35 m3 stallucht per varken geventileerd.
− Gemiddeld verdampt 1,3 mL water per uur per m3 geventileerde stallucht.
Bekijk het antwoord
- Berekening van het volume water dat per jaar verdampt (ca. 4,0·10^2 L, of volgens de aanvulling 3,5·10^6 L) (1p)
- Berekening van het volume waswater dat per jaar wordt afgevoerd (0,90·10^2 L) en optellen bij het verdampte volume; of het inzicht dat dit volume verwaarloosbaar is ten opzichte van het verdampte volume (aanvulling) (1p)
- Uitkomst in het juiste aantal significante cijfers (4,9·10^2 L, of volgens de aanvulling 3,5·10^6 L) (1p)
Twee rekenwegen zijn goed. (1) Het correctievoorschrift: 1,3·10^-3 L x 35 m3 x 24 x 365 = 4,0·10^2 L water verdampt per jaar; 3,0 kg x 30,0 L/kg = 0,90·10^2 L waswater afgevoerd; totaal aan te vullen 4,9·10^2 L. (2) De aanvulling op het correctievoorschrift (gaat voor): 35 m3 x 24 x 365 = 3,07·10^5 m3 per jaar; 1,3·10^-3 x 3,07·10^5 = 3,99·10^2 L, daarna x 24 x 365 = 3,5·10^6 L per jaar; met 90 L waswater totaal 3,5·10^6 L. Beide rekenwegen geven de punten. Het significantie-punt volgt het aantal significante cijfers van de rekenweg die de leerling kiest.
2023, tijdvak 2: De ritmische-vlammenproef
Opgavetekst
Figuur 1 De ritmische-vlammenproef

Vier erlenmeyers met een laagje methanol op de bodem en een platinadraad in de hals. Onder de vier: 1. platinadraad gloeit; 2. platinadraad gloeit feller; 3. explosie; 4. platinadraad gloeit (weer).
Vraag 32 4 punten
Formaldehyde is een gas met een sterke geur en een geurdrempel van 0,83 cm3 m^-3. Dit betekent dat de geur van formaldehyde te ruiken is wanneer minimaal 0,83 cm3 formaldehyde aanwezig is per m3.
32 Bereken de massa in gram formaldehyde die minimaal in een klaslokaal aanwezig is op het moment dat er formaldehyde geroken kan worden. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers. Gebruik de volgende informatie:
− De formaldehyde ($CH_2O$) is gelijkmatig verdeeld over het lokaal.
− Het volume van het lokaal is 156 m3.
− 1,00 mol formaldehydegas heeft een volume van 2,40·10^4 cm3.
Bekijk het antwoord
- Juiste verwerking van het volume van het lokaal en de geurdrempel: 156 m3 x 0,83 cm3 m^-3 = 129 cm3 (1p)
- Juiste verwerking van het volume van 1,00 mol formaldehydegas: 129 cm3 / 2,40·10^4 cm3 mol^-1 = 5,40·10^-3 mol (1p)
- Juiste verwerking van de molaire massa van formaldehyde (30,0 g mol^-1) (1p)
- Significantie: 0,16 g (1p)
Uitkomst: 0,16 g. Alternatieve rekenweg volgens het correctievoorschrift: 0,83 cm3 per m3 is 3,46·10^-5 mol per m3, dat is 1,04·10^-3 g per m3; x 156 m3 = 0,16 g. Vakspecifiek: een afwijking door acceptabel tussentijds afronden telt niet; een rekenfout kost 1 scorepunt.
Vraag 34 3 punten
In regel 3-4 van het tekstfragment wordt de volgende bewering gedaan: “Er komt geen energie vrij als je formaldehyde vormt.”
34 Leg uit of deze bewering juist is. Doe dit aan de hand van een berekening van de reactiewarmte van reactie 1 ($CH_3OH \rightarrow CH_2O + H_2$).
− Gebruik Binas-tabel 57B of ScienceData-tabel 9.2b.
− Gebruik de systematische naam van formaldehyde: methanal.
Bekijk het antwoord
- Juiste absolute waarden van de vormingswarmten van methanol en methanal (uit Binas 57B) (1p)
- Rest van de berekening: de reactiewarmte is (2,39 - 1,09)·10^5 = 1,30·10^5 J mol^-1 (1p)
- Consequente conclusie: de reactiewarmte is positief, dus de bewering is juist (1p)
Het correctievoorschrift rekent met de absolute waarden 2,39·10^5 J mol^-1 (methanol) en 1,09·10^5 J mol^-1 (methanal): (2,39 - 1,09)·10^5 = 1,30·10^5 J mol^-1. De reactiewarmte is positief (endotherm), dus de bewering is juist.
2022, tijdvak 1: Power-to-ammonia
Opgavetekst
Figuur 1

Vereenvoudigd blokschema van het power-to-ammonia-proces. H2O gaat naar stap 1 (elektrolyse), waarbij O2 vrijkomt en H2 naar stap 3 gaat. Lucht gaat naar stap 2; daar gaat N2 naar stap 3 en blijft gasmengsel X over. In stap 3 ontstaat NH3(g), dat naar stap 4 gaat; in stap 4 ontstaat NH3(l), dat naar de opslag gaat.
Vraag 11 3 punten
Reactie 1: $4NH_3(g) + 3O_2(g) \rightarrow 2N_2(g) + 6H_2O(l)$. De reactiewarmte van reactie 1 is $-3{,}83\cdot10^{5}$ J per mol $NH_3$. Laat met een berekening zien dat de reactiewarmte van reactie 1 gelijk is aan $-3{,}83\cdot10^{5}$ J per mol $NH_3$. Gebruik Binas-tabel 57 of ScienceData-tabel 9.2.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt de juiste absolute waarden van de vormingswarmtes uit Binas-tabel 57 of ScienceData-tabel 9.2: $NH_3(g)$ $0{,}46\cdot10^{5}$ J/mol en $H_2O(l)$ $2{,}86\cdot10^{5}$ J/mol (1p)
- Verwerkt de coëfficiënten van reactie 1 (4 mol $NH_3$ en 6 mol $H_2O$) (1p)
- Rekent de berekening af tot $-3{,}83\cdot10^{5}$ J per mol $NH_3$ (1p)
Het correctievoorschrift rekent zo: $\Delta_rH = 6 \times (-2{,}86\cdot10^{5}) - 4 \times (-0{,}46\cdot10^{5}) = -15{,}3\cdot10^{5}$ J per 4 mol $NH_3$, dus $-3{,}83\cdot10^{5}$ J per mol $NH_3$.
Vraag 12 4 punten
In Nederland verbruikt een gemiddeld huishouden per jaar $3{,}3\cdot10^{3}$ kWh (kilowattuur) aan elektriciteit. Bereken hoeveel kg ammoniak moet worden verbrand om $3{,}3\cdot10^{3}$ kWh aan elektriciteit op te wekken. Gebruik hierbij onder andere de volgende gegevens: $1{,}0$ kWh = $3{,}6\cdot10^{6}$ J; 60 procent van de reactiewarmte van reactie 1 wordt omgezet in elektriciteit. De reactiewarmte van reactie 1 is $-3{,}83\cdot10^{5}$ J per mol $NH_3$.
Bekijk het antwoord
- Rekent $3{,}3\cdot10^{3}$ kWh om naar J: $3{,}3\cdot10^{3} \times 3{,}6\cdot10^{6} = 1{,}19\cdot10^{10}$ J (1p)
- Verwerkt het rendement van 60 procent: $1{,}19\cdot10^{10} / 0{,}60 = 1{,}98\cdot10^{10}$ J moet uit de reactie komen (1p)
- Rekent om naar de chemische hoeveelheid ammoniak: $1{,}98\cdot10^{10} / 3{,}83\cdot10^{5} = 5{,}17\cdot10^{4}$ mol (1p)
- Rekent de hoeveelheid ammoniak om naar de massa in kg: $5{,}17\cdot10^{4} \times 17{,}0$ g = $8{,}8\cdot10^{5}$ g, dus $8{,}8\cdot10^{2}$ kg (1p)
De uitkomst volgens het correctievoorschrift is $8{,}8\cdot10^{2}$ kg ammoniak. Een afwijking door acceptabel tussentijds afronden niet aanrekenen; één punt aftrekken bij een rekenfout of een verkeerde eenheid.
2022, tijdvak 1: Goede wijn
Vraag 15 2 punten
De toegestane hoeveelheid sulfiet in wijn is wettelijk geregeld. Een witte wijn bijvoorbeeld, mag maximaal 200 mg sulfiet per liter bevatten. Bereken of een persoon die 65 kg weegt door het drinken van twee glazen witte wijn de ADI-waarde van sulfiet overschrijdt. Neem aan dat: de ADI-waarde van sulfiet 0,70 mg per kg lichaamsgewicht is; een glas 120 mL witte wijn bevat; de witte wijn 200 mg sulfiet per liter bevat; de persoon behalve het sulfiet uit twee glazen witte wijn geen ander sulfiet binnenkrijgt.
Bekijk het antwoord
- Berekent de massa sulfiet in twee glazen witte wijn: $2 \times 120\cdot10^{-3} \times 200 = 48{,}0$ mg (1p)
- Rekent de massa om naar mg per kg lichaamsgewicht ($48{,}0 / 65 = 0{,}74$ mg per kg), of rekent de maximaal toegestane massa uit ($0{,}70 \times 65 = 46$ mg), en concludeert dat de ADI wordt overschreden (1p)
Het correctievoorschrift komt uit op $0{,}74$ mg per kg, dat meer is dan 0,70 mg per kg, dus de ADI is overschreden.
2022, tijdvak 1: NLES
Opgavetekst
Figuur 1

Figuur 1a: structuurformule van het LES-ion: een lange koolwaterstofketen van CH3- en CH2-groepen, daarna een deel (OC2H4)3 en een sulfaatgroep OSO3 met een negatieve lading. Figuur 1b: de ion-formule C12H25(OC2H4)3OSO3(-), met onder het koolwaterstofdeel het opschrift hydrofoob en onder het andere deel het opschrift hydrofiel. Figuur 1c: de schematische notatie van het LES-ion, een staafje (hydrofoob) met een cirkel (hydrofiel).
Figuur 2

Twee schematische tekeningen van de reiniging van een textielvezel. Figuur 2a: op de textielvezel liggen vuilmoleculen; die worden omringd door LES-ionen (staafjes met een bolletje), in water. Figuur 2b: het vuil-LES-deeltje, een bolvormig deeltje met het vuil in het midden en de staarten van de LES-ionen naar het vuil gericht, zit tussen de watermoleculen. De textielvezel staat rechts.
Figuur 5

Onvolledig blokschema van stap 5 tot en met 7. Dodecaan-1-ol gaat naar stap 5; daar komt etheenoxide bij, en de reactor heeft een koelslang met koelwater. Daarna gaan stap 6 (met zwaveltrioxide) en stap 7 (met een natriumhydroxide-oplossing). Het eindproduct is opgelost NLES.
Vraag 26 2 punten
Stap 5: dodecaan-1-ol reageert met etheenoxide tot lauryletheralcohol volgens $C_{12}H_{25}OH + 3C_2H_4O \rightarrow C_{12}H_{25}(OC_2H_4)_3OH$. De reactor waarin stap 5 plaatsvindt, wordt op een constante temperatuur gehouden. Geef aan of de reactie van stap 5 endotherm of exotherm is. Licht je antwoord toe met een gegeven uit figuur 5.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de reactor wordt gekoeld, of dat er koelwater wordt gebruikt of doorgeleid (gegeven uit figuur 5) (1p)
- Consequente conclusie: de reactie is exotherm, omdat er warmte vrijkomt (1p)
Vraag 28 3 punten
Bereken hoeveel ton palmpitolie minimaal nodig is voor de productie van 1,0 ton NLES. Gebruik de volgende gegevens: 1,0 ton = $1{,}0\cdot10^{3}$ kg; de molaire massa van NLES is 421 g mol$^{-1}$; uit 2,0 mol palmpitolie ontstaat 3,0 mol NLES; de (gemiddelde) molaire massa van palmpitolie is 710 g mol$^{-1}$.
Bekijk het antwoord
- Berekent de chemische hoeveelheid NLES in 1,0 ton: $\frac{1{,}0\cdot10^{6}}{421} = 2{,}38\cdot10^{3}$ mol (1p)
- Rekent om naar de chemische hoeveelheid palmpitolie: $2{,}38\cdot10^{3} \times \frac{2{,}0}{3{,}0} = 1{,}58\cdot10^{3}$ mol (1p)
- Rekent om naar de benodigde massa palmpitolie in ton: $1{,}58\cdot10^{3} \times 710$ g = $1{,}1\cdot10^{6}$ g, dus 1,1 ton (1p)
Het correctievoorschrift komt uit op 1,1 ton palmpitolie.
2022, tijdvak 1: Nordic gold
Opgavetekst
Tabel 1
| Symbool | Massapercentage in Nordic gold (%) | Gemiddelde atoommassa (u) | Atoomdiameter (10−12 m) |
|---|---|---|---|
| Cu | 89 | 63,5 | 256 |
| Al | 5,0 | 27,0 | 286 |
| Zn | 5,0 | 65,4 | 266 |
| Sn | 1,0 | 119 | 324 |
Vraag 29 2 punten
In tabel 1 staan enkele gegevens van de atoomsoorten in Nordic gold. Bereken de molverhouding Cu : Al in Nordic gold. Ga in je berekening uit van 100 g Nordic gold. Noteer de uitkomst als Cu : Al = … : 1,0.
Bekijk het antwoord
- Berekent de chemische hoeveelheden in 100 g Nordic gold: $\frac{89}{63{,}5} = 1{,}40$ mol Cu en $\frac{5{,}0}{27{,}0} = 1{,}85\cdot10^{-1}$ mol Al (1p)
- Rekent om naar de molverhouding: Cu : Al = 7,6 : 1,0 (1p)
Het antwoord $\frac{63{,}5}{27{,}0} = 2{,}4$, dus Cu : Al = 2,4 : 1,0, telt 1 punt.
2022, tijdvak 2: Houtspons
Opgavetekst
Houtspons
Bij scheepsongelukken kan olie lekken naar het water. Om milieuschade te voorkomen hebben onderzoekers een materiaal op basis van hout ontwikkeld, waarmee olie uit water kan worden opgenomen. De werking van dit materiaal lijkt op die van een spons. Daarom heeft het de naam 'houtspons' gekregen. Hout bestaat uit cellulose, lignine en hemicellulose. Bij het maken van een houtspons moet het hout als volgt worden behandeld:
stap 1: Lignine wordt verwijderd.
stap 2: Hemicellulose wordt verwijderd.
stap 3: De overgebleven cellulose wordt gedroogd.
stap 4: De gedroogde cellulose wordt hydrofoob gemaakt.
stap 1
Voor het verwijderen van lignine wordt een oplossing van natriumchloriet gebruikt met een pH van 4,7. Deze oplossing bevat onder andere chlorietionen (ClO2–). Uit deze chlorietionen wordt chloordioxide (ClO2) gevormd volgens reactie 1.
reactie 1: 5 ClO2– + 4 H+ → 4 ClO2 + Cl– + 2 H2O
Chloordioxide (ClO2) reageert vervolgens met lignine. Bij deze redoxreactie wordt ClO2 omgezet tot ClO2– volgens onderstaande halfreactie a. Deze vergelijking is onvolledig: er ontbreekt een elektron.
halfreactie a: ClO2 → ClO2–
Vraag 9 3 punten
In 2018 botste in de Rotterdamse haven een Noorse olietanker op een steiger, waardoor de tanker 200 ton olie verloor. Bereken aan de hand van figuur 3 hoeveel cycli van opname en uitpersen minimaal nodig zijn om 200 ton olie uit het water van de haven te verwijderen met behulp van 100 kg houtspons. Lees de opgenomen olie af in één decimaal. Neem aan dat de gemiddelde opname per cyclus overeenkomt met die van cyclus 8, en dat 1 ton = $10^3$ kg.
Bekijk het antwoord
- Aflezen op één cijfer achter de komma en berekening van de absorptiecapaciteit van cyclus 8: $22{,}8 - 7{,}2 = 15{,}6$ gram olie per gram houtspons (1p)
- Omrekening naar de opgenomen massa olie per cyclus per 100 kg houtspons: 100 kg = $10^5$ g, en $10^5 \cdot 15{,}6 = 1{,}56 \cdot 10^6$ g, dus $1{,}56 \cdot 10^3$ kg olie (1p)
- Omrekening naar het benodigde aantal cycli voor 200 ton olie: $2 \cdot 10^5 / 1{,}56 \cdot 10^3 = 128{,}2$, dus 129 cycli (1p)
Een rekenfout of een ontbrekende of foutieve eenheid levert 1 punt minder op (vakspecifieke regel). Afrondingsfouten in het aantal cycli, zoals 128,2 dus 128 cycli, niet aanrekenen. Het goede antwoord is 129 cycli.
2022, tijdvak 2: BioGlue®
Opgavetekst
BioGlue®
BioGlue® is een lijm die chirurgen gebruiken bij het repareren van de wand van een bloedvat. BioGlue® bevat onder andere de stof glutaaraldehyde. Glutaaraldehyde kan worden gemaakt door stof X te laten reageren met zuurstof. De molecuulformule van stof X is C5H8. In een molecuul van stof X zijn alle C-atomen gerangschikt in een ring.
De werking van BioGlue® is onder andere gebaseerd op de reactie van de stof glutaaraldehyde met (vrije) NH2-groepen in de restgroepen van eiwitten.
Vraag 21 3 punten
Bereken de massaverhouding waarin glutaaraldehyde en albumine gemengd worden bij het gebruik van BioGlue®. Het compartiment met albumine-oplossing is vier maal zo groot als het compartiment met glutaaraldehyde-oplossing. Noteer je antwoord als volgt: massa glutaaraldehyde : massa albumine = 1,0 : … Neem aan dat de albumine-oplossing 45 massaprocent albumine bevat en een dichtheid heeft van 1,1 g mL–1, en dat de glutaaraldehyde-oplossing 10 massaprocent glutaaraldehyde bevat en een dichtheid heeft van 1,0 g mL–1.
Bekijk het antwoord
- Juiste verwerking van de volumeverhouding (1 : 4) en de dichtheden van de glutaaraldehyde-oplossing en de albumine-oplossing (1p)
- Juiste verwerking van de massapercentages (1p)
- Omrekening van de berekende massa's naar de massaverhouding: glutaaraldehyde : albumine = 1,0 : 20 (1p)
De uitkomst is 1,0 : 20. Een berekening die via 1 mL glutaaraldehyde-oplossing en 4 mL albumine-oplossing naar dezelfde verhouding komt, is ook goed.
2022, tijdvak 2: Alcohol in de auto
Opgavetekst
figuur 1 Energievoorziening van de auto

Schema van een auto met de energievoorziening: alcohol-tank, reformer, H2, SOFC, batterij en motor. Vanuit de lucht gaat lucht naar de SOFC.
Alcohol in de auto
Een fabrikant heeft een elektrische auto ontwikkeld die rijdt op een oplossing van ethanol (alcohol, C2H6O). Deze auto maakt in een 'reformer' waterstofgas uit de ethanoloplossing. Vervolgens produceert een zogenoemde 'solid oxide-brandstofcel' (SOFC) elektrische stroom uit waterstofgas. De elektrische energie wordt opgeslagen in een batterij en kan worden gebruikt voor het aandrijven van de motor. In figuur 1 is deze energievoorziening schematisch en vereenvoudigd weergegeven.
In de reformer wordt de ethanoloplossing omgezet tot waterstofgas en koolstofdioxide. Dit proces kan vereenvoudigd worden weergegeven met onderstaande vergelijking.
reactie 1: C2H6O (l) + 3 H2O (l) → 6 H2 (g) + 2 CO2 (g)
Vraag 23 3 punten
In de reformer wordt de ethanoloplossing omgezet tot waterstofgas en koolstofdioxide: C2H6O (l) + 3 H2O (l) → 6 H2 (g) + 2 CO2 (g) (reactie 1). Bereken de reactiewarmte van reactie 1 in J per mol waterstof (bij T = 298 K en p = p0). Gebruik Binas-tabel 57 of ScienceData-tabel 9.2.
Bekijk het antwoord
- Juiste absolute waarden van de vormingswarmtes uit Binas-tabel 57: CO2 $3{,}94 \cdot 10^5$, ethanol $2{,}78 \cdot 10^5$ en H2O $2{,}86 \cdot 10^5$ J per mol (1p)
- Verwerking van de coëfficiënten (2 mol CO2, 1 mol ethanol, 3 mol H2O en de 6 mol H2 als referentie) (1p)
- Rest van de berekening: reactiewarmte van $3{,}48 \cdot 10^5$ J per 6 mol H2, dus $5{,}8 \cdot 10^4$ J per mol waterstof (1p)
Het antwoord is $5{,}8 \cdot 10^4$ J per mol waterstof. Afwijking door acceptabel tussentijds afronden niet aanrekenen.
2022, tijdvak 2: Bijensteek
Opgavetekst
tabel 1 Stoffen in bijengif
Het gif bestaat uit water en een aantal vaste stoffen. Deze vaste stoffen vormen het 'drooggewicht'. De meest voorkomende vaste stoffen in bijengif staan in tabel 1.
| stoffen in bijengif | massapercentage van het drooggewicht |
|---|---|
| mellitine | 50% |
| fosfolipase A2 | 12% |
| histamine | 9% |
tabel 1
Vraag 32 4 punten
Bereken hoeveel mol mellitine door een bijensteek in het lichaam terechtkomt. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers. Tijdens de bijensteek wordt 50 µg gif in het lichaam gespoten (zie tabel 1). Gebruik onder andere de volgende gegevens: het gif bestaat voor 88 massaprocent uit water; de molaire massa van mellitine is 2847 g mol–1.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de massa droge stof in een bijensteek: 50 µg × (100 − 88)% = 6,00 µg (1p)
- Verwerking van het massapercentage mellitine (50%) en de factor $10^{-6}$: $3{,}00 \cdot 10^{-6}$ g mellitine (1p)
- Omrekening naar de chemische hoeveelheid mellitine in mol: $3{,}00 \cdot 10^{-6} / 2847 = 1{,}05 \cdot 10^{-9}$ mol (1p)
- De uitkomst in twee significante cijfers: $1{,}1 \cdot 10^{-9}$ mol (1p)
2022, tijdvak 3: Brons
Vraag 4 3 punten
Brons met 10 massaprocent tin heet CuSn10. Bronssoorten worden, behalve met een aanduiding als CuSn10, ook wel aangeduid met een formule die de atomaire samenstelling van de bronssoort weergeeft, bijvoorbeeld $Cu_xSn_y$. Voer de volgende opdrachten uit: − Bereken het aantal mol Cu en Sn in 100 gram CuSn10. − Leid hieruit de formule van $Cu_xSn_1$ af waarin x een geheel getal is.
Bekijk het antwoord
- Juiste verwerking van de massapercentages Cu (90%) en Sn (10%) in 100 gram CuSn10 (1p)
- Omrekening naar de chemische hoeveelheden in 100 gram CuSn10: ongeveer 1,42 mol Cu en 8,40 × 10^-2 mol Sn (1p)
- Omrekening naar de waarde van x (x = 17) en een consequente formule voor $Cu_xSn_1$ (1p)
Wanneer na een juiste berekening van x als geheel getal de formule Cu17Sn1 niet is vermeld, dit goed rekenen.
2022, tijdvak 3: Hard water
Vraag 12 3 punten
Water met een hardheid van 1,00 °D bevat 7,17 mg $Ca^{2+}$ per liter. Leidingwater in Nijmegen bevat 2,2 × 10^-3 mol $Ca^{2+}$ per liter. Bereken de hardheid, in °D, van het Nijmeegse leidingwater. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de concentratie $Ca^{2+}$ in massa per volume-eenheid (1p)
- Omrekening naar de hardheidsgraad in °D (1p)
- De uitkomst is gegeven in twee significante cijfers (12 °D) (1p)
Aanvulling bij het correctievoorschrift: in het correctievoorschrift staat de concentratie $Ca^{2+}$ als 88,2 × 10^-2 g/L. Volgens de aanvulling is dat 8,82 × 10^-2 g/L. De uitkomst 12 °D blijft gelden.
2022, tijdvak 3: Zalmbatterijtje
Vraag 21 2 punten
Een van de redenen waarom in het zalmbatterijtje lithium wordt gebruikt in plaats van zink is dat 1,00 gram lithium meer elektronen kan leveren dan 1,00 gram zink. Toon dit aan met behulp van een berekening.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de chemische hoeveelheden Li en Zn in 1,00 gram (ongeveer 0,144 mol Li en 0,0153 mol Zn) (1p)
- Juiste verwerking van het inzicht dat 1 mol Li 1 mol elektronen levert en 1 mol Zn 2 mol elektronen levert, en de conclusie (1p)
Vraag 22 3 punten
Bereken het maximale aantal dagen dat een zalmbatterijtje energie kan leveren voor het zendertje waarmee de zalm is uitgerust. Gebruik hierbij de volgende gegevens: − De massa van het batterijtje is 100 mg. − De verhouding energie/massa van het batterijtje is 799 J g-1. − Het zendertje geeft één signaal per drie seconden. − Voor ieder signaal is 1,0 × 10^-4 J nodig.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de energie in het batterijtje (79,9 J) (1p)
- Berekening van de energie die het aantal signalen per dag kost (2,88 J per dag) (1p)
- Omrekening naar het maximale aantal dagen (27 dagen) (1p)
Wanneer in een overigens juiste berekening het antwoord 28 of 27,7 dagen is gegeven, dit goed rekenen.
2022, tijdvak 3: Methaan uit hout
Vraag 24 3 punten
Reactie 1: $C_6H_{10}O_5(s) + H_2O(g) → 6 CO(g) + 6 H_2(g)$. Bereken de reactiewarmte (bij 298 K en p = p0) van reactie 1 in J per mol $C_6H_{10}O_5$. Gebruik hierbij: − de vormingswarmte van $C_6H_{10}O_5(s)$: -9,9 × 10^5 J mol^-1 (T = 298 K, p = p0); − Binas-tabel 57A of ScienceData-tabel 9.2a.
Bekijk het antwoord
- Juiste absolute waarden van de vormingswarmtes (1p)
- Verwerking van de coëfficiënten (1p)
- Rest van de berekening: de reactiewarmte is 5,7 × 10^5 J per mol $C_6H_{10}O_5$ (1p)
Het volgende antwoord goed rekenen: 9,9 + 2,42 − 6 × 1,11 = 5,7 × 10^5 J mol^-1 (de absolute waarden van de vormingswarmtes uit Binas, met de coëfficiënten verwerkt).
Vraag 26 4 punten
Bij een bepaald soort hout bevat het productgas uit de vergassingsreactor 0,35 volumeprocent benzeen ($C_6H_6$). Bereken hoeveel gram benzeen aanwezig is per m3 productgas. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers. Maak hierbij onder andere gebruik van het volgende gegeven: 1,0 mol van elk gas heeft bij 850 °C een volume van 92 dm3.
Bekijk het antwoord
- Juiste verwerking van het volumepercentage (3,5 × 10^-3 m3 benzeen per 1,0 m3 productgas) (1p)
- Juiste verwerking van het molair volume (92 dm3 per mol), tot 3,80 × 10^-2 mol benzeen per m3 (1p)
- Omrekening naar de massa benzeen in gram per m3 productgas (met de molaire massa van benzeen) (1p)
- De uitkomst is gegeven in twee significante cijfers (3,0 gram per m3) (1p)
2021, tijdvak 1: Lithium-ionbatterij
Opgavetekst
figuur 2

Schematische vergroting van het elektrolyt, met polymeerketens (keten 1, 2 en 3) naast elkaar. Links is een Li+-ion gebonden aan O-atomen van een polymeerketen. Een pijl met de tekst Li+ beweegt naar rechts in de batterij tijdens stroomlevering loopt naar rechts. Rechts is het Li+-ion gebonden aan O-atomen van een volgende polymeerketen. Legenda: O = O-atoom; R = CH2CH2; Li+ = Li+-ion.
Vraag 15 2 punten
In een bepaalde lithium-ionbatterij kan maximaal 0,053 mol elektronen worden overgedragen tussen de twee elektroden, voordat deze batterij weer opgeladen moet worden. Bereken hoeveel gram $CoO_2$ deze batterij minstens bevat. Gebruik de vergelijking van halfreactie 2: $CoO_2 + Li^+ + e^- \rightarrow LiCoO_2$.
Bekijk het antwoord
- Juiste molaire massa van $CoO_2$: 90,9 g mol$^{-1}$. (1p)
- Omrekening naar de massa van $CoO_2$ in gram: $0{,}053 \times 90{,}9 = 4{,}8$ (g). (1p)
figuur 3

Vier energiediagrammen, a t/m d, naast elkaar. Elk diagram heeft een verticale as E (energie), een linker energieniveau (beginstoffen), een rechter energieniveau (reactieproducten) en een piek ertussen. Diagram a en b hebben een lage piek; diagram c en d hebben een hoge piek. In diagram b en d ligt het rechter energieniveau lager dan het linker. In diagram a en c ligt het rechter energieniveau hoger dan het linker.
Vraag 17 2 punten
Het polymeer PEO ontbrandt gemakkelijk. Bovendien kan de warmte die bij de verbranding vrijkomt ervoor zorgen dat ook andere batterijen ontbranden. In figuur 3 staan vier energiediagrammen (a t/m d). In deze diagrammen behoort het linker energieniveau bij de beginstoffen en het rechter energieniveau bij de reactieproducten. Leg uit welk energiediagram het best in overeenstemming is met de verbranding van het polymeer PEO. Gebruik in je antwoord informatie uit deze opgave.
Bekijk het antwoord
- De verbranding is een exotherme reactie: bij de verbranding komt energie vrij, dus het energieniveau van de beginstoffen ligt hoger dan dat van de reactieproducten. (1p)
- Het polymeer ontbrandt gemakkelijk, of er is een lage activeringsenergie, en de consequente conclusie dat diagram b het best overeenkomt. (1p)
Beide aanwijzingen tellen: de verbranding is exotherm (energie komt vrij), en het polymeer ontbrandt gemakkelijk of er is een lage activeringsenergie. Het juiste diagram is diagram b. De volgorde van de aanwijzingen maakt niet uit.
2021, tijdvak 1: Bromide in grondwater
Vraag 22 2 punten
De hoeveelheden chloramine-T en fenolrood die op het filtreerpapiertje zijn aangebracht, zijn zo gekozen dat bromidegehaltes tot maximaal 10 massa-ppm gemeten kunnen worden. Wanneer bij punt 2 een grondwatermonster met een bromidegehalte hoger dan 10 massa-ppm wordt aangebracht, zal een onjuist bromidegehalte worden gemeten. Leg uit of het gemeten gehalte in dat geval te hoog of te laag zal zijn.
Bekijk het antwoord
- Niet alle bromide (broom) kan reageren, omdat er een tekort aan fenolrood is. (1p)
- Consequente conclusie: het gemeten gehalte is te laag. (1p)
Een antwoord als 'Er kan niet hoger worden gemeten dan 10 massa-ppm, dus je meet 10 massa-ppm terwijl het werkelijke bromidegehalte hoger is' is goed.
figuur 1

Lijndiagram met op de horizontale as het bromidegehalte in massa-ppm, van 0 tot 10, en op de verticale as de kleurintensiteit, van 165 tot 190 (onder aan de as een onderbreking tussen 0 en 165). Er zijn vijf meetpunten en een rechte ijklijn. De lijn begint bij ongeveer 185,5 bij 0 massa-ppm en loopt af naar ongeveer 168 bij 10 massa-ppm. Afleesbaar: een kleurintensiteit van 180 hoort bij een bromidegehalte van 3,1 massa-ppm.
Vraag 23 3 punten
In figuur 1 is de ijklijn weergegeven die is gemaakt met behulp van een aantal oplossingen met elk een bekend bromidegehalte. Een wetenschapper onderzoekt het bromidegehalte van een grondwatermonster. Hij voert de bepaling uit tekstfragment 1 uit. Bij punt 2 verdunt hij het grondwatermonster door in een reageerbuisje 2,00 mL grondwater met 8,00 mL gedestilleerd water te mengen. Hij meet vervolgens een kleurintensiteit van 180. Met behulp van de grafiek en de beschreven verdunning berekent hij het bromidegehalte van het grondwatermonster, in massa-ppm. Geef deze berekening. Lees af op één decimaal nauwkeurig en geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- De afgelezen waarde is 3,1 massa-ppm bij een kleurintensiteit van 180; een waarde van 3,0 tot en met 3,2 massa-ppm is goed. (1p)
- Berekening van het bromidegehalte van het onverdunde grondwater: de verdunning is 10,00 / 2,00 = 5 maal, dus $3{,}1 \times 5$. (1p)
- Het bromidegehalte op één decimaal nauwkeurig afgelezen, en de uitkomst gegeven in twee significante cijfers: 16 massa-ppm. (1p)
2021, tijdvak 1: Groen is niet vers
Vraag 24 2 punten
Een tijd-temperatuur-indicator (TTI) bestaat uit een toplaag met polymeer A en ammoniumwaterstofcarbonaat, en een kleurlaag met polymeer B, een weekmaker en broomfenolblauw. In de toplaag verloopt reactie 1: $NH_4HCO_3(s) \rightarrow NH_3(g) + CO_2(g) + H_2O(g)$. Reactie 1 verloopt langzaam, waardoor een ongebruikte sticker maandenlang houdbaar blijft. Bereken de reactiewarmte van reactie 1 in J per mol $NH_4HCO_3$ (T = 298 K en p = p0). Gebruik Binas-tabel 57 of ScienceData-tabel 9.2. De vormingswarmte van $NH_4HCO_3$ is -8,45·10$^5$ J mol$^{-1}$.
Bekijk het antwoord
- Juiste absolute waarden van de vormingswarmten: NH3 0,46·10$^5$, CO2 3,94·10$^5$ en H2O 2,42·10$^5$ J mol$^{-1}$. (1p)
- De rest van de berekening: de reactiewarmte is +1,63·10$^5$ J per mol $NH_4HCO_3$. (1p)
Opmerking uit het correctievoorschrift: een antwoord als 8,45 - 0,46 - 3,94 - 2,42 = 1,63·10$^5$ (J mol$^{-1}$) is goed.
Vraag 28 3 punten
Uit de TTI komt een kleine hoeveelheid ammoniak vrij. Ammoniak heeft een indringende geur en een lage geurdrempel. De geurdrempel is de laagste concentratie van een gasvormige stof in lucht die waarneembaar is voor de mens. Bereken hoeveel TTI's in een bepaalde koelkast aanwezig kunnen zijn voordat de geurdrempel overschreden wordt. Ga bij de berekening uit van de volgende gegevens: per TTI komt maximaal 9,2·10$^{-8}$ mol ammoniak vrij; de geurdrempel van ammoniak is 3,7 mg m$^{-3}$; de koelkast heeft een inhoud van 183 L.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de massa ammoniak die per TTI vrijkomt: $9{,}2\cdot10^{-8} \times 17{,}0 = 1{,}56\cdot10^{-6}$ g. (1p)
- Berekening van de maximale massa ammoniak die in de koelkast aanwezig mag zijn: $3{,}7\cdot10^{-3}$ g m$^{-3}$ $\times$ 0,183 m$^3$ = $6{,}77\cdot10^{-4}$ g. (1p)
- Omrekening naar het maximale aantal TTI's: $\frac{6{,}77\cdot10^{-4}}{1{,}56\cdot10^{-6}} \approx 4{,}3\cdot10^2$ TTI's. (1p)
2021, tijdvak 2: Palladiumvanger
Vraag 5 4 punten
Hieronder is het laboratoriumexperiment beschreven waarmee Pd2+-ionen uit een oplossing van PdCl2 kunnen worden verwijderd. 1: Het eiwit-cellulose-complex wordt toegevoegd aan een oplossing van PdCl2. De Pd2+-ionen worden daarbij aan het eiwit-cellulose-complex gebonden. 2: De suspensie die in stap 1 ontstaat, wordt gecentrifugeerd. Het eiwit-cellulose-complex met de daaraan gebonden Pd2+-ionen wordt daarbij afgescheiden. De overgebleven oplossing bevat geen Pd2+-ionen meer. 3: Aan het eiwit-cellulose-complex met de daaraan gebonden Pd2+-ionen wordt een oplossing van thio-ureum toegevoegd. Het mengsel wordt flink geschud. De Pd2+-ionen komen daarbij los van het complex. 4: Het mengsel dat in stap 3 is ontstaan, is een suspensie. Deze suspensie wordt gecentrifugeerd. Het eiwit-cellulose-complex wordt daarbij gescheiden van de oplossing. Per gram eiwit kan maximaal 175 mg Pd2+-ionen worden gebonden. Bereken hoeveel mol Pd2+-ionen maximaal per mol eiwit kan worden gebonden. Neem aan dat de molaire massa van het eiwit 3,0·10⁴ g mol⁻¹ is. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de chemische hoeveelheid Pd2+ in 175 mg Pd2+ (175·10⁻³ g / 106 g mol⁻¹ = 1,65·10⁻³ mol) (1p)
- Berekening van de chemische hoeveelheid eiwit in bijvoorbeeld 1,00 g eiwit (1,00 / 3,0·10⁴ = 3,33·10⁻⁵ mol) (1p)
- Omrekening naar de chemische hoeveelheid Pd2+ per mol eiwit (1p)
- De uitkomst gegeven in twee significante cijfers: 50 mol Pd2+ per mol eiwit (1p)
Andere rekenweg, ook goed: berekening van de massa Pd2+ per mol eiwit (2 punten), omrekening naar de chemische hoeveelheid Pd2+ per mol eiwit (1 punt) en de uitkomst in twee significante cijfers (1 punt). Wanneer voor de molaire massa van Pd2+ is uitgegaan van de isotoop Pd-107 in plaats van de gemiddelde relatieve atoommassa van Pd, dit niet aanrekenen. Het correctievoorschrift rekent met 106 g/mol en komt op 50 mol; wie met 106,4 g/mol uit Binas rekent en op 49 mol uitkomt, heeft het ook goed.
2021, tijdvak 2: Battolyser
Opgavetekst
Figuur 1 De battolyser

Schematische tekening van de battolyser. Twee ruimtes zijn gescheiden door een gestippeld membraan. Elke ruimte bevat een elektrode: elektrode A links en elektrode B rechts, beide grijs getekend. Boven elke ruimte is een gasafvoer getekend (gas met een pijl omhoog). Onderaan elke ruimte is een wateraanvoer getekend (water met een pijl naar binnen).
Uitwerkbijlage: energiediagram Energiediagram van reactie 1 (onvolledig)

Lege energiediagram-as: een verticale lijn met bovenaan het woord energie en een pijl omhoog. Het niveau van de beginstoffen is ingetekend en benoemd. Het niveau van de geactiveerde toestand en het niveau van de reactieproducten ontbreken.
Vraag 9 2 punten
Op de uitwerkbijlage is het energiediagram van reactie 1 nog onvolledig weergegeven. In dit energiediagram ontbreken het niveau van de geactiveerde toestand en het niveau van de reactieproducten. Maak op de uitwerkbijlage het energiediagram van reactie 1 af door de ontbrekende energieniveaus weer te geven met de bijbehorende bijschriften.
Bekijk het antwoord
- Het niveau van de reactieproducten is hoger weergegeven dan het niveau van de beginstoffen (1p)
- Het niveau van de geactiveerde toestand is als hoogste niveau weergegeven (1p)
Het diagram heeft het niveau van de beginstoffen (al ingetekend), het niveau van de reactieproducten hoger dan het niveau van de beginstoffen, en het niveau van de geactiveerde toestand als hoogste niveau. Elk ingetekend niveau heeft een bijschrift.
Wanneer in een overigens juist antwoord bij één of meer zelf getekende energieniveaus geen bijschrift of een onjuist bijschrift is gezet, is de score 1 punt. Namen of formules van de reactieproducten in plaats van het bijschrift 'reactieproducten' zijn goed. Het bijschrift 'overgangstoestand' in plaats van 'geactiveerde toestand' is goed.
Vraag 10 1 punt
Op de uitwerkbijlage is het energiediagram van reactie 1 weergegeven (zie de bron). Geef in het energiediagram de reactiewarmte van reactie 1 aan.
Bekijk het antwoord
- De reactiewarmte is in het energiediagram aangegeven als het verschil in hoogte tussen het niveau van de beginstoffen en het niveau van de reactieproducten (1p)
De reactiewarmte is als verticale pijl of verticaal verschil aangegeven tussen het niveau van de beginstoffen en het niveau van de reactieproducten.
Wanneer een onjuist antwoord op vraag 10 het consequente gevolg is van een onjuist antwoord op vraag 9, dit antwoord op vraag 10 goed rekenen.
Vraag 12 3 punten
De eerste battolyser werd anderhalf jaar lang getest. In totaal werd in deze periode 1,41 kg water omgezet. Bereken hoeveel gram waterstof maximaal kan ontstaan uit 1,41 kg water. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de chemische hoeveelheid water: 1,41·10³ g / 18,0 g mol⁻¹ = 7,833·10¹ mol (1p)
- Omrekening naar de massa waterstof in gram: 1 mol H2O geeft 1 mol H2, dus 7,833·10¹ mol × 2,02 g mol⁻¹ (1p)
- De uitkomst gegeven in drie significante cijfers: 1,58·10² g waterstof (1p)
Andere rekenweg, ook goed: de massaverhouding H2 : H2O = 2,02 : 18,0 (1,122·10⁻¹), berekening van de massa waterstof (1,41·10³ g × 1,122·10⁻¹ = 1,58·10² g) en de uitkomst in drie significante cijfers. Wanneer een onjuist antwoord op vraag 12 het consequente gevolg is van een onjuist antwoord op vraag 11, dit antwoord op vraag 12 goed rekenen.
2021, tijdvak 2: Lood in wijn
Vraag 16 2 punten
In 2001 beschreven artsen in Australië een wijnmaker met chronische loodvergiftiging door het drinken van zelfgemaakte wijn. De wijn bleek 14 mg Pb2+ per liter te bevatten. Door elke dag van deze wijn te drinken, had de man de aanvaardbare dagelijkse inname (ADI) van het element lood overschreden. Bereken hoeveel keer de ADI de wijnmaker per dag aan lood (Pb2+) innam. Maak gebruik van de volgende gegevens: de wijnmaker woog 85 kg en dronk 0,50 L wijn per dag; de ADI van lood is 3,6·10⁻³ mg kg⁻¹ lichaamsgewicht.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de massa lood die de wijnmaker per kg lichaamsgewicht per dag inneemt: 14 × 0,50 / 85 = 8,24·10⁻² mg kg⁻¹ (1p)
- Omrekening naar het aantal keer de ADI: 8,24·10⁻² / 3,6·10⁻³ = 23 keer (1p)
Andere rekenweg, ook goed: berekening van de massa lood die de wijnmaker maximaal per dag mag innemen (85 × 3,6·10⁻³ = 3,06·10⁻¹ mg) en van de massa lood die hij per dag inneemt (14 × 0,50 = 7,0 mg), gevolgd door de omrekening naar 23 keer de ADI. Wanneer een juiste berekening leidt tot de conclusie dat de ADI (23 − 1 =) 22 keer wordt overschreden, dit goed rekenen.
Figuur 1 Badkuip met 4 L en met 100 L wijn

Twee tekeningen van dezelfde badkuip. Links is de badkuip gevuld met 4 L wijn, het wijnniveau staat laag, net boven de bodem. Rechts is de badkuip gevuld met 100 L wijn, het wijnniveau staat hoog en de wijn bedekt de volledige bodem en een groot deel van de wanden. Onder de linker tekening staat 4 L en onder de rechter tekening staat 100 L.
Vraag 18 2 punten
De onderzoekers deden commercieel verkrijgbare wijn in de badkuip en bewaarden die een week. Daarbij bleek de wijn maar liefst 310 mg Pb2+ per liter te bevatten. Dit verschil in concentratie kan verklaard worden door het verschil in pH en het verschil in het gebruikte volume wijn. Leg uit aan de hand van figuur 1 (zie de bron) waardoor een groter volume wijn in de badkuip voor een lagere concentratie Pb2+-ionen zorgt. Ga er hierbij van uit dat de pH van de wijn steeds gelijk is.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat het contactoppervlak van het bad met de wijn samenhangt met het aantal Pb2+-ionen dat vrijkomt (oplost) (1p)
- Inzicht dat de vrijgekomen Pb2+-ionen zich verdelen over het volume wijn (1p)
Het begrip verdelingsgraad in plaats van contactoppervlak is niet aan te rekenen. Indien slechts een antwoord is gegeven als 'de Pb2+-ionen moeten zich bij het experiment verdelen over 4 L in plaats van over 100 L': 1 punt.
Vraag 22 2 punten
Laat zien, aan de hand van een berekening, dat de wijnmaker met de test van Gockel de Pb2+-ionen in zijn wijn had kunnen aantonen. Maak gebruik van het gegeven dat deze wijn 14 mg Pb2+ per liter bevat.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de concentratie lood in de wijn in (m)mol per liter (14·10⁻³ g L⁻¹ / 207 g mol⁻¹ = 6,8·10⁻⁵ mol L⁻¹), of van het minimaal detecteerbare gehalte lood volgens de detectielimiet in (m)gram per liter (4,8·10⁻⁵ × 207 = 9,9·10⁻³ g L⁻¹ = 9,9 mg L⁻¹) (1p)
- Vergelijking met de detectielimiet van de test van Gockel (4,8·10⁻⁵ mol L⁻¹), of van het berekende gehalte met het gehalte van 14 mg L⁻¹ in de wijn van de wijnmaker (1p)
Aanvulling op het correctievoorschrift 2021-2 (HA-1028-a-21-2-c-A): een conclusie is niet nodig als de kandidaat het gevraagde heeft laten zien.
2021, tijdvak 2: Toner
Vraag 31 2 punten
Per jaar worden naar schatting wereldwijd 1,1 miljard cartridges gevuld met toner verkocht. Van deze hoeveelheid cartridges komen er uiteindelijk 500 miljoen na gebruik op een vuilnisbelt terecht. Bereken hoeveel kg toner nog aanwezig is in 500 miljoen gebruikte cartridges. Neem aan dat: een nieuwe cartridge gemiddeld 160 gram toner bevat; in een gebruikte cartridge gemiddeld 8,0 massaprocent van de oorspronkelijke hoeveelheid toner achterblijft.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de massa toner in kg in 500 miljoen nieuwe cartridges: 500·10⁶ × 160·10⁻³ g = 8,00·10⁷ kg (1p)
- Omrekening naar de massa toner in kg die nog aanwezig is in de 500 miljoen gebruikte cartridges: 8,0 % van 8,00·10⁷ kg = 6,4·10⁶ kg (1p)
Andere rekenweg, ook goed: de massa toner die na gebruik per cartridge achterblijft (8,0 % van 160 g = 12,8 g), en de omrekening naar de massa toner in kg in 500 miljoen gebruikte cartridges (6,4·10⁶ kg). Per berekening 1 punt.
Vraag 34 3 punten
Bij het ontleden van toner in de oven verloopt onder andere reactie 1: Fe3O4 + CO → 3 FeO + CO2. Bereken de reactiewarmte van reactie 1 (bij T = 298 K en p = p0) per mol Fe3O4. Maak hierbij gebruik van de volgende informatie: Binas-tabel 57 of ScienceData-tabel 9.2; de vormingswarmte van Fe3O4 is −11,2·10⁵ J mol⁻¹.
Bekijk het antwoord
- Juiste absolute waarden van de vormingswarmtes: (11,2 + 1,11) en (3 × 2,72 + 3,94) ·10⁵ J mol⁻¹ (1p)
- Verwerking van de coëfficiënten (3 mol FeO en 1 mol CO2 in de productenkant) (1p)
- Rest van de berekening: de reactiewarmte is +0,21·10⁵ J per mol Fe3O4 (1p)
Wanneer een antwoord is gegeven als (11,2 + 1,11) − (3 × 2,72 + 3,94) = 0,21·10⁵ J mol⁻¹, dit goed rekenen.
Vraag 37 2 punten
Voorafgaand aan de behandeling in de oven heeft een tablet een massa van 0,50 g en bevat het 23,9 massaprocent ijzer. Na de behandeling is er 0,098 gram ijzer verkregen. Bereken het rendement van de vorming van ijzer uit een tablet volgens deze behandeling.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de massa ijzer in één tablet: 0,50 g × 23,9 % = 1,20·10⁻¹ g (1p)
- Omrekening naar het rendement: 0,098 / 0,120 × 100 % = 82 % (1p)
Wanneer de omrekening naar een percentage is weggelaten, dit niet aanrekenen.
2021, tijdvak 3: Geleisuiker
Opgavetekst
Structuurformule van sacharose (uitwerkbijlage)

Structuurformule van een sacharosemolecuul op de uitwerkbijlage. Het molecuul bestaat uit twee ringen die via een zuurstofatoom verbonden zijn, met OH-groepen en CH2OH-groepen aan de ringen.
Vraag 4 4 punten
Het verdikkingsmiddel pectine maakt de jam minder vloeibaar. Rian heeft berekend dat een potje jam 1,6 gram pectine bevat. Bereken het totale aantal mol pectine in dit potje jam. Gebruik de volgende gegevens: een pectinemolecuul bestaat gemiddeld uit 5,1 · 10^2 monomeereenheden; 72% van de 5,1 · 10^2 monomeereenheden is monomeereenheid II; monomeereenheid II heeft een molaire massa van 190 g mol-1; monomeereenheid I heeft de formule $C_6H_8O_6$.
Bekijk het antwoord
- Berekening van het aantal monomeereenheden I en II in een pectinemolecuul: ongeveer 143 monomeereenheden I en 367 monomeereenheden II (1p)
- De molaire massa van een monomeereenheid I is juist berekend: 176 g mol-1 (1p)
- Omrekening naar de gemiddelde molaire massa van pectine: ongeveer 9,49 · 10^4 g mol-1 (1p)
- Omrekening naar de chemische hoeveelheid pectine in mol: 1,6 g gedeeld door 9,49 · 10^4 g mol-1, dus 1,7 · 10^-5 mol (1p)
Een alternatieve route via de gemiddelde molaire massa van een monomeereenheid telt op dezelfde manier: 1 punt voor de molaire massa van monomeereenheid I (176 g mol-1), 1 punt voor de gemiddelde molaire massa van een monomeereenheid (186 g mol-1), 1 punt voor de gemiddelde molaire massa van pectine (9,49 · 10^4 g mol-1) en 1 punt voor de hoeveelheid pectine in mol (1,7 · 10^-5 mol).
2021, tijdvak 3: Van kunststofafval tot grondstof
figuur 1

Onvolledig blokschema van het proces: kunststofafval gaat naar reactor R1, daarna het gasmengsel, dan zuivering, dan synthesegas naar reactor R2, en daarna methanol.
Energiediagram: omzetting van kunststofafval tot gasmengsel (uitwerkbijlage)

Onvolledig energiediagram met een verticale as met het label energie en een pijl omhoog. Op de horizontale lijn staat het label kunststofafval, als beginstof. De niveaus van de reactieproducten, de geactiveerde toestand en de reactiewarmte ontbreken.
Vraag 10 3 punten
In de haven van Rotterdam wordt een fabriek gebouwd die niet-recyclebaar kunststofafval gaat omzetten tot waardevolle chemicaliën. Een voorbeeld is de vorming van de grondstof methanol. In figuur 1 is een onvolledig blokschema van dit proces weergegeven. In reactor 1 (R1) wordt kunststofafval omgezet tot een gasmengsel. Voor deze omzetting is energie nodig. Op de uitwerkbijlage is een onvolledig energiediagram van deze reactie weergegeven. Maak op de uitwerkbijlage het energiediagram van deze reactie af. Geef de volgende onderdelen weer, met bijbehorende bijschriften: het energieniveau van de reactieproducten; het energieniveau van de geactiveerde toestand; de reactiewarmte.
Bekijk het antwoord
- Het energieniveau van de reactieproducten is hoger weergegeven dan dat van de beginstoffen, met bijschrift (1p)
- Het energieniveau van de geactiveerde toestand is als hoogste niveau weergegeven, met bijschrift (1p)
- De reactiewarmte is juist weergegeven, met bijschrift (1p)
Energiediagram voor een endotherme reactie: het energieniveau van de reactieproducten ligt hoger dan dat van de beginstoffen, met bijschrift. Het energieniveau van de geactiveerde toestand is het hoogste niveau in het diagram, met bijschrift. De reactiewarmte is het verschil tussen het niveau van de reactieproducten en dat van de beginstoffen, met bijschrift.
Wanneer bij één of meer van de getekende onderdelen het bijschrift onjuist is of ontbreekt, dan wordt dat slechts eenmaal aangerekend.
Vraag 11 2 punten
Het in R1 ontstane gasmengsel wordt gezuiverd tot synthesegas: een mengsel van koolstofmono-oxide en waterstof. In reactor 2 (R2) wordt uit dit synthesegas methanol gevormd volgens de vergelijking CO + 2 H2 → CH3OH. Bij deze reactie komt warmte vrij. Bereken de reactiewarmte van deze reactie in J per mol methanol (T = 298 K en p = p0). Gebruik Binas-tabel 57 of ScienceData-tabel 9.2.
Bekijk het antwoord
- Juiste absolute waarden van de vormingswarmtes gebruikt: 1,11 · 10^5 J mol-1 voor CO en 2,39 · 10^5 J mol-1 voor CH3OH (1p)
- De rest van de berekening juist: de reactiewarmte is -1,28 · 10^5 J per mol methanol (1p)
Een berekening in de vorm (1,11 · 10^5 - 2,39 · 10^5) J mol-1 = -1,28 · 10^5 J mol-1 telt volledig mee. De uitkomst is -1,28 · 10^5 J per mol methanol.
Vraag 13 3 punten
De Rotterdamse fabriek kan 3,6 · 10^5 ton kunststofafval verwerken tot 2,13 · 10^5 ton methanol (1,0 ton = 1,0 · 10^3 kg). Deze opbrengst is lager dan volgens de theorie te verwachten is. Bereken het rendement van de omzetting van kunststofafval tot methanol. Neem aan dat kunststofafval 60 massaprocent koolstof bevat.
Bekijk het antwoord
- Juiste verwerking van 60 massaprocent: de massa koolstof in 3,6 · 10^5 ton kunststofafval is 2,16 · 10^5 ton (1p)
- Juiste verwerking van de molaire massa's van koolstof en van methanol (1p)
- Omrekening naar het rendement: ongeveer 37% (1p)
Het rendement is ongeveer 37%. De massa koolstof in het kunststofafval is 2,16 · 10^5 ton en de massa koolstof in 2,13 · 10^5 ton methanol is ongeveer 0,80 · 10^5 ton. Een uitwerking via mol methanol en mol koolstof geeft dezelfde uitkomst.
2021, tijdvak 3: CO-meting
figuur

Lijngrafiek. Horizontale as: CO-gehalte in de uitgeademde lucht, in volume-ppm, van 0 tot ongeveer 220. Verticale as: HbCO-gehalte in het bloed, in procent, van 0 tot 40. Een rechte lijn door de oorsprong. Afleesbaar: ongeveer 9% HbCO bij 60 volume-ppm, en ongeveer 12% HbCO bij 80 volume-ppm.
Vraag 17 3 punten
Bij een HbCO-gehalte van meer dan 12% is er sprake van CO-vergiftiging. Het CO-gehalte op de horizontale as van de figuur is uitgedrukt in volume-ppm. 1 volume-ppm komt overeen met 1 · 10^-6 liter koolstofmono-oxide per liter lucht. Bij een meting blijkt de uitgeademde lucht van een persoon 3,0 · 10^2 µg koolstofmono-oxide te bevatten. Het volume van de uitgeademde lucht van deze persoon was 4,0 L. Voer de volgende opdrachten uit: bereken het CO-gehalte in volume-ppm in de uitgeademde lucht van deze persoon. De dichtheid van koolstofmono-oxide is 1,25 g L-1. Leg uit met behulp van de figuur of er sprake is van CO-vergiftiging.
Bekijk het antwoord
- Berekening van het volume CO in de uitgeademde lucht: 2,40 · 10^-4 L (1p)
- Omrekening naar het gehalte in volume-ppm: 60 volume-ppm (1p)
- Het HbCO-gehalte is consequent afgelezen binnen de afleesmarge (ongeveer 9%) en de conclusie is consequent: geen CO-vergiftiging, want 9% is minder dan 12% (1p)
Het CO-gehalte is 60 volume-ppm. Het HbCO-gehalte bij deze meting is ongeveer 9% (± 1), dus er is geen sprake van CO-vergiftiging. Een uitwerking die het CO-gehalte bij 12% HbCO afleest (ongeveer 80 volume-ppm, ± 2) en daarmee dezelfde conclusie trekt, telt ook.
2021, tijdvak 3: Zonlicht maakt zout water zoet
Opgavetekst
figuur 1

Schematische tekening van een elektrodialyse-opstelling met zes compartimenten en afwisselend membranen A en B. Links de plus-pool, rechts de min-pool. Zout grondwater stroomt van onderaf binnen. Er komen twee vloeistofstromen uit: vloeistofstroom 1 uit en vloeistofstroom 2 uit, bovenin. Aan beide uiteinden staan elektrolyt in en elektrolyt uit.
Opstelling met getekende ionen (uitwerkbijlage)

Dezelfde elektrodialyse-opstelling als figuur 1, met membranen A en B afwisselend. In de middelste compartimenten staan Na+- en Cl--ionen getekend. Bovenaan staan de aanduidingen vloeistofstroom 1 uit en vloeistofstroom 2 uit. Links de plus-pool (+) en rechts de min-pool (-).
Vraag 27 4 punten
Een belangrijk voordeel van elektrodialyse is het lage energieverbruik. Met 2,3 kWh aan energie kan 1,0 m3 zout grondwater worden gezuiverd. De benodigde energie kan bovendien met zonlicht worden opgewekt. Bij het destilleren van zout grondwater ligt het energieverbruik veel hoger, doordat veel energie nodig is om water te laten verdampen. Met behulp van onderstaande gegevens kan worden berekend dat met 2,3 kWh aan energie via destillatie veel minder dan 1,0 m3 zout grondwater gezuiverd kan worden. Gegevens: 1,0 kWh komt overeen met 3,6 · 10^6 J; de verdampingsenergie van zout grondwater is 2,26 · 10^6 J per kg; de dichtheid van zout grondwater is 1,02 · 10^3 kg m-3. Bereken met behulp van deze gegevens het volume zout grondwater in m3 dat met 2,3 kWh aan energie gezuiverd kan worden via destillatie. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Omrekening van de gegeven energie van kWh naar J: 2,3 · 3,6 · 10^6 = 8,28 · 10^6 J (1p)
- Omrekening naar de massa zout grondwater die met deze energie kan verdampen (3,66 kg), of berekening van de energie die nodig is om 1,0 m3 zout grondwater te laten verdampen (2,31 · 10^9 J) (1p)
- Omrekening naar het volume zout grondwater in m3 dat via destillatie kan worden gezuiverd (1p)
- De uitkomst is gegeven in twee significante cijfers: 3,6 · 10^-3 m3 (1p)
Het juiste antwoord is 3,6 · 10^-3 m3 (twee significante cijfers).
2019, tijdvak 1: Kopergehalte van een munt
figuur 1

Schema van de procedure. De munt reageert in 10,00 mL geconcentreerd salpeterzuur; het reactiemengsel wordt aangevuld tot 1,000 L (muntoplossing). Vervolgens worden 1,00 mL muntoplossing, 4,00 mL water en 5,00 mL ammonia in een reageerbuis gemengd.
figuur 2

Ijklijn. Horizontale as: [Cu(NH3)4 2+] in mol L-1, van 0 tot 10,0·10^-3. Verticale as: kleurintensiteit, van 0 tot 0,7. Gemeten standaardoplossingen bij 1,0·10^-3, 5,0·10^-3 en 10,0·10^-3 mol L-1.
Vraag 4 2 punten
Vera voegt 1,00 mL muntoplossing, 4,00 mL water en 5,00 mL ammonia bij elkaar in een reageerbuis (zie figuur 1). Alle gehydrateerde koper(II)ionen worden omgezet tot $Cu(NH_3)_4^{2+}$-ionen; de oplossing is donkerblauw. Vera meet de kleurintensiteit van de donkerblauwe oplossing. De kleurintensiteit heeft geen eenheid en is een maat voor de concentratie $Cu(NH_3)_4^{2+}$-ionen. Met standaardoplossingen maakt zij de ijklijn in figuur 2.
De donkerblauwe oplossing in de reageerbuis heeft een kleurintensiteit van 0,29. Bereken met behulp van figuur 2 het aantal mol $Cu(NH_3)_4^{2+}$-ionen in 10,00 mL oplossing in de reageerbuis. Lees de concentratie af in twee decimalen.
Bekijk het antwoord
- Leest de concentratie van $[Cu(NH_3)_4^{2+}]$ af bij een kleurintensiteit van 0,29, in twee decimalen (1p)
- Rekent de afgelezen concentratie om naar de chemische hoeveelheid $Cu(NH_3)_4^{2+}$-ionen in de reageerbuis met 10,00 mL oplossing (1p)
De afgelezen concentratie is (5,60 ± 0,10)·10^-3 mol L-1; dit is het goede aflezen. Het antwoord is 5,60·10^-5 mol (10,00 mL oplossing). De significantie niet beoordelen.
Vraag 5 3 punten
Alle koper uit de munt zit in de 1,000 L muntoplossing. De oorspronkelijke massa van de munt was 4,07 g.
Bereken het massapercentage koper in de munt.
Bekijk het antwoord
- Rekent de chemische hoeveelheid koper(II)ionen in 1,000 L muntoplossing uit de hoeveelheid in 10,00 mL (factor 100) (1p)
- Rekent de massa koper in de munt uit met de molaire massa van koper (63,6 g mol-1) (1p)
- Rekent de massa koper om naar het massapercentage van de munt (massa koper gedeeld door 4,07 g, maal 100%) (1p)
Uitkomst: 87,5%. Een fout uit vraag 4 die consequent doorwerkt, wordt hier niet opnieuw aangerekend. Vragen 4 en 5 tellen samen als één vraag voor rekenfouten en fouten in de significantie: bij zo'n fout maximaal één punt aftrek over vragen 4 en 5 samen.
2019, tijdvak 1: Twee vliegen in één klap
Vraag 8 3 punten
Laat met behulp van een berekening zien dat voor elke mol koolstofdioxide die wordt verbruikt, één mol barnsteenzuur ontstaat.
Gebruik hierbij:
- de gegevens uit de regels 11 en 12;
- het gegeven dat het volume van 1,00 mol koolstofdioxide 21,3 dm3 is.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt de juiste molaire massa van barnsteenzuur (C4H6O4, 118 g mol-1) (1p)
- Rekent de 14,4 g barnsteenzuur om naar de chemische hoeveelheid (1p)
- Rekent de 2,59 dm3 CO2 om naar de chemische hoeveelheid, met een molair volume van 21,3 dm3 mol-1, en komt tot dezelfde hoeveelheid (1p)
De significantie bij deze berekening niet beoordelen. Een onjuist antwoord op vraag 8 dat het consequente gevolg is van een onjuist antwoord op vraag 7, hier goed rekenen.
2019, tijdvak 1: SCR-techniek
Figuur

Schema van het SCR-systeem: de dieselmotor, de AdBlue-tank met lucht en de uitlaat met zone 1, zone 2 en zone 3. Vervuilende uitlaatgassen gaan de uitlaat in, gereinigde uitlaatgassen verlaten de uitlaat.
Vraag 15 3 punten
Om NOx te verwijderen vinden in de uitlaat processen plaats (zie het schema van het SCR-systeem). In zone 2 wordt alle ureum in AdBlue onder invloed van een katalysator omgezet tot ammoniak en koolstofdioxide volgens:
$CH_4N_2O(s) + H_2O(g) \rightarrow 2 NH_3(g) + CO_2(g)$ (reactie 1)
Reactie 1 is endotherm. Bereken de reactiewarmte (bij 298 K en p = p0) voor reactie 1 in J per mol ureum.
- Gebruik Binas-tabel 57 of ScienceData-tabel 9.2.
- Gebruik voor de vormingswarmte van ureum -3,3·10^5 J mol-1.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt de juiste absolute waarden van de vormingswarmtes van de stoffen uit reactie 1 (uit Binas 57 en de gegeven waarde van ureum) (1p)
- Verwerkt de coëfficiënten van reactie 1 (2 mol NH3) in de berekening (1p)
- Rekent de reactiewarmte uit als vormingswarmtes van de producten min die van de beginstoffen, en komt tot de uitkomst in J per mol ureum (1p)
Uitkomst: +0,9·10^5 J per mol ureum (positief, want de reactie is endotherm). De significantie bij deze berekening niet beoordelen.
Vraag 17 3 punten
Een grote dieselvrachtwagen heeft een AdBlue-tank gevuld met 90 liter AdBlue. Deze hoeveelheid AdBlue bevat 3,2·10^4 gram ureum. Bereken na hoeveel km deze vrachtwagen de 90 liter AdBlue geheel heeft verbruikt.
Gebruik hierbij de volgende gegevens:
- Voor de omzetting van 1,0 g NOx is 0,86 g ureum nodig.
- 92 massaprocent van de NOx die in de motor ontstaat, wordt in het SCR-systeem door de reactie met ureum omgezet tot stikstof en waterdamp.
- 8 massaprocent van de NOx die in de motor ontstaat, wordt via de uitlaat in de lucht uitgestoten.
- Per km stoot de vrachtwagen 0,50 g NOx via de uitlaat uit in de lucht.
Bekijk het antwoord
- Berekent de massa NOx die door het SCR-systeem moet worden omgezet, uit de 3,2·10^4 g ureum en 0,86 g ureum per g NOx (1p)
- Berekent de massa NOx die per km wordt omgezet (uit 0,50 g NOx per km uitstoot en de verdeling 92% en 8%, dus 5,8 g per km) (1p)
- Rekent om naar de afstand in km (1p)
Uitkomst: ongeveer 6·10^3 km. De andere rekenwegen uit het correctievoorschrift (via de massa NOx die in de lucht terechtkomt, of via de massa ureum per km) tellen volledig mee, met per stap 1 punt. De significantie niet beoordelen.
2019, tijdvak 1: Solar fuels
Vraag 20 3 punten
ITO kan worden gemaakt door 90 gram In2O3 met 10 gram SnO2 te laten reageren. De stof ITO die daarbij ontstaat, is op te vatten als een legering van indium en tin, waarbij in het rooster zuurstofmoleculen zijn ingebouwd. Bereken de molverhouding In : Sn in ITO.
Noteer de uitkomst van je berekening als volgt: In : Sn = ... : 1,0.
Gebruik de volgende gegevens:
- De molaire massa van In2O3 is 277,6 g mol-1.
- De molaire massa van SnO2 is 150,7 g mol-1.
- Alle indium- en tin-atomen komen in ITO terecht.
Bekijk het antwoord
- Berekent de chemische hoeveelheid indium in 90 g In2O3 (1p)
- Berekent de chemische hoeveelheid tin in 10 g SnO2 (1p)
- Rekent de hoeveelheden om naar de molverhouding In : Sn (1p)
Uitkomst: In : Sn = 9,8 : 1,0. De chemische hoeveelheden zijn 0,648 mol indium en 0,0664 mol tin. De significantie niet beoordelen.
2019, tijdvak 2: Vitamine B6
Opgavetekst
Uitwerkbijlage

Structuurformule van PL, zoals die op de uitwerkbijlage staat. Hierop moeten de watermoleculen met hun waterstofbruggen worden getekend.
Vitamine B6
Vitamine B6 speelt onder meer een rol bij de vorming van rode bloedcellen en een goede werking van het zenuwstelsel. De aanduiding ‘vitamine B6’ wordt gebruikt voor een aantal hydrofiele verbindingen die in het lichaam in elkaar kunnen worden omgezet. De namen van twee van deze verbindingen worden afgekort weergegeven met PL en PLP. De structuurformules van PL en PLP zijn hieronder weergegeven.
De structuurformule van PL is nogmaals weergegeven op de uitwerkbijlage.
PL en PLP zijn betrokken bij een bepaalde omzetting die plaatsvindt door reactie van één van beide stoffen met ATP. Hierbij ontstaat de andere stof en ADP. De structuurformules van ATP en ADP staan hieronder.
Het menselijk lichaam kan vitamine B6 niet zelf aanmaken. Daarom moet deze vitamine uit voedsel worden opgenomen. De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid (ADH) voor vitamine B6 is 1,5 mg.
Op internet zijn verschillende tabellen te vinden met gegevens over de hoeveelheid vitamines in voeding. Goede bronnen van vitamine B6 zijn bijvoorbeeld vlees, bananen en eieren.
Het Voedingscentrum geeft aan dat 100 g banaan 0,291 mg vitamine B6 bevat. De website www.vitamine-info.nl vermeldt dat één banaan 28% van de ADH van vitamine B6 bevat.
Vitamine B6 fungeert als een soort ‘hulpdeeltje’ van het enzym glutaminezuurdecarboxylase (GAD). Wanneer vitamine B6 bindt aan GAD ontstaat een biokatalysator die de ‘decarboxylering’ van het aminozuur glutaminezuur katalyseert. Hierbij wordt uitsluitend glutaminezuur omgezet. Deze decarboxylering is een reactie waarbij één molecuul koolstofdioxide wordt afgesplitst. Er ontstaat dan een stof (gamma-aminoboterzuur) die een rol speelt in het zenuwstelsel.
Vraag 3 2 punten
Het Voedingscentrum geeft aan dat 100 g banaan 0,291 mg vitamine B6 bevat. De website www.vitamine-info.nl vermeldt dat één banaan 28% van de ADH van vitamine B6 bevat. De ADH voor vitamine B6 is 1,5 mg. Toon met behulp van een berekening aan dat deze gegevens over de hoeveelheid vitamine B6 in banaan nagenoeg met elkaar overeenkomen. Ga ervan uit dat een banaan gemiddeld 147 gram weegt.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de massa vitamine B6 in een banaan van 147 g, met de gegevens van het Voedingscentrum ($0{,}291 \cdot 147/100 = 0{,}428$ mg) of van www.vitamine-info.nl ($28\% \cdot 1{,}5$ mg $= 0{,}42$ mg). (1p)
- Omrekening naar het percentage van de ADH ($\approx 29\%$, nagenoeg 28%) of naar mg per 100 g banaan ($\approx 0{,}29$ mg), afhankelijk van de gebruikte route. (1p)
Elke route telt: via de gegevens van het Voedingscentrum (massa per banaan en omrekening naar het percentage van de ADH, ongeveer 29%) of via de gegevens van www.vitamine-info.nl (massa per banaan van $0{,}42$ mg en omrekening naar mg per 100 g, ongeveer $0{,}29$ mg). Tussenresultaten van $0{,}42$ mg of $0{,}428$ mg zijn goed.
2019, tijdvak 2: Sterretjes
Opgavetekst
Sterretjes
Rond ‘Oud en Nieuw’ worden zogenoemde sterretjes aangestoken. Een sterretje is een soort vuurwerk dat langzaam opbrandt en daarbij wegspringende vonken geeft. Een sterretje bestaat uit een stukje ijzerdraad dat voor een deel is bedekt met een zogenoemde sas.
De sas kan bestaan uit een zuurstofleverende stof (bariumnitraat), een bindmiddel (bijvoorbeeld dextrine), aluminiumpoeder en ijzervijlsel.
Bij een aangestoken sterretje treedt tegelijkertijd een aantal reacties op, waarbij veel energie vrijkomt. De vergelijking van één van de reacties die optreedt wanneer een sterretje wordt aangestoken is hieronder weergegeven:
$10Al + 3Ba(NO_3)_2$ → $3BaO + 3N_2 + 5Al_2O_3$
Hierdoor ontstaat gas waardoor gloeiende ijzerdeeltjes worden weggeschoten. De voor sterretjes kenmerkende vonken ontstaan door de snelle verbranding van deze wegvliegende ijzerdeeltjes met zuurstof uit de lucht.
Wanneer ijzer reageert met zuurstof treedt de volgende exotherme reactie op:
$4Fe + 3O_2$ → $2Fe_2O_3$
Guus onderzoekt of een sterretje kan branden in een kleine ruimte. Daarom steekt hij een sterretje aan en stopt dat, met de aangestoken kant naar beneden, in een smalle open fles.
Hij doet de volgende waarnemingen:
a In de fles is slechts enkele seconden een vonkenregen te zien. Daarna niet meer.
b Bij de halsopening komen af en toe vonken uit de fles.
c Het sterretje brandt helemaal ‘op’: de sas is verdwenen.
Het verbranden van ijzerdeeltjes veroorzaakt goudwitte vonken. Het ontstaan van de vonken heeft te maken met de bouw van de elektronenwolk van de aanwezige metaalatomen. Bij toevoer van energie kan een elektron overgaan naar een hogere energietoestand. Dit elektron zal echter snel teruggaan naar de oorspronkelijke energietoestand waarbij de overtollige energie vrijkomt. Een deel hiervan wordt uitgezonden in de vorm van licht.
Op de uitwerkbijlage is de kern van een ijzeratoom weergegeven met daaromheen een K-, L-, M- en N-schil. De K- en L-schil zijn volledig gevuld, de M-schil van een ijzeratoom bevat 14 elektronen en de N-schil 2 elektronen.
Om vonken met een andere kleur te laten ontstaan kunnen metaalverbindingen aan de sas worden toegevoegd. Ook wordt dan een chloorverbinding toegevoegd, waardoor bij hoge temperaturen metaalchloriden ontstaan die voor de kleureffecten zorgen. Zo kan bijvoorbeeld strontiumcarbonaat worden gebruikt om rode vonken te laten ontstaan.
Vraag 6 2 punten
Het verbranden van ijzer verloopt volgens de reactie $4Fe + 3O_2$ → $2Fe_2O_3$. Licht toe aan de hand van de reactiewarmte dat de reactie van ijzer met zuurstof exotherm is. Gebruik hierbij Binas-tabel 57A of ScienceData-tabel 9.2 en vermeld de waarde die je hebt gebruikt.
Bekijk het antwoord
- Juiste waarde van de vormingswarmte van $Fe_2O_3$: $-8{,}24 \cdot 10^5$ J mol$^{-1}$ (de vormingswarmte van Fe en $O_2$ is 0 J mol$^{-1}$). (1p)
- De vormingswarmte van $Fe_2O_3$ (en dus de reactiewarmte) is negatief, dus de reactie is exotherm. (1p)
Ontbreekt de factor $10^5$ in een overigens juist antwoord: 1 punt in totaal. Een berekening als $2 \cdot (-8{,}24 \cdot 10^5) - 4 \cdot 0 - 3 \cdot 0$ met de conclusie dat het energie-effect negatief is en de reactie exotherm, goed rekenen.
2019, tijdvak 2: Koele kauwgom
Opgavetekst
figuur 1 Menthol in de holte van TRPM8

Structuurformules van een deel van het eiwit TRPM8 (met de aminozuureenheden) met daarin een mentholmolecuul, vet gedrukt, in de holte.
Koele kauwgom
Even lekker een kauwgompje kauwen voor een frisse adem. Maar wat maakt kauwgom nou zo lekker fris? Esther onderzoekt de verfrissende werking van haar favoriete kauwgom ‘Xylifresh menthol ice’. Ze denkt dat menthol zorgt voor een frisse adem. Op de verpakking leest zij de volgende informatie:
SUGAR FREE GUM, GEZOET MET ZOETSTOFFEN.
INGREDIENTEN: ZOETSTOFFEN (XYLITOL 63%, ASPARTAAM 0,1%), GOMBASIS, AROMA’S, DICALCIUMFOSFAAT 1,3%, STABILISATOR (GLYCEROL), KLEURSTOFFEN (E141, E171), GLANSMIDDEL, GROENE THEE EXTRACT 0,1%
Op internet ontdekt ze dat menthol een natuurlijke aromatische stof is, die inderdaad bijdraagt aan het verkoelende effect. Dit komt doordat in onze zintuigcellen een eiwit (TRPM8) aanwezig is dat reageert op verandering in temperatuur en waarschuwt voor kou. Merkwaardig genoeg kan niet alleen kou, maar ook menthol dit eiwit activeren. Een mentholmolecuul past namelijk precies in een holte van TRPM8. De hersenen verwerken dit als een signaal voor kou.
In figuur 1 is in structuurformules weergegeven hoe een mentholmolecuul (vet gedrukt) in de holte van TRPM8 past.
Vervolgens ontdekt Esther dat het eigenlijk vooral het hoofdbestanddeel van de kauwgom, xylitol, is dat zorgt voor verkoeling. Deze zoetstof is goed oplosbaar in water (speeksel). Voor het oplossen van xylitol is energie nodig.
Esther merkt dat het verkoelende effect maar enkele minuten duurt. Ze vraagt zich af of de xylitol zo snel uit de kauwgom weg is. Om dit te onderzoeken weegt ze een kauwgompje (1,45 gram), doet het in haar mond en kauwt goed. Om de zoveel tijd haalt ze het kauwgompje uit haar mond, droogt het af en weegt het opnieuw. Haar resultaten zijn weergegeven in figuur 2.
Na vijf minuten is ruim 90% van de xylitol uit het kauwgompje verdwenen.
Vraag 19 1 punt
Deze zoetstof (xylitol) is goed oplosbaar in water (speeksel). Voor het oplossen van xylitol is energie nodig. Verklaar waardoor het oplossen van xylitol in speeksel zorgt voor een verkoelend effect in de mond.
Bekijk het antwoord
- Het oplossen van xylitol kost energie (het proces is endotherm); de benodigde warmte wordt aan de mond of het speeksel onttrokken, waardoor het afkoelt. (1p)
figuur 2 Massa kauwgom tijdens het kauwen

Lijngrafiek met meetpunten. Horizontale as: tijd (min), van 0 tot 7. Verticale as: massa kauwgom (g), van 0 tot 1,6. De massa neemt in de eerste minuut snel af en daarna steeds langzamer. Afleesbare waarden (uit het correctievoorschrift): bij 0 min 1,45 g; bij 1 min 0,86 g (± 0,02 g); bij 5 min 0,59 g (± 0,02 g).
Vraag 20 2 punten
Esther weegt een kauwgompje van 1,45 gram en kauwt erop. Na vijf minuten is ruim 90% van de xylitol uit het kauwgompje verdwenen (zie figuur 2). Laat dit door middel van een berekening zien. − Maak gebruik van de massapercentages in de gegeven informatie op de verpakking. − Neem aan dat xylitol de enige stof is die oplost in het speeksel. − Lees figuur 2 af in twee decimalen.
Bekijk het antwoord
- Aflezen van de massa van het kauwgompje na 5 minuten (0,59 ± 0,02 gram) en berekening van de massa-afname in de eerste 5 minuten. (1p)
- Omrekening naar de afgenomen hoeveelheid xylitol in procenten: meer dan 90% (94%). (1p)
Het afgelezen gewicht na 5 minuten is 0,59 ± 0,02 gram; een afwijking binnen die marge telt niet als fout. Met xylitol 63% van de massa van het kauwgompje komt de afname op 94%, dus meer dan 90%.
Vraag 21 3 punten
Bereken hoeveel °C de temperatuur van het speeksel met opgelost xylitol (speekselmengsel) na één minuut is gedaald. Maak gebruik van figuur 2 en neem aan dat: − voor het oplossen 153 J per gram xylitol nodig is; − xylitol gedurende de eerste minuut oplost tot 3 g speekselmengsel; − bij het afkoelen van 1 g speekselmengsel 4,2 J per °C vrijkomt.
Bekijk het antwoord
- Aflezen van de massa van het kauwgompje na 1 minuut (0,86 ± 0,02 gram) en berekening van de massa-afname in de eerste minuut (1,45 − 0,86 = 0,59 gram). (1p)
- Berekening van de benodigde oplosenergie: $0{,}59 \cdot 153 = 90$ J. (1p)
- Berekening van de temperatuurdaling: $90 / (3 \cdot 4{,}2) \approx 7$ °C. (1p)
Wanneer zowel bij vraag 20 als bij vraag 21 een fout is gemaakt in de nauwkeurigheid van de afgelezen massa, deze fout bij vraag 21 niet aanrekenen. Na 1 minuut is 0,86 ± 0,02 gram kauwgom over, dus 0,59 gram xylitol is opgelost; de oplosenergie is dan ongeveer 90 J en de daling ongeveer 7 °C.
2019, tijdvak 2: Beitsen en verzinken
Opgavetekst
Beitsen en verzinken
IJzeren voorwerpen kunnen tegen corrosie worden beschermd door ze te ‘verzinken’. Deze voorwerpen worden eerst enige tijd in een bad met ‘beitszuur’ gehangen om reeds aanwezig roest ($Fe_2O_3 \cdot 3H_2O$) te verwijderen. Beitszuur is zoutzuur dat ongeveer 50 gram opgelost HCl per liter bevat. Daarbij treedt een reactie op die hieronder onvolledig is weergegeven:
$Fe_2O_3 \cdot 3H_2O + … H^+$ → $… Fe^{3+} + … H_2O$
Na het beitsen worden de ijzeren voorwerpen in een bad met vloeibaar zink gedompeld. Hierdoor wordt een laagje ijzer-zinklegering gevormd op het voorwerp.
Op een website over thermisch verzinken wordt vermeld dat de temperatuur van het zink in het bad ongeveer 400 °C moet zijn. Piet merkt op dat dat niet juist kan zijn en zegt: “een temperatuur van 400 °C is niet hoog genoeg.”
De voorwerpen worden met behulp van gereedschappen uit het beitsbad gehaald en in het zinkbad gedompeld. Het beitsbad raakt daardoor verontreinigd. Hierbij ontstaan $ZnCl_4^{2-}$-ionen. Wanneer deze ionen niet verwijderd worden, moet het verontreinigde zuur uit het beitsbad worden afgevoerd als chemisch afval. Daarom wordt het verontreinigde afvalzuur door een zogenoemde selectieve ionenwisselaar geleid. De $ZnCl_4^{2-}$-ionen worden in de ionenwisselaar gebonden. Voor elk gebonden $ZnCl_4^{2-}$-ion komen twee $OH^-$-ionen vrij.
Het proces dat hiervoor is beschreven kan vereenvoudigd worden weergegeven met een blokschema. Dit blokschema bevat drie blokken en vijf stofstromen:
− bad met beitszuur
− bad met zink
− ionenwisselaar
$A$: afvalzuur zonder $ZnCl_4^{2-}$-ionen
$B$: afvalzuur met $ZnCl_4^{2-}$-ionen
C: ijzeren voorwerpen met roest
D: ijzeren voorwerpen zonder roest
E: verzinkte ijzeren voorwerpen
Het afvalzuur waaruit de $ZnCl_4^{2-}$-ionen zijn verwijderd, kan worden gebruikt voor de productie van ijzer(III)chloridesulfaat ($FeClSO_4$).
Piet vraagt zich af of de in deze opgave beschreven methode waarmee met het afvalzuur wordt omgegaan in overeenstemming is met het cradle-to-cradle principe. Hij vindt op www.duurzaamheid.nl dat de cradle-to-cradle ontwerpstrategie “ervan uitgaat dat alle materialen een voortdurende en blijvende waarde houden en steeds weer in gesloten kringlopen van productie, gebruik en recycling kunnen worden opgenomen.”
FeClSO4 wordt gebruikt in de afvalwaterzuivering om fosfaationen te verwijderen. De ijzer(III)ionen uit het ijzer(III)chloridesulfaat reageren met de fosfaationen, waarna het fosfaathoudende reactieproduct uit het afvalwater kan worden verwijderd. Het gezuiverde afvalwater wordt uiteindelijk op het oppervlaktewater geloosd.
Vraag 34 3 punten
Het afvalzuur waaruit de $ZnCl_4^{2-}$-ionen zijn verwijderd, kan worden gebruikt voor de productie van ijzer(III)chloridesulfaat ($FeClSO_4$). Bereken hoeveel kg $FeClSO_4$ kan worden geproduceerd uit 10 ton ($1$ ton $= 10^3$ kg) afvalzuur dat 8,0 massaprocent $Fe^{3+}$ bevat. Ga ervan uit dat alle $Fe^{3+}$ wordt omgezet tot $FeClSO_4$.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de massa $Fe^{3+}$ in kg per 10 ton afvalzuur ($8{,}0 \cdot 10^{-2} \cdot 10^4 = 8{,}0 \cdot 10^2$ kg). (1p)
- Omrekening naar de chemische hoeveelheid $Fe^{3+}$ per 10 ton afvalzuur ($1{,}43 \cdot 10^4$ mol). (1p)
- Juiste molaire massa van $FeClSO_4$ (187 g mol$^{-1}$) en omrekening naar de massa in kg $FeClSO_4$ die per 10 ton afvalzuur kan worden geproduceerd (ongeveer $2{,}7 \cdot 10^3$ kg). (1p)
De molaire massa van $FeClSO_4$ is 187 g mol$^{-1}$. Een juiste berekening via de massa Fe3+ per 10 ton afvalzuur, de chemische hoeveelheid en de massaverhouding $FeClSO_4 : Fe^{3+}$ (187 / 55,9 = 3,35) levert ongeveer $2{,}7 \cdot 10^3$ kg op.
2018, tijdvak 1: Melkzuursensor
diagram 1

Lijngrafiek. Horizontale as: tijd (s), van 0 tot 2000 s, met streepjes bij 400, 800, 1200, 1600 en 2000 s. Verticale as: stroomsterkte (µA), van 0 tot 10 µA. De stroomsterkte is tot ongeveer 800 s bijna 0 µA. Daarna stijgt hij tot ongeveer 5 µA rond 1200 s. Tussen ongeveer 1250 en 1400 s blijft hij constant op ongeveer 5,2 µA. Daarna stijgt de stroomsterkte verder tot ongeveer 8 tot 9 µA rond 1600 s.
Vraag 6 3 punten
Tijdens een sporttraining wordt bij Matthieu de stroomsterkte gemeten die de melkzuursensor levert (zie diagram 1). Na ongeveer 800 seconden begint de sensor een signaal te geven. Tussen ongeveer 1250 en 1400 seconden blijft de melkzuurconcentratie constant. Dit geeft de melkzuurdrempel van Matthieu aan. Bereken de melkzuurdrempel van Matthieu in $mol\,L^{-1}$. Gebruik hierbij de volgende gegevens: de stroomsterkte is recht evenredig met de melkzuurconcentratie in zweet; 0,92 µA komt overeen met een melkzuurconcentratie in zweet van $1{,}0\,mmol\,L^{-1}$.
Bekijk het antwoord
- Leest de stroomsterkte af bij de melkzuurdrempel: 5,20 µA (± 0,10). (1p)
- Berekent het aantal mmol melkzuur per liter zweet: de afgelezen stroomsterkte delen door 0,92 (µA mmol^-1 L). (1p)
- Berekent de melkzuurdrempel: het aantal mmol melkzuur per liter zweet vermenigvuldigen met $10^{-3}$ (mol mmol^-1), uitkomst $5{,}7 \cdot 10^{-3}\,mol\,L^{-1}$. (1p)
Het CV leest bij de melkzuurdrempel een stroomsterkte van 5,20 µA af (± 0,10). Dat is leidend; de afgelezen waarde uit het diagram mag hier niet van afwijken. De uitkomst is $5{,}7 \cdot 10^{-3}\,mol\,L^{-1}$. Wanneer de berekening met 5,2 in plaats van 5,20 is gegeven ($5{,}2\,/\,0{,}92 \cdot 10^{-3}$), goed rekenen.
2018, tijdvak 1: Koudemiddel
Opgavetekst
figuur 1

Schematische tekening van de airco van een auto. Links staat de binnenruimte van de auto (A). Naast elkaar staan de verdamper (V) en de condensor (C), twee verticale blokjes die met leidingen zijn verbonden. Boven loopt de leiding met gas naar de condensor, onder de leiding met vloeistof. Legenda: A: binnenruimte, V: verdamper, C: condensor.
Vraag 12 2 punten
In de airco van een auto circuleert een zogenoemd koudemiddel. Figuur 1 toont hoe de binnenruimte van een auto wordt gekoeld door middel van een airco. Het koudemiddel wordt rondgepompt in een gesloten circuit tussen de condensor en de verdamper. Het koudemiddel komt als gas de condensor binnen en verlaat de condensor als vloeistof. In de verdamper gebeurt het omgekeerde. Leg uit, aan de hand van het koelen van de binnenruimte van de auto, of in de verdamper een endotherm of exotherm proces plaatsvindt.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de binnenruimte in de auto koeler wordt doordat warmte nodig is voor het verdampen (of dat de lucht wordt afgekoeld doordat warmte wordt afgestaan voor het verdampen). (1p)
- Conclusie: het verdampen, dus het proces in de verdamper, is endotherm. (1p)
Indien een van deze antwoorden is gegeven: 1 punt. 'Voor (het) verdampen (van het koudemiddel) is warmte nodig. Dus het proces is endotherm'; 'Bij verdampen worden bindingen verbroken waarvoor energie nodig is. Dus het proces is endotherm'. Indien alleen wordt gezegd dat het verdampen endotherm is, zonder uitleg of met een onjuiste uitleg: 0 punten.
Vraag 14 3 punten
De koudemiddelen met de molecuulformule $C_2H_2F_4$ zijn sterke broeikasgassen. De mate waarin een broeikasgas bijdraagt aan het broeikaseffect wordt de Global Warming Potential (GWP) genoemd. Zo heeft $C_2H_2F_4$ een GWP van 1300. Dat houdt in dat 1,00 kg $C_2H_2F_4$ 1300 maal zoveel bijdraagt aan het broeikaseffect als 1,00 kg $CO_2$, gemeten over een periode van 100 jaar. Bereken hoeveel mol koolstofdioxide dezelfde bijdrage aan het broeikaseffect levert als 1,00 mol $C_2H_2F_4$.
Bekijk het antwoord
- Omrekening van 1,00 mol $C_2H_2F_4$ naar grammen: 1,00 mol vermenigvuldigen met de molaire massa van $C_2H_2F_4$ (102,0 g mol^-1). (1p)
- Berekening van het aantal gram $CO_2$ dat dezelfde bijdrage aan het broeikaseffect levert: het berekende aantal gram $C_2H_2F_4$ vermenigvuldigen met 1300. (1p)
- Omrekening van het aantal gram $CO_2$ naar mol: delen door de molaire massa van $CO_2$ (44,01 g mol^-1). (1p)
Het CV geeft twee andere rekenwegen die ook 3 punten waard zijn: via 1,00 kg $C_2H_2F_4$ (omrekenen naar mol, vermenigvuldigen met 1300 en delen door de molaire massa van $CO_2$) of via 1,00 kg $CO_2$ (delen door 1300 en omrekenen naar mol $C_2H_2F_4$). De uitkomst is $3{,}01 \cdot 10^{3}$ mol $CO_2$; elke juiste rekenweg met die uitkomst krijgt de volle punten.
Vraag 16 3 punten
Per mol $C_3H_2F_4$ ontstaat bij de verbranding één mol carbonylfluoride. Bereken hoeveel gram carbonylfluoride ontstaat bij de verbranding van 740 g $C_3H_2F_4$. Gebruik het gegeven dat hierbij één mol carbonylfluoride ontstaat per mol $C_3H_2F_4$.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de molaire massa van $C_3H_2F_4$ (114,0 g mol^-1) en van $COF_2$ (66,01 g mol^-1). (1p)
- Berekening van het aantal mol $C_3H_2F_4$: 740 g delen door de molaire massa van $C_3H_2F_4$. (1p)
- Berekening van het aantal gram $COF_2$: het aantal mol $COF_2$ (gelijk aan het aantal mol $C_3H_2F_4$) vermenigvuldigen met de molaire massa van $COF_2$; uitkomst 428 g. (1p)
Ook goed (CV): de massaverhouding $COF_2 : C_3H_2F_4$ berekenen (molaire massa van $COF_2$ gedeeld door die van $C_3H_2F_4$) en 740 g vermenigvuldigen met die verhouding; dit geeft 428 g. Opmerkingen uit het CV: een onjuist antwoord op deze vraag dat het consequente gevolg is van een onjuist antwoord op vraag 15 goed rekenen. Een onjuiste molaire massa van $C_3H_2F_4$ die het consequente gevolg is van een onjuiste molaire massa van $C_2H_2F_4$ bij vraag 14 ook goed rekenen.
2018, tijdvak 1: Anatto
Vraag 17 3 punten
Anatto is een oranje-gele kleurstof die de kleurstoffen bixine en/of norbixine bevat. Anatto wordt gebruikt in sommige voedingsmiddelen, bijvoorbeeld in kaas. De kaassoort Red Leicester heeft een oranje kleur doordat hij relatief veel anatto bevat. Teun eet zes blokjes Red Leicester. Laat met behulp van een berekening zien dat Teun de ADI-waarde van bixine niet overschrijdt. Gebruik de volgende gegevens: één blokje weegt 15 gram; Red Leicester bevat 24 massa-ppm bixine; de ADI-waarde van bixine is 0,065 mg per kg lichaamsgewicht; Teun weegt 67 kg.
Bekijk het antwoord
- Berekening van het aantal gram bixine in zes blokjes kaas: 6 blokjes vermenigvuldigen met 15 g per blokje en met 24 (ppm), en delen door $10^6$ (ppm); uitkomst $2{,}2 \cdot 10^{-3}$ g bixine. (1p)
- Berekening van het aantal milligram bixine dat Teun mag eten: 67 kg vermenigvuldigen met 0,065 mg kg^-1; uitkomst 4,4 mg. (1p)
- Berekening van het aantal milligram bixine in zes blokjes kaas (en conclusie): het aantal gram bixine in zes blokjes kaas vermenigvuldigen met $10^3$ (mg g^-1); 2,2 mg is minder dan 4,4 mg, dus Teun krijgt minder bixine binnen dan de ADI-waarde. (1p)
Alternatief uit het CV (ook 3 punten): het aantal gram bixine per kg lichaamsgewicht berekenen (2,2 mg gedeeld door 67 kg, dat is 0,032 mg per kg), en dat vermenigvuldigen met $10^3$ (mg g^-1), met de conclusie dat dit minder is dan de ADI-waarde van 0,065 mg per kg. De significantie niet beoordelen. De uitkomst is 2,2 mg bixine in zes blokjes, minder dan de 4,4 mg die Teun mag eten.
Vraag 19 3 punten
In het productieproces van anatto in Peru wordt de natronloog verzameld: 400 L 0,014 molair natronloog en 300 L 0,0063 molair natronloog. Aan de verzamelde natronloog wordt 3,0 L 1,9 molair zwavelzuuroplossing toegevoegd, in overmaat. Hierbij treedt de volgende reactie op: $H^+ (aq) + OH^- (aq) \rightarrow H_2O (l)$. Laat met behulp van een berekening zien dat zwavelzuur in overmaat wordt toegevoegd. Gebruik het gegeven dat twee mol $H^+$ reageert per mol zwavelzuur.
Bekijk het antwoord
- Berekening van het aantal mol $OH^-$ in één van de twee natronloogoplossingen: 400 L vermenigvuldigen met 0,014 mol L^-1, of 300 L vermenigvuldigen met 0,0063 mol L^-1. (1p)
- Berekening van het aantal mol $OH^-$ in de andere oplossing en van het totale aantal mol $OH^-$ (7,5 mol): de twee aantallen optellen. (1p)
- Berekening van het aantal mol $H^+$: 3,0 L vermenigvuldigen met 1,9 mol L^-1 en met 2 (11 mol), en conclusie: dat is meer dan het aantal mol $OH^-$, dus zwavelzuur wordt in overmaat toegevoegd. (1p)
Let op: de tweede natronloog is 0,0063 molair (aanvulling op het CV, dat er eerst 0,063 stond). Totaal aantal mol $OH^-$: 400 × 0,014 + 300 × 0,0063 = 7,5 mol. Aantal mol $H^+$: 3,0 × 1,9 × 2 = 11 mol, dat is meer dan 7,5 mol, dus zwavelzuur in overmaat. Alternatief (ook 3 punten): 3,75 mol $H_2SO_4$ nodig tegenover 5,7 mol toegevoegd.
2018, tijdvak 1: Lignine
Opgavetekst
figuur 1

Structuurformule van een gedeelte van lignine. Het bestaat uit benzeenringen met zijgroepen (OH, OCH3 en CH2OH). De ringen zijn via etherbindingen (C-O-C) en koolstof-koolstofbindingen aan elkaar verbonden. De golflijnen aan de randen geven aan dat het een gedeelte is van een groter molecuul. Atomen (C, H, O) en de bindingen zijn afzonderlijk zichtbaar.
Vraag 30 3 punten
De verbranding van lignine kan met de volgende reactievergelijking worden weergegeven (reactie 2; in deze reactievergelijking is lignine met de formule $C_5H_6O_2$ weergegeven): $2\,C_5H_6O_2\,(s) + 11\,O_2\,(g) \rightarrow 10\,CO_2\,(g) + 6\,H_2O\,(l)$. Bereken de reactiewarmte van reactie 2, in J per mol $C_5H_6O_2$, bij T = 298 K en p = $p_0$. Maak hierbij gebruik van: de vormingswarmte van $C_5H_6O_2$ (s): $-7{,}0 \cdot 10^{5}$ J mol^-1 (T = 298 K, p = $p_0$); Binas-tabel 57A of ScienceData-tabel 9.2.
Bekijk het antwoord
- Juiste verwerking van de vormingswarmte van $CO_2$: $-3{,}935 \cdot 10^{5}$ J mol^-1 vermenigvuldigd met 5 mol (of $-3{,}94 \cdot 10^{5}$ J mol^-1 met 10 mol en gedeeld door 2). (1p)
- Juiste verwerking van de vormingswarmte van $H_2O$: $-2{,}86 \cdot 10^{5}$ J mol^-1 vermenigvuldigd met 3 mol (of met 6 mol en gedeeld door 2). (1p)
- Juiste verwerking van de vormingswarmte van $C_5H_6O_2$ ($-(-7{,}0 \cdot 10^{5})$ J mol^-1), de juist verwerkte vormingswarmten opgeteld: uitkomst $-21{,}3 \cdot 10^{5}$ J per mol $C_5H_6O_2$. (1p)
Uitkomst: $-21{,}3 \cdot 10^{5}$ J per mol $C_5H_6O_2$. Rekenwijze uit het CV: $5 \times (-3{,}935 \cdot 10^{5}) + 3 \times (-2{,}86 \cdot 10^{5}) - (-7{,}0 \cdot 10^{5}) = -21{,}3 \cdot 10^{5}$. Alternatief: $\{2 \times (+7{,}0 \cdot 10^{5}) + 10 \times (-3{,}94 \cdot 10^{5}) + 6 \times (-2{,}86 \cdot 10^{5})\} : 2 = -21 \cdot 10^{5}$. Indien in een overigens juist antwoord de factor $10^5$ niet is vermeld, of één of meer fouten zijn gemaakt in de plus- of mintekens, of een andere waarde dan 0 J mol^-1 is gebruikt voor de vormingswarmte van zuurstof: 2 punten. Opmerking uit het CV: $7{,}0 + 5 \times (-3{,}935) + 3 \times (-2{,}86) = -21{,}3 \cdot 10^{5}$ goed rekenen. De significantie niet beoordelen.
2018, tijdvak 2: Bodem bedekken
Vraag 3 2 punten
Een ander soort schuimbolletjes (BioFoam®) bestaat uit polymelkzuur. Bereken hoeveel liter lucht aanwezig is in 1,00 m³ BioFoam®. Neem aan dat: de dichtheid van het polymelkzuur 1,24·10³ kg m⁻³ is; 1,00 m³ schuimbolletjes een massa heeft van 25,0 kg; de massa van de schuimbolletjes uitsluitend wordt bepaald door de massa van het polymelkzuur.
Bekijk het antwoord
- Berekening van het aantal m³ polymelkzuur in 1,00 m³ BioFoam: de massa van 1,00 m³ BioFoam (25,0 kg) delen door de dichtheid van polymelkzuur (1,24·10³ kg m⁻³) (1p)
- Berekening van het aantal liter lucht: 1,00 m³ BioFoam verminderen met het berekende aantal m³ polymelkzuur en vermenigvuldigen met 10³ (L m⁻³) (1p)
Voorbeeld uit het correctievoorschrift: (1,00 - 25,0 / (1,24·10³)) × 10³ = 9,8·10² (L). Het antwoord moet de eenheid L hebben.
2018, tijdvak 2: Kauwgombasis
Bron 9

De algemene structuurformule van polyvinylacetaat (PVAc): een keten van herhalende eenheden tussen haakjes met index n. Elke eenheid heeft een CH2-groep en een C-atoom met een zijgroep O-C(=O)-CH3 (een acetaatgroep).
Vraag 15 2 punten
PVAc (polyvinylacetaat) is een additiepolymeer dat is gevormd uit één soort monomeer. De algemene structuurformule van PVAc is hiernaast weergegeven. Bereken uit hoeveel monomeereenheden een PVAc-molecuul in kauwgom gemiddeld is opgebouwd. Neem aan dat de massa van een PVAc-molecuul in kauwgom gemiddeld 1,7·10³ u is.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de massa van de monomeereenheid uit de structuurformule (C4H6O2, 86,1 u) (1p)
- Berekening van het aantal monomeereenheden: 1,7·10³ u gedeeld door de massa van de monomeereenheid (1p)
Voorbeeld uit het correctievoorschrift: 1,7·10³ / 86,1 = 2,0·10¹ (monomeereenheden).
2018, tijdvak 2: Sake
Vraag 20 4 punten
Het zuurgehalte van sake wordt uitgedrukt in gram barnsteenzuur (C4H6O4) per 100 mL sake en volgens een voorgeschreven methode bepaald: aan 10,0 mL sake uit de tank wordt een aantal druppels van een geschikte indicator toegevoegd, waarna een titratie wordt uitgevoerd met 0,100 M natronloog. Bij de bepaling van een bepaalde sake is 1,32 mL natronloog nodig om met de zuren in 10,0 mL sake te reageren. Het zuurgehalte kan worden berekend met de reactievergelijking C4H6O4 + 2 OH- → C4H4O4 2- + 2 H2O. Bereken het zuurgehalte van deze sake in gram barnsteenzuur per 100 mL sake. De molaire massa van barnsteenzuur is 118,1 g mol-1.
Bekijk het antwoord
- Berekening van het aantal mol toegevoegde OH- ionen: het aantal mL natronloog vermenigvuldigen met de concentratie (0,100 mol L-1) en met 10^-3 (1p)
- Berekening van het aantal mol barnsteenzuur dat heeft gereageerd: het aantal mol OH- ionen delen door 2 (1p)
- Berekening van het aantal gram barnsteenzuur per 10,0 mL sake: het aantal mol barnsteenzuur vermenigvuldigen met de molaire massa (1p)
- Berekening van het aantal gram barnsteenzuur per 100 mL sake: het aantal gram per 10,0 mL vermenigvuldigen met 10 (1p)
Voorbeeld uit het correctievoorschrift: (1,32 · 0,100 · 10^-3 / 2) · 118,1 · 10 = 7,79·10^-2 (g per 100 mL).
2018, tijdvak 2: Solar-Jet
Vraag 26 3 punten
Syngas kan worden geproduceerd door een mengsel van koolstofdioxide en water sterk te verhitten en vervolgens snel af te koelen. De reactie die hierbij verloopt: CO2 (g) + H2O (l) → CO (g) + H2 (g) + O2 (g). Bereken de reactiewarmte in J voor de vorming van een mol CO (bij T = 298 K en p = p0) volgens bovenstaande vergelijking. Maak hierbij gebruik van Binas-tabel 57 of ScienceData-tabel 9.2.
Bekijk het antwoord
- Juiste verwerking van de vormingswarmtes van koolstofdioxide en vloeibaar water: -(-3,935·10^5) en -(-2,86·10^5) (J mol-1) (1p)
- Juiste verwerking van de vormingswarmte van koolstofmonoxide: (-1,105·10^5) (J mol-1) (1p)
- Sommering bij juiste vormingswarmtes, met uitkomst 5,69·10^5 (J) (1p)
Voorbeeld uit het correctievoorschrift: -(-3,935·10^5) - (-2,86·10^5) + (-1,105·10^5) = 5,69·10^5 (J). Indien ‘-(-3,935) - (-2,86) + (-1,105) = 5,69’ is gegeven: 2 punten. Indien in een overigens juist antwoord één of meer fouten zijn gemaakt in de plus- en mintekens bij de vormingswarmtes: 2 punten. Indien een andere waarde dan 0 (J mol-1) is gebruikt voor de vormingswarmte van zuurstof en/of waterstof: 2 punten. Wanneer ‘3,935 + 2,86 - 1,105 = 5,69·10^5 (J)’ is gegeven: goed rekenen. De significantie niet beoordelen.
Hoe vaak rekenen aan reacties in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 15, 18, 22, 28 | 4 | 12% |
| 2026, tijdvak 2 | 3, 12, 24, 27 | 4 | 13% |
| 2025, tijdvak 1 | 7, 14, 30 | 3 | 9% |
| 2025, tijdvak 2 | 9, 15, 23, 29, 31, 35 | 6 | 17% |
| 2024, tijdvak 1 | 9, 14, 18, 21 | 4 | 12% |
| 2024, tijdvak 2 | 7, 13, 17, 20, 23, 27, 31 | 7 | 21% |
| 2023, tijdvak 1 | 8-9, 14, 29 | 4 | 12% |
| 2023, tijdvak 2 | 1, 14-15, 32, 34 | 5 | 14% |
| 2022, tijdvak 1 | 11-12, 15, 26, 28-29 | 6 | 16% |
| 2022, tijdvak 2 | 9, 21, 23, 32 | 4 | 11% |
| 2022, tijdvak 3 | 4, 12, 21-22, 24, 26 | 6 | 18% |
| 2021, tijdvak 1 | 15, 17, 22-24, 28 | 6 | 16% |
| 2021, tijdvak 2 | 5, 9-10, 12, 16, 18, 22, 31, 34, 37 | 10 | 26% |
| 2021, tijdvak 3 | 4, 10-11, 13, 17, 27 | 6 | 18% |
| 2019, tijdvak 1 | 4-5, 8, 15, 17, 20 | 6 | 18% |
| 2019, tijdvak 2 | 3, 6, 19-21, 34 | 6 | 16% |
| 2018, tijdvak 1 | 6, 12, 14, 16-17, 19, 30 | 7 | 21% |
| 2018, tijdvak 2 | 3, 15, 20, 26 | 4 | 11% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens scheikunde havo staat een vraag over rekenen aan reacties, samen 98 vragen (16% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2021, tijdvak 2: 10 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 14% van de vragen over rekenen aan reacties, daarvoor 16%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met rekenen aan reacties
Maak de 15 nieuwste examenvragen over rekenen aan reacties online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over rekenen aan reacties
Andere onderwerpen scheikunde havo
- Koolstofchemie
- Reactievergelijkingen
- Bindingen
- Redoxreacties
- Duurzame chemie
- Scheidingsmethoden
- Reactiesnelheid
- Stoffen en eigenschappen
- Zuren en basen
- Atoombouw
Rekenen aan reacties op andere niveaus
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen scheikunde havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker scheikunde per vraagtype nakijkt, lees je op scheikunde toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op scheikunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt rekenen aan reacties voor in het eindexamen scheikunde havo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 98 vragen over rekenen aan reacties, 16% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen scheikunde havo stonden de meeste vragen over rekenen aan reacties?
In het examen van 2021, tijdvak 2, met 10 vragen: 5, 9-10, 12, 16, 18, 22, 31, 34, 37.
Hoe oefen ik examenvragen over rekenen aan reacties?
Op deze pagina staan alle vragen over rekenen aan reacties met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.