Examenvragen rekenen aan reacties scheikunde vwo
74 vragen over rekenen aan reacties uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Rekenen aan reacties komt in 18 van de 18 examens scheikunde vwo voor, met 74 vragen (16% van alle examenvragen). Het meest in 2019, tijdvak 1 (7 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over rekenen aan reacties
Per examen de vragen over rekenen aan reacties, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Bubbelbad
Opgavetekst
Tenzij anders vermeld, is er sprake van standaardomstandigheden: $T = 298\ \mathrm{K}$ en $p = p_0$.
Een bubbelbad is een verwarmd zitbad voor meerdere personen. De watertemperatuur is meestal zo rond de $37\ ^\circ\mathrm{C}$. Het water in een bubbelbad moet vrij worden gehouden van micro-organismen zoals bacteriën en van zogeheten zwemmersvuil (bijvoorbeeld zweet, cosmetica). Oplossingen van onderchlorigzuur ($\mathrm{HClO}$) en natriumhypochloriet ($\mathrm{NaClO}$) zijn hiervoor effectieve middelen. Beide oplossingen bevatten een sterke oxidator die zwemmersvuil afbreekt. Het chlooratoom in $\mathrm{HClO}$ en $\mathrm{ClO^-}$ wordt ‘actief chloor’ genoemd, en kan worden beschouwd als een $\mathrm{Cl^+}$ deeltje. Dit $\mathrm{Cl^+}$ is een reactief deeltje.
Elk chlooratoom in TCCA kan ook optreden als ‘actief chlooratoom’, omdat in een oplossing van TCCA in water reactie 1 optreedt.
Reactie 1: TCCA + 3 H2O → H3Cy + 3 HClO (zie figuur bij deze vraag).
Bregje en Martin gebruiken TCCA-tabletten voor het reinigen van hun bubbelbad. Enkele gegevens van het bad en de tabletten staan in de tabel.
| dichtheid van het water | $1,0 \cdot 10^3\ \mathrm{kg\,m^{-3}}$ |
| massa TCCA in een tablet | $10\ \mathrm{g}$ |
| molaire massa TCCA | $232\ \mathrm{g\,mol^{-1}}$ |
| waterinhoud bubbelbad | $2,3\ \mathrm{m^3}$ |
Elk TCCA-tablet genereert in het bubbelbad een gehalte ‘actief chloor’ van 2,0 massa-ppm Cl.
Vraag 6 3 punten
Toon dit aan. Neem aan dat de dichtheid van het badwater niet verandert door toevoeging van tabletten.
Reactie 1: TCCA reageert met 3 H2O tot H3Cy en 3 HClO. Bekijk in Opgaven, pagina 4
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste berekening is:
De chemische hoeveelheid TCCA in een tablet is $\dfrac{10}{232} = 4{,}31\cdot 10^{-2}$ (mol).
De chemische hoeveelheid $\mathrm{HClO}$/chlooratomen is $4{,}31\cdot 10^{-2} \times 3 = 1{,}29\cdot 10^{-1}$ (mol).
De massa chlooratomen (is de massa $\mathrm{Cl^+}$) is $1{,}29\cdot 10^{-1} \times 35{,}5 = 4{,}59$ (g).
Het gehalte ‘actief chloor’ is $\dfrac{4{,}59}{2{,}3 \times 1{,}0\cdot 10^{3} \times 10^{3}} \times 10^{6} = 2{,}0$ (massa-ppm).
Opmerking: Als in de totale massa de massa van het tablet (10 g) is meegerekend, dit niet aanrekenen.
Wanneer de TCCA op is, voegen zij een nieuw tablet aan het water toe. Met elk tablet stijgt de concentratie van $\mathrm{H_3Cy}$. Men adviseert het bubbelbadwater te verversen als het gehalte $\mathrm{H_3Cy}$ boven 65 massa-ppm komt.
Vraag 7 2 punten
Bereken na hoeveel TCCA-tabletten Bregje en Martin het water moeten verversen. De molaire massa van $\mathrm{H_3Cy}$ is $129\ \mathrm{g\,mol^{-1}}$.
Neem aan dat de totale massa van het badwater niet verandert door toevoeging van tabletten.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste berekening is:
De massa $\mathrm{H_3Cy}$ in het bubbelbad is $65 \cdot 10^{-6} \times 2{,}3\cdot 10^3 \times 10^3 = 1{,}50\cdot 10^2$ (g).
De chemische hoeveelheid $\mathrm{H_3Cy}$ is $\dfrac{1{,}50\cdot 10^2}{129} = 1{,}16$ (mol).
(1 mol $\mathrm{H_3Cy}$ ontstaat uit 1 mol TCCA.)
Het aantal tabletten is $\dfrac{1{,}16 \cdot 232}{10} = 26{,}9$. Dus na 27 tabletten moeten ze het water verversen.
Opmerking: De uitkomst 26 tabletten goedrekenen.
2026, tijdvak 1: Bio-SAP uit kleding
Opgavetekst
Een superabsorberend polymeer (SAP) is een materiaal dat grote hoeveelheden water kan absorberen. Dit kan bijvoorbeeld worden toegepast in luiers. Onderzoekers hebben een biologisch afbreekbaar superabsorberend polymeer (bio-SAP) ontwikkeld op basis van gebruikt katoen. Katoen bestaat voornamelijk uit cellulose en voor een klein deel uit pectine. Pectine is een polysacharide opgebouwd uit eenheden $(\alpha)$-D-galacturonzuur.
Een eenheid $(\alpha)$-D-galacturonzuur kan worden voorgesteld als een eenheid $(\beta)$-D-galactose, waarin de oriëntatie van de OH-groep op C1 anders is. Verder is de $\mathrm{CH_2OH}$-groep vervangen door een carboxylgroep.
In pectine zijn de eenheden $(\alpha)$-D-galacturonzuur aan elkaar verbonden door middel van de OH-groepen aan de C-atomen met nummers 1 en 4.
Om het bio-SAP te maken hebben de onderzoekers CMC volledig laten reageren met citroenzuur in de massaverhouding CMC : citroenzuur = 9,0 : 1,0. De gemiddelde molaire massa van de gebruikte CMC bedraagt $152\cdot 10^3\ \mathrm{g\,mol^{-1}}$. Het gemiddelde aantal monomeereenheden per CMC-molecuul is $6{,}2\cdot 10^2$.
Vraag 12 4 punten
Bereken het aantal monomeereenheden CMC per molecuul citroenzuur in het materiaal. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juiste berekening zijn:
Per mol CMC is een massa citroenzuur nodig van $\dfrac{152\cdot 10^3}{9} = 1{,}69\cdot 10^4$ (g) om het bio-SAP te maken.
De chemische hoeveelheid citroenzuur per mol CMC is $\dfrac{1{,}69\cdot 10^4}{192} = 8{,}80\cdot 10^1$ (mol).
De chemische hoeveelheid citroenzuur per mol CMC-eenheden is $\dfrac{8{,}80\cdot 10^1}{6{,}2\cdot 10^2} = 1{,}42\cdot 10^{-1}$ (mol).
Het aantal monomeereenheden CMC per molecuul citroenzuur is $\dfrac{1{,}00}{1{,}42\cdot 10^{-1}} = 7{,}0$.
of
Per mol citroenzuur is een massa CMC nodig van $192 \times 9 = 1{,}73\cdot 10^3$ (g) om het bio-SAP te maken.
De chemische hoeveelheid CMC per mol citroenzuur is $\dfrac{1{,}73\cdot 10^3}{152\cdot 10^3} = 1{,}14\cdot 10^{-2}$ (mol).
Het aantal monomeereenheden CMC per molecuul citroenzuur is $1{,}14\cdot 10^{-2} \times 6{,}2\cdot 10^2 = 7{,}0$.
of
De chemische hoeveelheid CMC in 10,0 gram mengsel is $\dfrac{9{,}0}{152\cdot 10^3} = 5{,}92\cdot 10^{-5}$ (mol).
Dit bevat $5{,}92\cdot 10^{-5} \times 6{,}2\cdot 10^2 = 3{,}67\cdot 10^{-2}$ (mol) monomeereenheden.
De chemische hoeveelheid citroenzuur in 10,0 gram mengsel is $\dfrac{1{,}0}{192} = 5{,}21\cdot 10^{-3}$ (mol).
Het aantal monomeereenheden CMC per molecuul citroenzuur is $\dfrac{3{,}67\cdot 10^{-2}}{5{,}21\cdot 10^{-3}} = 7{,}0$.
Aanvulling: tweede aanvulling (VW-1028-a-26-1-c-A2). Opmerking: Als de omrekening naar de gevraagde verhouding ontbreekt of onjuist is, voor vraag 12 maximaal 3 scorepunten toekennen.
2026, tijdvak 1: DHA en zelfbruiners
Opgavetekst
Van nature wordt de huid bruin onder invloed van de zon. Bij de natuurlijke bruinkleuring van de huid spelen melaninen een belangrijke rol. Deze groep stoffen wordt in het lichaam vooral gesynthetiseerd uit de aminozuren tyrosine en cysteïne. Op de uitwerkbijlage is een mogelijke structuurformule van feomelanine weergegeven.
Bij de vorming van een molecuul van deze stof worden van twee cysteïne-eenheden uitsluitend H-atomen afgesplitst.
Vraag 18 3 punten
Bereken de minimale stroomsterkte in ampère die nodig was tijdens het experiment. $1\ \mathrm{A} = 1\ \mathrm{C\,s^{-1}}$.
Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste berekening is:
De getransporteerde lading is $8{,}4\cdot 10^{-6} \times 2 \times 9{,}65\cdot 10^4 = 1{,}62$ (C).
De gemiddelde stroomsterkte is $\dfrac{1{,}62}{3{,}0 \times 60 \times 60} = 1{,}5\cdot 10^{-4}$ (A).
Opmerking: Als een onjuist antwoord op vraag 18 het consequente gevolg is van een onjuist antwoord op vraag 17, dit niet aanrekenen.
2026, tijdvak 2: Fischer-Tropsch
Opgavetekst
In de jaren 20 van de vorige eeuw ontwikkelden de Duitse geleerden Fischer en Tropsch een proces om synthesegas om te zetten tot vloeibare brandstoffen. Synthesegas is een gasmengsel van koolstofmono-oxide en waterstof. Bij de zogeheten Fischer-Tropsch-reactie ontstaan diverse koolwaterstoffen, vooral alkanen. Als bijproduct ontstaat alleen water.
De fractie C₁ - C₄ afkomstig uit S4 wordt in reactor 3 (R3) met behulp van zuurstof geheel omgezet tot waterstof en koolstofmono-oxide. R3 is niet in het blokschema opgenomen. De fractie C₅₊ afkomstig uit S2 ondergaat in reactor 2 (R2) een reactie die hydrocracking wordt genoemd. Tijdens hydrocracking worden C–C-bindingen in de alkanen verbroken. Hierbij ontstaan onder andere onverzadigde koolwaterstoffen. Vervolgens worden in dezelfde reactor de ontstane onverzadigde koolwaterstoffen met waterstof onder invloed van een katalysator omgezet tot alkanen. Op de uitwerkbijlage is het energiediagram voor de vorming van propaan uit propeen (R2) tweemaal onvolledig weergegeven: met en zonder katalysator.
Vraag 5 3 punten
Voer op de uitwerkbijlage de volgende opdrachten uit:
- Leg uit of deze vorming van propaan uit propeen een exotherme of een endotherme reactie is. Gebruik Binas-tabel 57 of ScienceData-tabel 9.2.
- Teken de ontbrekende energieniveaus met bijbehorende bijschriften zodat duidelijk wordt wat de invloed van de katalysator is.

Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juiste uitleg zijn:
− De vormingswarmte van propaan is –1,04·10⁵ (J mol^–1) en de vormingswarmte van propeen is +0,20·10⁵ (J mol^–1), dus de reactie is exotherm.
− De vormingswarmte van propeen is positief en die van propaan is negatief, dus de omzetting is een exotherme reactie.
− De reactiewarmte voor de vorming van propaan uit propeen is negatief, dus de reactie is exotherm.
Voorbeelden van een juiste tekening zijn:

- juiste uitleg of de omzetting een exotherme of endotherme reactie is (1)
- consequente weergave van het energieniveau van propaan ten opzichte van propeen en waterstof, inclusief bijschriften (1)
- het energieniveau van de overgangstoestand als hoogste energieniveau getekend en die in de figuur met katalysator lager getekend dan het energieniveau van de overgangstoestand zonder katalysator, inclusief bijschriften (1)
Opmerkingen: − Als in plaats van propaan C₃H₈ of ‘reactieproduct’ is genoteerd als bijschrift, dit niet aanrekenen.
− Als meer dan één bijschrift is vergeten of onjuist is aangegeven, dit slechts eenmaal aanrekenen.
2026, tijdvak 2: Polydopamine
Opgavetekst
Polydopamine is een polymeer dat hecht aan bijna alle mogelijke oppervlakken, zelfs in waterig milieu.
De synthese van het monomeer dopamine is vereenvoudigd in een blokschema weergegeven. Zie figuur 1. De structuurformules van enkele stoffen die in de synthese voorkomen, zijn onder het blokschema weergegeven.

De omzetting van ferulazuur (C₁₀H₁₀O₄) tot catechol (C₆H₆O₂) heeft een E-factor van 2,0.
Vraag 16 3 punten
Bereken het rendement van deze reactie. Neem hierbij aan dat ferulazuur en water in de molverhouding van de reactievergelijking uit vraag 15 aanwezig zijn.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juiste berekening zijn:
massa_beginstoffen − massa_theoretische opbrengst product × rendement E = massa_theoretische opbrengst product × rendement
Stel het rendement op x.
De E-factor is dan 194 + 2 ×18,0 − 110 x = 2,0 . 110 x Hieruit volgt dat 220 x = 230 − 110 x .
En x = 0,697 ( = 70%) .
of
massa_beginstoffen − massa_werkelijke opbrengst product E = massa_werkelijke opbrengst product
Stel massa_werkelijke opbrengst product op x.
De E-factor is dan massa_beginstoffen − x = 2,0 dus 194 + 2 ×18,0 − x = 2,0 x x 2,0 x = 230 − x
x = 230/3,0 = 76,7.
Het rendement is 76,7/110 = 0,697 ( = 70%).
- de molaire massa’s juist (1)
- het rendement / de massa product per mol op x stellen en verwerking in de formule van de E-factor (1)
- rest van de berekening (1)
Opmerking
Als een onjuist antwoord op vraag 16 het consequente gevolg is van een onjuist antwoord op vraag 15, dit niet aanrekenen.
2026, tijdvak 2: Alternatieve brandstoffen
Opgavetekst
Vrachtwagens die goederen vervoeren rijden vaak op fossiele brandstoffen. In het onderzoek naar alternatieven is ook de verbranding van fijnverdeelde metalen onderzocht.
In de figuur op de uitwerkbijlage zijn de energiedichtheid (kWh dm^–3) en de energie-inhoud per massa-eenheid (kWh kg^–1) van verschillende brandstoffen weergegeven.
Alternatieve brandstoffen die momenteel worden onderzocht, zijn onder andere waterstof en ijzer. De energie-inhoud van ijzer is 7,4·10⁶ J kg^–1. In de figuur op de uitwerkbijlage ontbreekt nu nog het punt van Fe.
Vraag 21 3 punten
Voer de volgende opdrachten uit:
1 Bereken van ijzer de energie-inhoud in kWh kg^–1 en de energiedichtheid in kWh dm^–3 (T = 293 K).
- Gebruik hierbij 1,0 Wh = 3,6·10³ J.
2 Teken op de uitwerkbijlage het punt van Fe in de grafiek.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
De energie-inhoud is 7,4 ⋅ 10⁶ = 2,06 (kWh kg⁻¹) 3,6 ⋅ 10⁶ De energiedichtheid is 2,06 × 7,87 = 1,6 ⋅ 10 (kWh dm¹⁻³).

- omrekening van de gegeven energie-inhoud in J Kg^–1 naar de energiedichtheid (1)
- verwerking van de dichtheid van ijzer (1)
- consequent plaatsen van het punt, met marges horizontaal ± 0,5 kWh kg^–1 en verticaal ± 0,5 kWh dm^–3 (1)
2025, tijdvak 1: Kwaliteitscontrole voor straight whiskey
Opgavetekst
Tenzij anders vermeld, is er sprake van standaardomstandigheden: $T = 298\ \mathrm{K}$ en $p = p_0$.
‘Straight whiskey’ is whiskey die minimaal twee jaar is gerijpt op eikenhouten vaten. De vaten worden eerst van binnen gebrand, waarbij door thermolyse onder andere karamel wordt gevormd. Straight whiskey heeft daarom een karakteristieke bruine kleur. Whiskey die minder lang is gerijpt, is lichter van kleur. Om deze whiskey dezelfde luxe uitstraling te geven als straight whiskey, wordt vaak de kleurstof E-150 toegevoegd aan het eindproduct. E-150 is een mengsel van verschillende stoffen dat wordt verkregen door thermolyse van sacharose ($\mathrm{C_{12}H_{22}O_{11}}$) bij 200 °C. Als eerste reageren hierbij de OH-groepen die zijn gebonden aan de C-atomen die in de ringen direct naast de etherbinding tussen de beide ringen van sacharose liggen. Onder afsplitsing van een molecuul water wordt een nieuwe etherbinding gevormd. De ontstane stof is isosachrosan.
Op de uitwerkbijlage is de vergelijking van de omzetting van sacharose tot isosachrosan onvolledig weergegeven.
Vraag 5 3 punten
Voer de volgende opdrachten uit:
- Bepaal de molverhouding HMF in het monster. Gebruik figuur 2.
- Geef aan of het monster afkomstig kan zijn van een straight whiskey.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord zijn:
Bij de standaardoplossing is de signaalverhouding $\frac{\mathrm{HMF}}{\mathrm{FF}} = \frac{106}{137} = 0{,}774$.
Bij het monster is de signaalverhouding $\frac{\mathrm{HMF}}{\mathrm{FF}} = \frac{100}{43} = 2{,}33$.
De molverhouding in het monster is $\frac{\mathrm{HMF}}{\mathrm{FF}} = \frac{2{,}33}{0{,}774} = 3{,}0$.
Het monster is dus niet afkomstig van een straight whiskey.
of
Ten opzichte van de standaardoplossing is er in het monster $\frac{100}{106} = 0{,}943$ keer zoveel HMF en $\frac{43}{137} = 0{,}314$ keer zoveel FF. De molverhouding in het monster is $\frac{\mathrm{HMF}}{\mathrm{FF}} = \frac{0{,}943}{0{,}314} = 3{,}0$.
Het monster is dus niet afkomstig van een straight whiskey.
2025, tijdvak 1: Zwavelproductie
Opgavetekst
Zwavel is een belangrijke grondstof voor onder andere de productie van zwavelzuur. Vroeger werd zwavel gedolven uit sulfaat-ertsen, maar tegenwoordig wordt vrijwel alle zwavel geproduceerd uit $\mathrm{H_2S}$, een product dat vrijkomt bij de verwerking van aardolie.
De omzetting van $\mathrm{H_2S}$ tot zwavel vindt plaats via het claus-proces. In het claus-proces verlopen twee reacties.
2\,\mathrm{H_2S}\,(g) + 3\,\mathrm{O_2}\,(g) \rightarrow 2\,\mathrm{SO_2}\,(g) + 2\,\mathrm{H_2O}\,(g)
(reactie 1)
2\,\mathrm{H_2S}\,(g) + \mathrm{SO_2}\,(g) \rightleftharpoons \tfrac{3}{x}\,\mathrm{S_x}\,(g) + 2\,\mathrm{H_2O}\,(g)
(reactie 2)
De waarde van x is hierin alleen afhankelijk van de temperatuur.
Op de uitwerkbijlage bij vraag 11 is een deel van een claus-installatie weergegeven. In reactor 1 (R1) wordt $\mathrm{H_2S}$ onvolledig omgezet volgens reactie 1. In R1 verloopt ook al deels reactie 2.
Om het $\mathrm{H_2S}$ verder om te zetten tot $\mathrm{S_x}$ volgens reactie 2 is een volgende reactor (R2) nodig. In R2 verloopt alleen reactie 2. Door het gebruik van een katalysator in R2 kan het evenwicht van reactie 2 zich snel instellen.
Om in het totale proces uiteindelijk een hoge omzettingsgraad van $\mathrm{H_2S}$ naar zwavel te verkrijgen, wordt de zuurstoftoevoer in R1 zodanig geregeld dat de molverhouding $\mathrm{H_2S} : \mathrm{O_2}$ bij de invoer in R1 2 : 1 is.
Een betrekkelijk kleine claus-installatie verwerkt per dag 20 ton $\mathrm{H_2S}$. Lucht bevat 20,9 volume-% zuurstof.
Vraag 7 4 punten
Bereken het volume in m$^3$ lucht dat per dag minimaal in deze installatie moet worden ingevoerd. Geef je antwoord in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste berekening is:
De installatie verwerkt per dag:
\frac{20 \cdot 10^{6}\ \mathrm{g}}{34{,}1\ \mathrm{g\,mol^{-1}}} = 5{,}87 \cdot 10^{5}\ \mathrm{mol}\ \mathrm{H_2S}
Hiervoor is $5{,}87 \cdot 10^{5}$ mol H$_2$S nodig, en per mol H$_2$S is ½ mol O$_2$ nodig. Dit is:
\tfrac{1}{2} \cdot 5{,}87 \cdot 10^{5} \cdot 2{,}45 \cdot 10^{-2}\ \mathrm{m^3} = 7{,}18 \cdot 10^{3}\ \mathrm{m^3}\ \mathrm{O_2}
Dit bevindt zich in lucht:
\frac{7{,}18 \cdot 10^{3} \cdot 10^{2}}{20{,}9} = 3{,}4 \cdot 10^{4}\ \mathrm{m^3}\ \mathrm{lucht}
Opmerking: Als een onjuist antwoord op vraag 7 het consequente gevolg is van een onjuist antwoord op vraag 6, dit niet aanrekenen.
Reactie 2 blijkt een bijzondere reactie te zijn. Omdat de waarde van x afhangt van de temperatuur, heeft de reactiewarmte van reactie 2 geen constante waarde. Dit wordt veroorzaakt doordat de vormingswarmtes van $\mathrm{S_2}$ en $\mathrm{S_8}$ niet gelijk zijn. De vormingswarmte van $\mathrm{S_8}$ is gelijkgesteld aan nul. De vormingswarmte van $\mathrm{S_2}$ is $+1{,}28 \cdot 10^{5}\ \mathrm{J\,mol^{-1}}$.
Vraag 8 3 punten
Bereken de reactiewarmte van reactie 2 in joule per mol $\mathrm{H_2S}$ wanneer uitsluitend $\mathrm{S_2}$ wordt gevormd. Gebruik de waardes van de vormingswarmtes uit je informatieboek.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juiste berekening zijn:
\Delta H = \left(\tfrac{3}{4} \cdot 1{,}28 \cdot 10^{5} + 1 \cdot (-2{,}42 \cdot 10^{5})\right) - \left(1 \cdot (-0{,}206 \cdot 10^{5}) + \tfrac{1}{2} \cdot (-2{,}97 \cdot 10^{5})\right) = 0{,}23 \cdot 10^{5}\ \mathrm{J\,mol^{-1}}
Opmerking: De volgende berekening goed rekenen:
0{,}206 \cdot 1 + 2{,}97 \cdot \tfrac{1}{2} + \ldots = 0{,}23 \cdot 10^{5}\ \mathrm{J\,mol^{-1}}
2025, tijdvak 1: Veiligheidsglas
Opgavetekst
Gelaagd veiligheidsglas is een composiet, die is opgebouwd uit twee of meer lagen glas, met daartussen steeds een laag van een kunststof. Dit soort veiligheidsglas wordt gebruikt in auto's en als kogelwerend glas. De kunststof is vervormbaar, waardoor veiligheidsglas beter bestand is tegen breuk en er geen stukken glas loslaten als een glaslaag toch breekt. De glaslagen zorgen voor krasbestendigheid en vormvastheid. De meest gebruikte kunststof voor gelaagd glas is het willekeurig (random) copolymeer PVA-PVB. In figuur 1 is de structuurformule gegeven van de twee monomeer-eenheden in de keten van PVA-PVB. Hierbij staat VA voor vinylalcohol en VB voor vinylbutyral.
PVA-PVB wordt geproduceerd door PVA in een waterige oplossing te laten reageren met butanal. Hierbij reageren steeds twee OH-groepen van naast elkaar gelegen VA-eenheden met één molecuul butanal. Bij deze reactie wordt een willekeurig (random) copolymeer gevormd en ontstaat nog één andere stof. Op de uitwerkbijlage is deze omzetting onvolledig weergegeven.
Voor de toepassing in gelaagd glas moet de reactie worden gestopt voordat alle OH-groepen met butanal hebben gereageerd. Voor gebruik in autoruiten wordt PVA-PVB-78 gebruikt. Dit copolymeer bestaat voor 78 massa-% uit VB-eenheden. De molaire massa van een eenheid VA is 44,1 g mol$^{-1}$.
Vraag 15 3 punten
Bereken hoeveel procent van het oorspronkelijke aantal VA-eenheden in PVA-PVB-78 over is. Gebruik figuur 1.
Structuurformules van de twee monomeer-eenheden VA en VB in de keten van PVA-PVB. Bekijk in Opgaven, pagina 7
Bekijk het antwoord
Voorbeeld van een juiste berekening:
De molaire massa van een eenheid VB is 142 g mol$^{-1}$.
De chemische hoeveelheid VA- en VB-eenheden per 100 g is:
n_{\text{VA}} = \frac{100 - 78}{44{,}1} = 0{,}499\ \text{mol} \qquad n_{\text{VB}} = \frac{78}{142} = 0{,}549\ \text{mol}
In de reactie hebben twee VA-eenheden gereageerd per VB-eenheid, dus het percentage over is:
\frac{0{,}499}{0{,}499 + 2 \cdot 0{,}549} \cdot 100 = 31\ \%
Bij het omslagpunt van de indicator is alle ethaanzuur omgezet.
Vraag 18 4 punten
Bereken het massapercentage PVB in het onderzochte monster. Geef je antwoord in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juiste berekening is:
n_{\text{KOH/OH}^-} = 16{,}00 \cdot 10^{-3} \cdot 0{,}650 = 1{,}040 \cdot 10^{-2}\ \text{mol}
De chemische hoeveelheid KOH/OH$^-$ komt overeen met de chemische hoeveelheid PVA.
m_{\text{PVA}} = 1{,}040 \cdot 10^{-2} \cdot 44{,}1 = 4{,}586 \cdot 10^{-1}\ \text{g}
Het massapercentage PVB is:
\frac{2{,}200 - 4{,}586 \cdot 10^{-1}}{2{,}200} \cdot 100 = 79{,}2\ \%
Opmerking: Als een onjuist antwoord op vraag 18 het consequente gevolg is van een onjuist antwoord op vraag 17, dit niet aanrekenen.
Aanvulling: Opmerking: Het scorepunt voor de significantie ook toekennen aan een berekening waarbij de uitkomst is gegeven in vier significante cijfers.
2025, tijdvak 2: 3x productie van aniline
Opgavetekst
Figuur 1 Structuurformule van aniline

Structuurformule van aniline.
Vraag 17 3 punten
Voor een constante productkwaliteit moet de temperatuur in R1 gelijk blijven tijdens het proces. Dit doet men door te koelen. Er komt namelijk warmte vrij tijdens reactie 1: $C_6H_5NO_2$ (g) + 3 $H_2$ (g) ⇆ $C_6H_5NH_2$ (g) + 2 $H_2O$ (g). Bereken de reactiewarmte per mol aniline van het nitrobenzeen-proces (reactie 1). Ga uit van een proces waarbij alle stoffen reageren in de gasfase. Selecteer hierbij de juiste informatie uit de tabellen op de uitwerkbijlage en je informatieboek.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt de juiste absolute waarden van de vormingswarmtes: nitrobenzeen(g) 68,53, aniline(g) 87,03 en water(g) 2,42·10² kJ mol−1 (1p)
- Verwerkt de coëfficiënten van de reactievergelijking, waaronder de twee $H_2O$-moleculen (1p)
- Rekent de reactiewarmte uit: −4,66·10⁵ J per mol aniline (1p)
Het teken van de reactiewarmte is negatief, omdat er warmte vrijkomt.
Kenmerken van drie productieprocessen van aniline
| proces | E-factor | atoomeconomie | rendement |
|---|---|---|---|
| Béchamp-proces | 100% | 100% | |
| nitrobenzeen-proces | 0,40 | 72,1% | 99% |
| fenol-proces | 0,39 | 83,7% |
Vraag 19 3 punten
Bij het fenol-proces wordt een overmaat ammoniak gemengd met fenol. In dit proces verloopt reactie 2: $C_6H_5OH$ + $NH_3$ ⇆ $C_6H_5NH_2$ + $H_2O$. Omdat een deel van het gebruikte fenol reageert tot nevenproducten, is het rendement lager dan 100%. Bereken het rendement van het fenol-proces. Selecteer hiervoor de juiste informatie uit de tabellen op de uitwerkbijlage.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat het rendement bepaald kan worden met behulp van de E-factor uit de tabel (1p)
- De formule van de E-factor is juist ingevuld (1p)
- De rest van de berekening is juist: het rendement is 86% (1p)
2025, tijdvak 2: De geur van kater-urine
Vraag 20 3 punten
Urine van katers (kater-urine) heeft een penetrante en onprettige geur. Dat komt door de afbraakproducten van het aminozuur felinine. Katers ouder dan drie maanden hebben in hun urine een hoog gehalte van het aminozuur felinine. Bij poezen is dat gehalte een stuk lager. Een volwassen kater plast gemiddeld drie keer per dag, en per keer gemiddeld 30 mL urine. Per dag scheidt een volwassen kater gemiddeld 122 µmol felinine per kilogram lichaamsgewicht uit. Bereken het gemiddelde gehalte felinine in g L–1 urine voor een volwassen kater van 4,6 kg.
Bekijk het antwoord
- De molaire massa van felinine ($C_8H_{17}NO_3S$) is 207 g mol−1 (1p)
- Juiste verwerking van 122·10−6 mol per kg en de molaire massa: per dag wordt 5,61·10−4 mol (ofwel 0,116 g) felinine uitgescheiden (1p)
- Omrekening naar het gehalte: 1,3 g L−1 urine, met 3 × 30 mL = 9,0·10−2 L urine per dag (1p)
Figuur 4 Omzetting van felinine in de bodem

Schema van de omzetting van felinine door micro-organismen tot een reeks stoffen die geur geven, waaronder de stoffen X en Y.
Figuur 5 Gaschromatogrammen van de bodemmonsters

Gaschromatogrammen van de monsters met urine van niet-gecastreerde katers (NGK), gecastreerde katers (GK), poezen (P) en jonge katers (JK), met de pieken van stof X en stof Y.
Vraag 25 2 punten
Felinine heeft van zichzelf weinig geur. Nadat felinine via de urine in de bodem terecht is gekomen, wordt dit onder andere door micro-organismen omgezet tot een reeks verschillende stoffen die wel een geur hebben, zoals de stoffen X en Y. Zie figuur 4. Uit onderzoek met bodemmonsters met katten-urine blijkt dat de stoffen X en Y ook in de bodem voorkomen als gecastreerde katers (GK), poezen (P) en jonge katers (JK) hebben geürineerd. Er zijn ook bodemmonsters onderzocht met urine van niet-gecastreerde katers (NGK). De geur van deze bodemmonsters is veel intenser dan die van de monsters van GK, P en JK. Om te bepalen welke stof met name verantwoordelijk is voor de geur, zijn gaschromatogrammen gemaakt van alle monsters. De hoeveelheid urine is in elk monster gelijk. Van de stoffen X en Y zijn vervolgens de piekoppervlaktes bepaald. Zie figuur 5. Van stof X is bekend dat deze stof bij een tien maal zo lage concentratie een hogere geurintensiteit geeft dan stof Y. Uit figuur 5 kan worden afgeleid dat stof X meer van invloed is op de intensiteit van de geur van kater-urine dan stof Y. Voer de volgende opdrachten uit: − Licht toe waarvoor de piekoppervlaktes in deze gaschromatogrammen worden gebruikt. − Geef een argument waaruit blijkt dat stof X een grotere invloed heeft op de intensiteit van de geur van de urine van niet-gecastreerde katers (NGK) dan stof Y. Gebruik hiervoor figuur 5. Neem aan dat de gevoeligheid van de detector voor de stoffen X en Y gelijk is.
Bekijk het antwoord
- Licht toe dat het piekoppervlak een (relatieve) maat is voor de hoeveelheid of concentratie van stof X en stof Y in het monster (1p)
- Geeft een juist argument: het piekoppervlak van stof X bij NGK is veel hoger dan bij de andere groepen, terwijl bij stof Y het verschil klein is (1p)
Een argument met de getallen uit figuur 5 is ook goed: het piekoppervlak van stof X bij NGK is rond de 700·10⁵ en van stof Y rond de 12·10⁵, meer dan 50 keer zo weinig.
2024, tijdvak 1: Battolyser
Opgavetekst
figuur 1

Schematische tekening van de battolyser voor het opladen. Twee elektroden in natronloog, gescheiden door een membraan (stippellijn). Links: ijzer met ijzer(II)hydroxide, aangesloten op de min van de zonnepanelen. Rechts: nikkel met nikkel(II)hydroxide, aangesloten op de plus. In de oplossing aan beide kanten Na+ en OH-. Rechts onderaan H2O(l).
Vraag 8 3 punten
Een volledig opgeladen prototype van de battolyser: gedurende 18 maanden werd 1,4 kg water geëlektrolyseerd. Per molecuul water dat wordt omgezet, worden twee elektronen getransporteerd. Neem aan dat tijdens dit proces alle toegevoerde lading is gebruikt voor de elektrolyse van water. Bereken de lading in coulomb die in die periode gemiddeld per seconde is getransporteerd. Gebruik onder andere de volgende gegevens: een mol elektronen heeft een lading van 9,65·10^4 C; een maand heeft gemiddeld 30 dagen.
Bekijk het antwoord
- Omrekening van de massa water naar de chemische hoeveelheid elektronen (1,56·10^2 mol). (1p)
- Omrekening naar de getransporteerde lading (1,50·10^7 C). (1p)
- Omrekening naar de getransporteerde lading per seconde: 3,2·10^-1 C s^-1. (1p)
Vraag 10 5 punten
Een auto kan waterstof als energiebron gebruiken. Een tank van die auto bevat maximaal 6,33 kg waterstof onder hoge druk. Om de risico's van waterstof te verminderen, wordt waterstof eerst omgezet tot methaanzuur, een vloeistof die eenvoudig kan worden getankt en vervoerd. In de auto wordt het methaanzuur in een reactor omgezet tot waterstof volgens reactie 1: $CH_2O_2 \rightarrow CO_2 + H_2$. Reactie 1 heeft een rendement van 90,0%. De dichtheid van methaanzuur is 1,22·10^3 kg m^-3. Bereken het volume in liter methaanzuur dat nodig is om 6,33 kg waterstof te produceren. Geef je antwoord in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Omrekening van de massa waterstof naar de chemische hoeveelheid waterstof (3,134·10^3 mol). (1p)
- Omrekening naar de benodigde chemische hoeveelheid methaanzuur, rekening houdend met het rendement van 90,0% (3,482·10^3 mol). (1p)
- Omrekening naar de massa methaanzuur (1,602·10^2 kg). (1p)
- Omrekening naar het volume in liter methaanzuur (1,31·10^2 L). (1p)
- Significantie: het antwoord heeft drie significante cijfers. (1p)
2024, tijdvak 1: Creatine
figuur 4

Vereenvoudigd schema van de aanmaak van creatine: glycine + arginine, via het enzym AGAT naar glycocyamine, via het enzym GAMT naar creatine.
Vraag 20 5 punten
Creatine speelt een belangrijke rol in de energiehuishouding van de spieren en de hersenen. Een gezonde man heeft in zijn lichaam gemiddeld een voorraad van 1,7 g creatine per kg lichaamsgewicht. Van deze voorraad wordt gemiddeld 1,9 massaprocent per dag uitgescheiden. Uit metingen is gebleken dat per dag 20 massaprocent van de uitgescheiden creatine rechtstreeks wordt opgenomen uit voeding. De rest wordt door het lichaam aangemaakt uit glycine en arginine (zie figuur 4). Bereken de massa in gram glycine die een gezonde man van 70 kg dagelijks moet omzetten om de hoeveelheid creatine op peil te houden. Geef je antwoord in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt de molaire massa's van creatine (131 g mol^-1) en van glycine (75,1 g mol^-1). (1p)
- Berekening van de massa creatine die per dag wordt uitgescheiden (2,26 g) en de bijbehorende chemische hoeveelheid (1,73·10^-2 mol). (1p)
- Omrekening naar de chemische hoeveelheid glycine bij 100% aanmaak. (1p)
- Omrekening naar de massa glycine in gram, rekening houdend met de 20% die uit voeding komt (80% aanmaak). (1p)
- Significantie: het antwoord is 1,0 g glycine. (1p)
Bron 17
Bij AGAT-deficiëntie:
Het gehalte glycocyamine is lager dan / gelijk aan / hoger dan het normale gehalte glycocyamine
en
het gehalte creatine is lager dan / gelijk aan / hoger dan het normale gehalte creatine.
Bij GAMT-deficiëntie:
Het gehalte glycocyamine is lager dan / gelijk aan / hoger dan het normale gehalte glycocyamine
en
het gehalte creatine is lager dan / gelijk aan / hoger dan het normale gehalte creatine.
Uitwerkbijlage, bij vraag 23.
Vraag 23 2 punten
Op de uitwerkbijlage staan twee zinnen over de gehalten van glycocyamine en creatine bij AGAT-deficiëntie en bij GAMT-deficiëntie. Omcirkel in de zinnen op de uitwerkbijlage steeds de juiste mogelijkheden. Neem hierbij aan dat er geen andere processen invloed hebben op deze gehalten.
Bekijk het antwoord
- Bij AGAT-deficiëntie: glycocyamine lager dan normaal en creatine lager dan normaal. (1p)
- Bij GAMT-deficiëntie: glycocyamine gelijk aan of hoger dan normaal en creatine lager dan normaal. (1p)
Bij AGAT-deficiëntie zijn het glycocyamine-gehalte en het creatine-gehalte allebei lager dan normaal (omcirkeld: lager dan, bij beide zinnen). Bij GAMT-deficiëntie is het glycocyamine-gehalte gelijk aan of hoger dan normaal (omcirkeld: gelijk aan of hoger dan), en het creatine-gehalte is lager dan normaal (omcirkeld: lager dan).
2024, tijdvak 2: TCP en het aerotoxisch syndroom
Opgavetekst
Figuur 1

Reactievergelijking van de vorming van TCP uit onder andere cresol.
Tabel
| Aminozuur | Molecuulmassa (u) | Aminozuur | Molecuulmassa (u) |
|---|---|---|---|
| Ala | 89 | Leu | 131 |
| Arg | 174 | Lys | 146 |
| Asn | 132 | Met | 149 |
| Asp | 133 | Phe | 165 |
| Cys | 121 | Pro | 115 |
| Gln | 146 | Ser | 105 |
| Glu | 147 | Thr | 119 |
| Gly | 75 | Trp | 204 |
| His | 155 | Tyr | 181 |
| Ile | 131 | Val | 117 |
Vraag 4 2 punten
Van het mengsel van peptideketens afkomstig uit stap 3 werden vervolgens massaspectra gemaakt. Uit de resultaten kon worden opgemaakt dat de omzetting van de serine-eenheid uitsluitend aantoonbaar is in peptideketen 1. Phe - Gly - Glu - Ser - Ala - Gly - Ala - Ala - Ser (peptideketen 1). In de massaspectra van zowel gezonde mensen als patiënten is bij m/z = 794 een piek te zien die afkomstig is van peptideketen 1. Bij de ionisatie in de massaspectrometer wordt een H+-ion afgesplitst van de ongeladen peptideketens die in stap 3 zijn gevormd. Leg uit met behulp van een berekening dat de piek bij m/z = 794 hoort bij peptideketen 1. Gebruik hierbij gegevens uit de tabel op de uitwerkbijlage.
Bekijk het antwoord
- Berekent de totale massa van de aminozuren en verwerkt de massa van het H+-ion (1p)
- Inzicht dat de molecuulmassa van 8 moleculen water van de totale massa moet worden afgetrokken (per koppeling wordt 1 molecuul H2O afgesplitst) (1p)
2024, tijdvak 2: Lignine: nuttig afval
Figuur 2

Stap 1: biomassa wordt omgezet tot diverse producten en POM3- wordt omgezet tot POM5-. Stap 2: elektrolyse van het mengsel in twee compartimenten, gescheiden door een membraan. In het compartiment met de C-elektrode gaat POM5- over in POM3-. In het compartiment met de Pt-elektrode ontstaat uit H+ het gas H2.
Vraag 9 2 punten
De lignine kan mogelijk ook worden toegepast in de elektrochemische productie van waterstof. Deze verloopt efficiënter wanneer hierbij een hulpstof zoals lignine wordt gebruikt. In een onderzoek naar deze toepassing van lignine hebben onderzoekers twee afzonderlijke reacties uitgevoerd. Stap 1: biomassa wordt gemengd met een oplossing van het sterke zuur fosfomolybdeenzuur (H3PMo12O40 of H3POM). Stap 2: elektrolyse van het mengsel dat na enige tijd is ontstaan. De opstelling en de optredende halfreacties zijn in figuur 2 schematisch weergegeven. Bij elk experiment werd in stap 1 telkens 10 mL oplossing gebruikt waarin bij aanvang [POM3-] = 0,50 M. Bereken de massa fosfomolybdeenzuur die is gebruikt bij elk experiment.
Bekijk het antwoord
- Berekent de chemische hoeveelheid fosfomolybdeenzuur in 10 mL: 5,00·10^-3 mol (1p)
- Gebruikt de molaire massa van fosfomolybdeenzuur (1825 g/mol) en rekent om naar de massa: 9,1 g per experiment (1p)
Vraag 12 5 punten
De lignine kan mogelijk ook worden toegepast in de elektrochemische productie van waterstof. Deze verloopt efficiënter wanneer hierbij een hulpstof zoals lignine wordt gebruikt. In een experiment werd een maximale ladingsoverdracht van 18 mmol elektronen per gram lignine bereikt. De lignine was afkomstig van droog naaldhout met een gemiddeld ligninegehalte van 28 massa%. Bereken het volume in m3 waterstof dat op deze wijze kan worden geproduceerd met behulp van 1,0 kg droog naaldhout. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Omrekening van de gegeven massa droog naaldhout naar de massa lignine (2,80·10^2 g) (1p)
- Omrekening naar de chemische hoeveelheid elektronen (5,04 mol) (1p)
- Omrekening naar de chemische hoeveelheid waterstof (2,52 mol) (1p)
- Omrekening naar het volume in m3 waterstof (1p)
- Significantie: de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers (6,2·10^-2 m3) (1p)
Afwijking door acceptabel tussentijds afronden niet aanrekenen. Gebruik van de dichtheid bij T = 273 K niet aanrekenen. Een rekenfout of een ontbrekende of verkeerde eenheid levert 1 punt aftrek op.
2024, tijdvak 2: Distikstoftetraoxide
Vraag 18 4 punten
Distikstoftetraoxide ($N_2O_4$) is een sterke oxidator, die onder andere wordt gebruikt in raketmotoren. $N_2O_4$ ontstaat als bijproduct bij de productie van salpeterzuur ($HNO_3$). Op basis van het onderzoek werd een aangepast proces voorgesteld met twee reactoren. In reactor 1 (R1) reageert ammoniak met een overmaat zuurstof tot stikstofmono-oxide en waterdamp. Voer de volgende opdrachten uit: geef de vergelijking van de reactie die verloopt in R1; bereken de reactiewarmte van deze reactie in joule per mol ammoniak.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl uitsluitend NH3 en O2 (1p)
- Rechts van de pijl uitsluitend NO en H2O, en de elementbalans (1p)
- Absolute waarden van de vormingswarmtes en verwerking van de coëfficiënten (1p)
- Rest van de berekening, met als uitkomst -2,26·10^5 J per mol ammoniak (1p)
Vergelijking: 4 $NH_3$ + 5 $O_2$ → 4 NO + 6 $H_2O$, in de kleinst mogelijke gehele getallen. Toestandsaanduidingen niet aanrekenen. Ook goed: de berekening met 1,5 × 2,42 in plaats van 6/4 × 2,42.
Vraag 25 4 punten
In 1975 is er bijna een ongeluk gebeurd met een Apollo-ruimtevaartuig. Tijdens de terugkeer in de dampkring werd een luchtinlaat geopend, waardoor N2O4 in de cabine terechtkwam. De drie aanwezige astronauten konden op tijd een zuurstofmasker opzetten. Bij het incident is ongeveer 11 gram N2O4 in de cabine met een volume van 5,9 m3 terechtgekomen. Gehaltes van N2O4 boven de waarde 300 volume-ppm worden als levensgevaarlijk beschouwd. Het molair volume van een gas is 2,39·10^-2 m3 mol^-1. Voer de volgende opdrachten uit: bereken het gehalte N2O4 in de cabine in volume-ppm, in het juiste aantal significante cijfers; geef aan of het gehalte boven de grens van levensgevaar is gekomen.
Bekijk het antwoord
- Omrekening van de gegeven massa N2O4 naar de chemische hoeveelheid (1,20·10^-1 mol) (1p)
- Omrekening naar het volume N2O4 (2,86·10^-3 m3) (1p)
- Omrekening naar het gehalte in volume-ppm (4,8·10^2) en de consequente conclusie dat het gehalte boven de grens van levensgevaar ligt (1p)
- Significantie (1p)
2023, tijdvak 1: Biodiesel uit algen
Vraag 2 4 punten
Door fotosynthese ontstaat eerst glucose, waarbij tevens zuurstof ontstaat. Glucose wordt vervolgens met een deel van deze zuurstof volledig omgezet tot pyrodruivenzuur ($C_3H_4O_3$) en water. Uit het onderzoek bleek onder andere dat de algengroei wordt geremd door de ontstane zuurstof. Bij een bepaalde algensoort neemt de vorming van algenolie sterk af als het gehalte zuurstof, dat na de omzettingen is overgebleven in de bioreactor, hoger is dan 44,2 g m$^{-3}$. De algen groeien in een buisvormige bioreactor die afgesloten is van de buitenlucht. Bereken de massa in gram pyrodruivenzuur die maximaal per liter is ontstaan als het gehalte zuurstof in de bioreactor 44,2 g m$^{-3}$ bedraagt. De molaire massa van pyrodruivenzuur bedraagt 88,1 g mol$^{-1}$.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat per 2 mol $C_3H_4O_3$ er 5 mol $O_2$ ontstaat (1p)
- Per liter omrekening van het gehalte $O_2$ (44,2 g m$^{-3}$) naar de chemische hoeveelheid $O_2$ (1p)
- Omrekening naar de chemische hoeveelheid pyrodruivenzuur die ontstaat (1p)
- Omrekening naar de massa in gram pyrodruivenzuur (1p)
Voorbeeld van een juiste berekening: 44,2·10$^{-3}$ / 32,0 = 1,381·10$^{-3}$ mol O2 per liter; daaruit ontstaat 5,525·10$^{-4}$ mol pyrodruivenzuur; 5,525·10$^{-4}$ × 88,1 = 4,87·10$^{-2}$ g. Een onjuist antwoord op vraag 2 dat het consequente gevolg is van een onjuist antwoord op vraag 1 wordt niet aangerekend.
Vraag 4 5 punten
Biodiesel wordt verkregen door de reactie van algenolie met methanol: 1 triglyceride + 3 methanol → glycerol + 3 vetzuur-methylesters (algenolie en biodiesel). Bij een proefproductie werd 500 g algenolie en voldoende methanol ingevoerd. De gemiddelde molaire massa van algenolie was 884 g mol$^{-1}$. Op deze wijze werd 0,392 L biodiesel verkregen. De dichtheid van de geproduceerde biodiesel is 0,874·10$^3$ kg m$^{-3}$ met een gemiddelde molaire massa van 296 g mol$^{-1}$. Bereken het rendement van de vorming van biodiesel. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Omrekening van de massa algenolie naar de chemische hoeveelheid biodiesel (1p)
- Omrekening naar de massa biodiesel (of van het volume biodiesel naar de massa) (1p)
- Omrekening naar het volume biodiesel (of naar de chemische hoeveelheid biodiesel) (1p)
- Berekening van het rendement in procenten (1p)
- Significantie: de uitkomst (68,2%) heeft het juiste aantal significante cijfers (1p)
Voorbeeld van een juiste berekening: 500 / 884 = 0,5656 mol algenolie; maximaal 3 × 0,5656 = 1,697 mol biodiesel; massa 1,697 × 296 = 5,023·10$^2$ g; volume 5,023·10$^2$ / 0,874·10$^3$ = 5,747·10$^{-1}$ L; rendement 0,392 / 5,747·10$^{-1}$ × 100 = 68,2%. Een andere volgorde van stappen is ook goed: 0,392 L × 0,874·10$^3$ kg m$^{-3}$ geeft 3,426·10$^2$ g biodiesel, 1,157 mol, 3,858·10$^{-3}$ mol algenolie, 3,411·10$^2$ g algenolie en een rendement van 68,2%. Ken de punten toe naar de stappen die de kandidaat zet.
2023, tijdvak 1: Gerolsteiner®
Opgavetekst
Figuur 1

Schematische doorsnede van de ondergrond bij Gerolstein. Boven het aardoppervlak stroomt neerslag + $CO_2$ naar beneden. Onder het aardoppervlak ligt het gesteente dolomiet ($Ca_xMg_{(1-x)}CO_3$), en bij de bron komt $H_2O + CO_2$ vrij. In de ondergrond zijn He, $Mg^{2+}$, $Ca^{2+}$, $HCO_3^-$, $H_2O$ en $CO_2$ aangegeven, en onderaan staat de aardmantel.
Vraag 9 2 punten
In neerslag komt de verhouding $^3He / ^4He$ overeen met het voorkomen in de natuur. In de dieper gelegen aardlagen is die verhouding hoger. De onderzoekers hebben vastgesteld dat de concentratie $^4He$ in Gerolsteiner® overeenkomt met 4·10$^{-6}$ M. De concentratie $^3He$ in Gerolsteiner® is 3·10$^{-11}$ M. Leg uit met behulp van een berekening of de gevonden concentraties erop wijzen dat de opgeloste gassen in Gerolsteiner® uitsluitend afkomstig zijn uit neerslag of ook uit dieper gelegen aardlagen. Gebruik Binas-tabel 25A of ScienceData-tabel 1.11.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de verhouding $^3He / ^4He$ bij Gerolsteiner® (7,5·10$^{-6}$) (1p)
- De verhouding bij natuurlijk voorkomen (1,4·10$^{-6}$) en de conclusie dat de verhouding in Gerolsteiner® hoger is, wat wijst op (gedeeltelijke) herkomst uit dieper gelegen aardlagen (1p)
Voorbeelden van een juist antwoord: de verhouding $^3He / ^4He$ in Gerolsteiner® is 3·10$^{-11}$ / 4·10$^{-6}$ = 7,5·10$^{-6}$; bij natuurlijk voorkomen is die verhouding 1,4·10$^{-6}$ (0,00014%). De verhouding in Gerolsteiner® is hoger, wat wijst op (gedeeltelijke) herkomst uit dieper gelegen aardlagen.
2023, tijdvak 1: Glyfosaat
Vraag 17 4 punten
Dit proces start met de omzetting van DEA met natronloog tot DSIDA. Deze reactie is weergegeven in figuur 2. In een fabriek wordt glyfosaat geproduceerd in batches. Per batch wordt 8,3·10$^3$ kg DSIDA gevormd uit DEA. De omzetting van DEA tot DSIDA heeft een rendement van 86,4%. Bereken de massa in kilogram natriumhydroxide die moet worden gebruikt per batch.
Bekijk het antwoord
- De molaire massa’s van DSIDA en natriumhydroxide (1p)
- Omrekening van de massa DSIDA naar de chemische hoeveelheid DSIDA (1p)
- Omrekening naar de massa NaOH die nodig is volgens figuur 2 (1p)
- Omrekening met het rendement naar de massa in kg NaOH (1p)
Voorbeeld van een juiste berekening: 8,3·10$^3$ kg / 177 g mol$^{-1}$ = 4,69·10$^4$ mol DSIDA; volgens figuur 2 is 2 mol NaOH per mol DSIDA nodig, dus 9,38·10$^4$ mol, en 9,38·10$^4$ × 40,0 g = 3,75·10$^3$ kg. Met het rendement van 86,4% wordt dat 4,3·10$^3$ kg NaOH. Ook goed is de berekening waarbij het rendement eerst op de chemische hoeveelheid NaOH wordt toegepast (1,09·10$^5$ mol, 4,3·10$^3$ kg).
2023, tijdvak 1: Lithium-luchtbatterij
Vraag 18 2 punten
Om in een batterij zoveel mogelijk lading op te slaan in zo weinig mogelijk massa, worden batterijen ontworpen waarin zuurstof uit de lucht als oxidator optreedt. In zo’n batterij is dan alleen de reductor opgeslagen. De eigenschappen van de reductor bepalen dan in hoge mate de ladingsdichtheid. Ladingsdichtheid is gedefinieerd als de hoeveelheid lading per massa-eenheid. De aluminium-luchtbatterij is bijvoorbeeld al verkrijgbaar en veel onderzoek wordt verricht aan de lithium-luchtbatterij. Leid met behulp van een berekening af welke van deze twee batterijen de hoogste ladingsdichtheid heeft.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de ladingsdichtheid van een van beide metalen (1p)
- Vergelijking met de andere berekende waarde en conclusie (lithium heeft de hoogste ladingsdichtheid) (1p)
Voorbeeld van een juist antwoord: 1 mol lithium levert 1 mol elektronen, dus de ladingsdichtheid van lithium is 1/6,94 = 0,144 mol elektronen per gram. 1 mol aluminium levert 3 mol elektronen, dus de ladingsdichtheid van aluminium is 3/26,98 = 0,111 mol elektronen per gram. Lithium heeft de hoogste ladingsdichtheid.
Vraag 25 4 punten
Omdat de lithium-luchtbatterij oplaadbaar is, kan deze batterij worden gebruikt in bijvoorbeeld een auto. Het nuttig rendement bij de omzetting van chemische energie naar bewegingsenergie is hierbij 70%. De rest van de energie gaat verloren aan warmteontwikkeling en wrijving. De onderzoekers hebben een lithium-luchtbatterij gemaakt die 45 g lithium bevatte. De vormingswarmte van $Li_2O_2$ is –6,43·10$^5$ J mol$^{-1}$. De totaalvergelijking van de omzettingen die verlopen in de lithium-luchtbatterij is: 2 Li + O$_2$ → $Li_2O_2$. Bereken de maximale nuttige energie in joule die door deze lithium-luchtbatterij kan worden geleverd. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Omrekening van de gegeven massa lithium naar de chemische hoeveelheid $Li_2O_2$ (1p)
- Omrekening naar de maximale chemische energie (1p)
- Omrekening naar de maximale bewegingsenergie (nuttige energie) in joule (1p)
- Significantie: de uitkomst heeft het juiste aantal significante cijfers (1p)
Voorbeeld van een juiste berekening: 45 / 6,94 = 6,48 mol Li; 6,48 / 2 = 3,24 mol $Li_2O_2$; maximale chemische energie 3,24 × 6,43·10$^5$ = 2,08·10$^6$ J; maximale nuttige energie 0,70 × 2,08·10$^6$ = 1,5·10$^6$ J. Opmerkingen uit het correctievoorschrift: de uitkomst –1,5·10$^6$ J goed rekenen. Als de kandidaat bij vraag 18 en bij vraag 25 dezelfde onjuiste molaire massa van lithium heeft gebruikt, dit hier niet aanrekenen.
2023, tijdvak 2: Indigo
Opgavetekst
Figuur 1

Structuurformule van indigo: twee vijfringen, elk vastgemaakt aan een benzeenring, verbonden door een centrale C=C-binding. In elke vijfring een N-atoom met een H-atoom en een C=O-groep.
Vraag 1 2 punten
Tenzij anders vermeld, is er sprake van standaardomstandigheden: T = 298 K en p = p0.
Jaarlijks worden drie miljoen spijkerbroeken geproduceerd, die zijn gekleurd met het blauwe pigment indigo (zie figuur 1). Indigo wordt door extractie gewonnen uit de indigoplant. Indigo is slecht oplosbaar in water, met een maximale oplosbaarheid van 1,0 mg L−1.
Bereken de oplosbaarheid van indigo in water in mol L−1.
Bekijk het antwoord
- De molaire massa van indigo is 262 g mol−1 gebruikt (1p)
- Rest van de berekening: 1,0 mg L−1 omgerekend naar 1,0·10−3 g L−1 en gedeeld door de molaire massa, wat 3,8·10−6 mol L−1 geeft (1p)
Voorbeeld van een juist antwoord: 3,8·10−6 mol L−1, afgeleid uit 1,0·10−3 g L−1 gedeeld door de molaire massa van 262 g mol−1.
2023, tijdvak 2: Gifblaar
Opgavetekst
Figuur 1

Structuurformule van fluorethaanzuur: een CH2-groep met een F-atoom, verbonden met een carboxylgroep (COOH).
Vraag 9 4 punten
Marais bepaalde ook de LD50-waarde van fluorethaanzuur bij konijnen door ze gedroogde bladeren van de gifblaar te voeren. De LD50-waarde is de dosis waarbij 50% van de dieren die eraan zijn blootgesteld, sterft. Deze dosis bedroeg 0,40 mg fluorethaanzuur per kg lichaamsgewicht. Het blad van de gifblaar bevat gemiddeld 90 µg F per g gedroogd blad. Dit fluor is uitsluitend aanwezig in fluorethaanzuur.
Bereken bij hoeveel gram vers blad van de gifblaar de LD50-waarde voor een konijn wordt overschreden.
Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.
Gebruik hierbij de volgende gegevens:
− Een konijn weegt gemiddeld 2,0 kg.
− Een vers blad van de gifblaar bevat 85 massaprocent water.
Bij het drogen is uitsluitend water uit het blad verdampt.
Bekijk het antwoord
- Omrekening van het gehalte fluor naar de massa fluorethaanzuur per gram gedroogd blad: $\frac{78{,}0}{19{,}0}\cdot90\cdot10^{-6}=3{,}69\cdot10^{-4}$ g (1p)
- Omrekening naar de massa fluorethaanzuur per gram vers blad: $3{,}69\cdot10^{-4}\cdot0{,}15=5{,}54\cdot10^{-5}$ g (1p)
- Berekening van de massa fluorethaanzuur bij de LD50-waarde voor een konijn, $2{,}0\cdot0{,}40\cdot10^{-3}=8{,}00\cdot10^{-4}$ g, en omrekening naar de massa vers blad (1p)
- Significantie: de uitkomst is $1{,}4\cdot10^{1}$ g vers blad, met het juiste aantal significante cijfers (1p)
Voorbeeld van een juiste uitkomst: 1,4·10^1 g vers blad. Een afwijking door acceptabel tussentijds afronden reken je niet aan.
2023, tijdvak 2: Vonkremmers
Figuur

Vier energiediagrammen naast elkaar, aangeduid met P, Q, R en S. Op de verticale as staat energie. P: het eindniveau ligt lager dan het beginniveau, met een lage top. Q: het eindniveau ligt veel lager dan het beginniveau, met een hoge top. R: het eindniveau ligt hoger dan het beginniveau, met een middelhoge top. S: het eindniveau ligt hoger dan het beginniveau, met de hoogste top.
Vraag 24 2 punten
In experimenten met zuiver Novec™ 4710 werd de spanning op de contactpunten zo hoog opgevoerd, dat er toch een elektrische ontlading plaatsvond in de schakelaar. Het bleek dat hierbij ontleding van Novec™ 4710 tot de elementen optreedt. Deze reactie treedt pas op bij zeer hoge waardes van de toegevoerde energie. De vormingswarmte van Novec™ 4710 is $-33\cdot10^{5}$ J mol−1. In de figuur zie je enkele mogelijke energiediagrammen van deze omzetting.
Leg uit welk energiediagram het best past bij de ontleding van Novec™ 4710 tot de elementen.
Bekijk het antwoord
- De ontleding is een endotherm proces, dus diagram R of S (1p)
- Een hoge activeringsenergie en de consequente conclusie dat het diagram S is (1p)
Een antwoord dat de ontleding of de vorming van de elementen als endotherm proces noemt (dus diagram R of S), en daarna een relatief hoge activeringsenergie noemt en consequent concludeert dat het diagram S is, krijgt 2 punten.
2022, tijdvak 1: Groene chemie met dimethylcarbonaat
Opgavetekst
Tabel
| stof | molaire massa (g mol-1) |
|---|---|
| bisfenol-A | 228 |
| fosgeen | 98,9 |
| NaOH | 40,0 |
| monomeereenheid polycarbonaat | 254 |
| NaCl | 58,4 |
| H2O | 18,0 |
figuur 1

Totaalvergelijking van het productieproces met structuurformules: n bisfenol-A + n fosgeen (Cl-C(=O)-Cl) + 2n NaOH geeft de monomeereenheid van polycarbonaat + 2n NaCl + 2n H2O. Bisfenol-A is HO-C6H4-C(CH3)2-C6H4-OH. De molverhouding bisfenol-A : fosgeen : NaOH is dus 1 : 1 : 2.
figuur 2

Reactie 1, in R1: 2 CH3OH (g) + CO2 (g) is in evenwicht met DMC (g) + H2O (g). Boven de evenwichtspijl staat 'reactie 1' en onder de pijl 'in R1'. DMC is H3C-O-C(=O)-O-CH3.
Vraag 2 3 punten
In het onderzochte proces wordt eerst dimethylcarbonaat (DMC) uit methanol gevormd. In figuur 2 is reactie 1 gegeven, dit is de reactie die in reactor 1 (R1) verloopt. De reactiewarmte van de reactie naar rechts is +0,67·10^5 J per mol DMC. De vormingswarmte van $CH_3OH$ (g) bedraagt -2,02·10^5 J mol-1. Bereken de vormingswarmte van DMC.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt de juiste absolute waarden van de vormingswarmtes: van $CO_2$ (g) 3,94·10^5 J mol-1 en van $H_2O$ (g) 2,42·10^5 J mol-1, beide negatief (1p)
- Verwerkt de coefficienten: de vormingswarmte van $CH_3OH$ (g) komt twee keer voor (1p)
- De rest van de berekening is juist en de eenheid is juist: de vormingswarmte van DMC is -4,89·10^5 J mol-1 (1p)
Vakspecifieke regel 2: per rekenfout, of bij een ontbrekende of verkeerde eenheid, 1 punt aftrek. Het antwoord is -4,89·10^5 J mol-1, dus negatief. Tussentijds afronden wordt niet aangerekend.
2022, tijdvak 1: Autobanden
Opgavetekst
figuur 1

Links: isopreen (2-methylbuta-1,3-dieen), met de koolstofatomen genummerd C1 tot en met C4. C2 draagt een CH3-groep en C1 en C4 zijn de CH2-uiteinden. Pijl: cis-1,4-additie (gestippeld). Rechts: de monomeereenheid van natuurrubber, met C1 en C4 als verbindingen in de keten (~CH2 links en CH2~ rechts) en een dubbele binding C2=C3 met de CH3-groep aan C2.
Vraag 12 3 punten
Behalve natuurrubber bevat een autoband ook SBR. SBR is een copolymeer van styreen (fenyletheen, $C_8H_8$) en buta-1,3-dieen ($C_4H_6$) in de massaverhouding 25 : 75. Bereken het aantal monomeereenheden buta-1,3-dieen per monomeereenheid styreen in SBR.
Bekijk het antwoord
- De molaire massa's zijn juist (1p)
- De gegeven massaverhouding is omgerekend naar de chemische hoeveelheden van beide stoffen, bijvoorbeeld per 100 g SBR (1p)
- De rest van de berekening is juist: 5,8 monomeereenheden buta-1,3-dieen per monomeereenheid styreen (1p)
Het antwoord is 5,8. Per 100 g SBR: 75 / 54,1 = 1,39 mol buta-1,3-dieen en 25 / 104 = 2,40·10^-1 mol styreen. Vakspecifieke regel 2: per rekenfout 1 punt aftrek. De uitkomst is een verhouding zonder eenheid. Tussentijds afronden wordt niet aangerekend.
2022, tijdvak 1: Niacine
Opgavetekst
figuur 1

Links: picoline, een pyridinering met een CH3-groep op het derde koolstofatoom van de ring, gerekend vanaf het N-atoom (3-picoline). Rechts: niacine, een pyridinering met een COOH-groep op dezelfde plek (pyridine-3-carbonzuur).
Vraag 16 3 punten
Binnen de cel zijn drie enzymen (P, Q en R) betrokken bij de vorming van quinolinezuur, zoals weergegeven in figuur 2. Alle stoffen in figuur 2 reageren in de molverhouding 1:1. In figuur 2 is ook aangegeven dat een deel van het gevormde quinolinezuur de cel verlaat. Bij een van de proeven werd zo een oplossing met daarin 5,5 g quinolinezuur verkregen. Het quinolinezuur werd vervolgens door de onderzoekers omgezet tot niacine. Hierbij werd 3,8 g niacine gevormd. Bereken het rendement van deze omzetting.
Bekijk het antwoord
- De molaire massa's zijn juist: quinolinezuur 167 g mol-1 en niacine 123 g mol-1 (1p)
- De gegeven massa quinolinezuur is omgerekend naar de massa niacine die maximaal kan worden gevormd (4,05 g), of naar de chemische hoeveelheden van beide stoffen (1p)
- De omrekening naar het rendement is juist: 3,8 / 4,05 = 0,94 (94%) (1p)
Het antwoord is 94% (0,94; 3,8 / 4,05). Het rendement mag als 0,94 of als 94% worden gegeven. Vakspecifieke regel 2: per rekenfout 1 punt aftrek. Tussentijds afronden wordt niet aangerekend.
2022, tijdvak 1: Een pleister voor stroom
Opgavetekst
figuur 1

Vorming van het polymeer: een aromatisch dianhydride (een benzeenring met twee anhydridegroepen) reageert met 4,4'-oxydianiline (H2N-C6H4-O-C6H4-NH2) tot een keten met imidegroepen (een N-atoom in een vijfring tussen twee C=O-groepen). Pijl: onder afsplitsing van 2 H2O.
Mechanisme op de uitwerkbijlage bij vraag 21

Onvolledig mechanisme met een omkaderd deel. Bovenaan: een keten met een N-H-groep en een C=O-groep, die in een benzeenring zit naast een COOH-groep; rechts het fragment -C6H4-O-C6H4-~. Het omkaderde deel bevat de NH-groep, de naburige C=O-groep en de COOH-groep. Onderaan: een pijl met H2O naar het product, een imide (ringstructuur met twee C=O-groepen en een N-atoom).
Vraag 24 4 punten
In een praktijkproef werd een pleister op de arm van een sporter bevestigd. Tijdens lichamelijke inspanning werd gedurende 10 minuten gemiddeld een lading van 1,2·10^-3 C per seconde getransporteerd. Een mol elektronen heeft een lading van 9,65·10^4 C. Bereken de massa in gram lactaat (C3H5O3-) die in die tijd is omgezet. Neem aan dat in de brandstofcel geen andere reacties optreden. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Omrekening van de gegeven stroomsterkte naar de getransporteerde lading: 0,72 C (1p)
- Omrekening van de lading naar de chemische hoeveelheid elektronen: 7,46·10^-6 mol (1p)
- Omrekening van de chemische hoeveelheid elektronen naar de massa lactaat in gram, met M = 89,1 g mol-1 en 2 mol elektronen per mol lactaat (1p)
- De uitkomst is gegeven in twee significante cijfers: 3,3·10^-4 g (1p)
Het antwoord is 3,3·10^-4 g (twee significante cijfers). Berekening: 10 x 60 x 1,2·10^-3 = 0,72 C; 0,72 / 9,65·10^4 = 7,46·10^-6 mol elektronen; lactaat levert 2 mol elektronen per mol, dus 7,46·10^-6 / 2 x 89,1 = 3,3·10^-4 g. Vakspecifieke regel 2: per rekenfout of verkeerde eenheid 1 punt aftrek. Opmerking uit het correctievoorschrift: is een onjuist antwoord op 24 het consequente gevolg van een onjuist antwoord op 22, dan niet aanrekenen.
2022, tijdvak 2: Cadmiumgeel
Vraag 2 3 punten
Cadmiumgeel werd onder andere gemaakt door de reactie van cadmiumcarbonaat met zwavel (S). Bij deze reactie ontstaan behalve cadmiumsulfide ook zwaveldioxide en koolstofdioxide.
Bereken de massa in gram zwavel die minimaal nodig is om 1,0 kg cadmiumcarbonaat volledig om te zetten tot cadmiumsulfide.
Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Omrekening van de massa cadmiumcarbonaat (1,0 kg) naar de chemische hoeveelheid (5,81 mol). (1p)
- Omrekening naar de massa in gram zwavel die minimaal nodig is, met de molverhouding $CdCO_3 : S = 1 : \frac{3}{2}$ en $M_S = 32{,}1$ g mol$^{-1}$. (1p)
- De uitkomst van de berekening in twee significante cijfers: $2{,}8 \cdot 10^2$ g. (1p)
Als is gebruikgemaakt van de formule $S_2$ of $S_8$ voor zwavel, dit niet aanrekenen. Als een onjuist antwoord op vraag 2 het consequente gevolg is van een onjuist antwoord op vraag 1, dit niet aanrekenen. Voorbeeld van een juiste berekening: $\frac{3}{2} \times \frac{1{,}0 \cdot 10^3}{172} \times 32{,}1 = 2{,}8 \cdot 10^2$ g (of: $1{,}0 \cdot 10^3 / 172 = 5{,}81$ mol $CdCO_3$, en $\frac{3}{2} \times 5{,}81 \times 32{,}1 = 2{,}8 \cdot 10^2$ g).
2022, tijdvak 2: EPDM-rubber
Opgavetekst
Bron 3

Structuurformule van ethylideen-norborneen (ENB). Een bicyclische ring met een dubbele binding in de ring (C=C). Buiten de ring zit een ethylideengroep: een dubbele binding naar een CH-groep die is verbonden met CH3.
Vraag 19 4 punten
Per mol monomeereenheden van Keltan®-Eco is gemiddeld 0,55 mol etheen, 0,40 mol propeen ($C_3H_6$) en 0,050 mol ENB aanwezig.
Bereken het volume in liter propeen dat minimaal nodig is om 1,0 kg Keltan®-Eco te produceren. Gebruik hierbij onder andere de volgende gegevens:
- De dichtheid van propeen is 1,75 kg m$^{-3}$.
- De gemiddelde molaire massa van een monomeereenheid van Keltan®-Eco is 38,3 g mol$^{-1}$.
Bekijk het antwoord
- Omrekening van de massa naar de chemische hoeveelheid monomeereenheden: $\frac{1{,}0 \cdot 10^3}{38{,}3} = 2{,}61 \cdot 10^1$ mol per 1,0 kg. (1p)
- Omrekening naar de chemische hoeveelheid propeen: $2{,}61 \cdot 10^1 \times 0{,}40 = 1{,}04 \cdot 10^1$ mol. (1p)
- Omrekening naar de massa propeen: $1{,}04 \cdot 10^1 \times 42{,}1 = 4{,}40 \cdot 10^2$ g. (1p)
- Omrekening naar het volume in liter propeen: $\frac{4{,}40 \cdot 10^2}{1{,}75} = 2{,}5 \cdot 10^2$ L. (1p)
Aanvulling op het correctievoorschrift (VW-1028-a-22-1-c-A, bij vraag 19): de berekening geldt per 1,0 kg Keltan®-Eco en niet per ton; de regel 'per ton is er' is vervangen door $\frac{1{,}0 \cdot 10^3}{38{,}3} = 2{,}61 \cdot 10^1$ mol monomeereenheden per 1,0 kg. Het volume is $2{,}5 \cdot 10^2$ L; een dichtheid van 1,75 kg m$^{-3}$ is 1,75 g L$^{-1}$.
2022, tijdvak 3: Alcoholen uit CO2
Opgavetekst
Figuur 1

Schematische tekening van de elektrochemische cel. De polyaniline-elektrode is een verticale staaf in de cel, met het label polyaniline-elektrode links ervan. Naast de staaf staan in de oplossing: $CO_2 + H^+$ (bovenaan), en $CH_3OH$ en $H_2O$ (onderaan).
Vraag 6 3 punten
Tenzij anders vermeld, is er sprake van standaardomstandigheden: T = 298 K en p = p0.
De totaalvergelijking van de reactie in de elektrochemische cel is hieronder weergegeven.
$2CO_2(g) + 4H_2O(l) \rightarrow 2CH_3OH(l) + 3O_2(g)$ (totaalreactie)
Bereken de reactiewarmte van de totaalreactie per mol methanol.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt de juiste absolute waarden van de vormingswarmtes van $CO_2(g)$ (3,94·10⁵ J mol⁻¹), $H_2O(l)$ (2,86·10⁵ J mol⁻¹) en $CH_3OH(l)$ (2,39·10⁵ J mol⁻¹) (1p)
- Verwerkt de coëfficiënten juist: 2 mol $CO_2$, 4 mol $H_2O$ en 2 mol $CH_3OH$ bij de berekening per mol methanol (1p)
- Rest van de berekening juist: de reactiewarmte is $7{,}27\cdot10^5$ J per mol methanol (1p)
Voorbeeld van een juist antwoord: $(3{,}94 + 2 \times 2{,}86 - 2{,}39)\cdot10^5 = 7{,}27\cdot10^5$ J mol⁻¹. De berekening met de vormingswarmtes per mol en de coëfficiënten (2/2, 4/2 en 2/2) uit het correctievoorschrift telt even goed.
Vraag 10 2 punten
Aangezien de detector een verschillende gevoeligheid kent voor ethanol en methanol werd eerst een chromatogram gemaakt met een standaardoplossing. Deze standaardoplossing bevatte ethanol en methanol in de molverhouding 1 : 1. In figuur 2 zijn het chromatogram van de standaardoplossing en dat van een monster weergegeven. Naast elke piek is het relatieve piekoppervlak genoteerd.
Bereken met behulp van figuur 2 de molverhouding tussen methanol en ethanol in het monster.
Geef de verhouding weer als: methanol : ethanol = … : 1,0.
Bekijk het antwoord
- Berekent de verhouding signaal methanol : signaal ethanol in het monster: 69,1 : 43,6 = 1,58 (1p)
- Berekent de verhouding signaal methanol : signaal ethanol in de standaardoplossing (112,7 : 105,5 = 1,07) en komt via 1,58 : 1,07 = 1,48 tot methanol : ethanol = 1,5 : 1,0 (1p)
2022, tijdvak 3: Biodiesel uit sheaboter
Opgavetekst
tabel 1
| vetzuur | afkorting |
|---|---|
| linolzuur | L |
| oliezuur | O |
| palmitinezuur | P |
| stearinezuur | S |
tabel 2
| triglyceride | massapercentage (%) | molaire massa (g mol⁻¹) |
|---|---|---|
| SOS | 41,0 | 889 |
| SOO | 37,5 | 887 |
| OOO | 11,0 | 885 |
| SLO | 10,5 | 885 |
Vraag 12 4 punten
In tabel 2 is de samenstelling van een monster sheaboter gegeven. Behalve SOS komen nog andere triglyceriden in sheaboter voor.
Bereken het totale gehalte $C=C$-bindingen in mol per gram sheaboter.
Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Rekent per stof de gegeven massapercentages om naar de chemische hoeveelheid, bijvoorbeeld per gram olie (1p)
- Gebruikt het juiste aantal C=C-bindingen in de moleculen van elk triglyceride: SOS 1, SOO 2, OOO 3 en SLO 3 (1p)
- Berekent de chemische hoeveelheid C=C-bindingen per triglyceride en somt die op: totaal $20{,}356\cdot10^{-4}$ mol per gram olie (1p)
- Geeft de uitkomst in vier significante cijfers: $2{,}036\cdot10^{-3}$ mol C=C-bindingen per gram sheaboter (1p)
2022, tijdvak 3: Ademtest voor leverziekte
Opgavetekst
figuur

Vijf paneels naast elkaar, één per stof: methanol (schaal 600), butaan-2-on (schaal 40), koolstofdisulfide (schaal 15), pentaan-2-on (schaal 40) en limoneen (schaal 100). Verticale as: gehalte (nmol per mol lucht). Per paneel twee groepen: P = groep patiënten en C = controlegroep. Het punt is de gemiddelde waarde, de balk is de spreiding van de meetwaarden.
Vraag 23 3 punten
Limoneen is aanwezig in vetweefsel, in bloed en in de adem. De onderzoekers wilden op basis van de gemeten concentratie limoneen in de adem een schatting maken van de hoeveelheid limoneen die is opgehoopt in het vet van een leverpatiënt. Hiertoe hebben ze experimenten uitgevoerd waarin de verdeling van limoneen tussen olijfolie en bloed en tussen bloed en lucht is bepaald. Ze namen hierbij aan dat olijfolie en vetweefsel vergelijkbare oplosmiddelen zijn voor limoneen.
De verdeling van limoneen over deze drie fases is hieronder voorgesteld met twee evenwichten.
$K_1 = 7{,}1\cdot10^{-3}$: limoneen (vet) $\rightleftharpoons$ limoneen (bloed)
$K_2 = 2{,}8\cdot10^{-2}$: limoneen (bloed) $\rightleftharpoons$ limoneen (lucht)
De concentratie limoneen wordt bij de berekening van K uitgedrukt in mol L⁻¹. Bij een patiënt bedroeg de concentratie limoneen in de uitgeademde lucht 0,10 volume-ppm. Aan de hand van bovenstaande gegevens en aannames kan worden berekend dat de concentratie limoneen in het vetweefsel van deze patiënt $2{,}1\cdot10^{-5}$ mol L⁻¹ bedraagt.
Toon dit aan door middel van een berekening.
Het molair volume van een gas is $2{,}45\cdot10^{-2}$ m³ mol⁻¹.
Bekijk het antwoord
- Rekent het gegeven gehalte in ppm om naar de molariteit van limoneen in de uitgeademde lucht (4,08·10⁻⁹ mol L⁻¹) (1p)
- Rekent naar de molariteit van limoneen in het bloed, via $K_2$ (1,46·10⁻⁷ mol L⁻¹) (1p)
- Rekent naar de molariteit van limoneen in het vet, via $K_1$ (2,1·10⁻⁵ mol L⁻¹) (1p)
Voorbeeld van een juist antwoord: $\frac{0{,}10\cdot10^{-6}}{2{,}45\cdot10^{-2}}\cdot10^{-3}\cdot\frac{1}{2{,}8\cdot10^{-2}}\cdot\frac{1}{7{,}1\cdot10^{-3}} = 2{,}1\cdot10^{-5}$ mol L⁻¹, met als tussenstappen 4,08·10⁻⁹ mol L⁻¹ in de uitgeademde lucht, 1,46·10⁻⁷ mol L⁻¹ in het bloed en 2,1·10⁻⁵ mol L⁻¹ in het vet.
Vraag 24 4 punten
Aan de hand van de gegevens van vraag 23 is de concentratie limoneen in het vetweefsel van deze patiënt $2{,}1\cdot10^{-5}$ mol L⁻¹.
Het molair volume van een gas is $2{,}45\cdot10^{-2}$ m³ mol⁻¹. De patiënt had een massa van 85 kg en een vetpercentage van 35 massa%. De gemiddelde dichtheid van lichaamsvet is 0,90 kg L⁻¹.
Bereken de massa in gram limoneen die in het vetweefsel van de patiënt is opgeslagen.
Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Rekent de gegeven massa om naar het volume lichaamsvet: 85 kg × 35% / 0,90 kg L⁻¹ = 3,31·10¹ L (1p)
- Rekent om naar de chemische hoeveelheid limoneen ($C_{10}H_{16}$): $3{,}31\cdot10^1 \times 2{,}1\cdot10^{-5} = 6{,}94\cdot10^{-4}$ mol (1p)
- Rekent om naar de massa in gram limoneen met een molaire massa van 136 g mol⁻¹ (1p)
- Geeft de uitkomst in twee significante cijfers: $9{,}4\cdot10^{-2}$ g limoneen (1p)
Opmerking: als bij de berekening is gebruikgemaakt van de molaire massa van $C_{10}H_{17}^+$, dit niet aanrekenen. Voorbeeld: $85 \cdot 0{,}35 / 0{,}90 = 33$ L lichaamsvet; $33 \cdot 2{,}1\cdot10^{-5} = 6{,}9\cdot10^{-4}$ mol limoneen; $6{,}94\cdot10^{-4} \cdot 136 = 9{,}4\cdot10^{-2}$ g.
2021, tijdvak 1: Chloropreenfabriek
Opgavetekst
Bron 2

Uitwerkbijlage bij vraag 6. Boven: structuurisomeer 1, de Lewisstructuur van een niet-cyclisch deeltje met een C=C-binding, een Cl-atoom onder het derde C-atoom en een + bij het vierde C-atoom. Onder: structuurisomeer 2, de keten van vier C-atomen (C1 t/m C4) met H-atomen, met links en rechts daarvan de twee grensstructuren die onvolledig zijn weergegeven, verbonden door een dubbele pijl.
Vraag 11 5 punten
Het rendement van de omzetting van buta-1,3-dieen tot 3,4-DCB in R1 en R2 bedraagt in totaal 70%. Het rendement van de omzetting van 3,4-DCB tot chloropreen in R3 bedraagt 93%. Het molair volume van een gas onder de heersende omstandigheden is 2,45·10⁻² m³ mol⁻¹. Bereken hoeveel m³ chloor minimaal nodig is voor de productie van 1,0 ton chloropreen. Een ton is 10³ kg. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Omrekening van een ton naar de chemische hoeveelheid chloropreen (1,13·10⁴ mol) (1p)
- Gebruik van de molverhouding chloropreen : chloor = 1 : 1 (eventueel impliciet) (1p)
- Omrekening naar de chemische hoeveelheid Cl2, met de rendementen van 70% en 93% verwerkt (1,74·10⁴ mol) (1p)
- Omrekening naar het volume in m³ Cl2 met behulp van het molair volume (1p)
- De uitkomst van de berekening is gegeven in twee significante cijfers (1p)
Uitkomst: 4,3·10² m³ chloor (twee significante cijfers). Het correctievoorschrift rekent met een molaire massa van chloropreen van 88,5 g mol⁻¹ en 1,0 ton = 1,0·10⁶ g.
2021, tijdvak 1: IJzerstapeling
Opgavetekst
Bron 6

Deel van de mRNA-volgorde.
Mensen zonder hemochromatose: UACGUGCCAG
Mensen met hemochromatose: UACGUACCAG
De pijl boven de reeks wijst op base nummer 1066. De twee reeksen verschillen op die base (G bij mensen zonder hemochromatose, A bij mensen met hemochromatose).
Vraag 16 3 punten
Van een patiënt wordt bloed afgenomen, waarna het bloedserum wordt afgescheiden van de rode bloedlichaampjes. Het bloedserum bevat alle transferrine. Bij het vaststellen of iemand hemochromatose heeft, is onder andere de vrije ijzerbindende capaciteit CF van belang. Dit is het aantal mol Fe3+ dat per liter bloedserum nog aan het transferrine kan worden gebonden. Bij gezonde mensen bevat het bloedserum gemiddeld 3,0 g transferrine per liter en is gemiddeld 30% van de bindingsplaatsen van het transferrine bezet met Fe3+-ionen. Per molecuul transferrine kunnen twee Fe3+-ionen worden gebonden. De molaire massa van transferrine is 8,0·10⁴ g mol⁻¹. Bereken met behulp van de bovenstaande gegevens de gemiddelde CF in mol L⁻¹ bij gezonde mensen.
Bekijk het antwoord
- Omrekening per liter serum van de massa naar de chemische hoeveelheid transferrine (3,75·10⁻⁵ mol L⁻¹) (1p)
- Omrekening naar de chemische hoeveelheid Fe3+ die per liter serum maximaal aan het transferrine kan worden gebonden (7,50·10⁻⁵ mol L⁻¹) (1p)
- Omrekening naar de CF in mol L⁻¹, met 70% van de bindingsplaatsen vrij (1p)
Uitkomst: 5,3·10⁻⁵ mol L⁻¹. Het correctievoorschrift rekent met 70% vrije bindingsplaatsen (100% minus 30% bezet).
2021, tijdvak 1: Suikerbatterij
Vraag 17 4 punten
In de eerste suikerbatterij die is gemaakt, werd glucose met behulp van enzymen geoxideerd tot onder andere ethaanzuur. De totaalvergelijking van deze omzetting is: $C_6H_{12}O_6$ + 2 $O_2$ → 2 $CO_2$ + 2 $H_2O$ + 2 $CH_3COOH$. De maximale energie per mol glucose die in een batterij vrij kan komen, is gelijk aan de verbrandingsenergie van glucose, dat is de energie die vrijkomt bij de volledige verbranding. De vormingswarmte van glucose is -12,61·10⁵ J mol⁻¹. Bereken hoeveel procent van de maximale energie vrijkomt wanneer glucose in deze suikerbatterij wordt omgezet. Het gevormde water komt vrij als vloeistof. Gebruik Binas-tabel 56 en 57 of ScienceData-tabel 8.7.a en 9.2.
Bekijk het antwoord
- Juiste absolute waarden van de vormingswarmten van alle stoffen (1p)
- Verwerking van de coëfficiënten (1p)
- Berekening van de reactiewarmte per mol glucose (1p)
- Omrekening naar het percentage (37,9%) (1p)
Uitkomst: 37,9%. De verbrandingsenergie van glucose is -28,16·10⁵ J mol⁻¹ en de reactiewarmte van de batterijreactie is -10,67·10⁵ J per mol glucose. Een berekening die de coëfficiënten in één keer verwerkt (zie de opmerking bij vraag 17 in het correctievoorschrift) telt ook goed.
2021, tijdvak 1: Marquis-reagens voor alkaloïden
Opgavetekst
tabel
| gehalte (massa%) | dichtheid (g mL⁻¹) | |
|---|---|---|
| zwavelzuur-oplossing | 98 | 1,84 |
| methanal-oplossing | 37 | 1,09 |
Vraag 20 4 punten
Het Marquis-reagens wordt bereid door oplossingen van zwavelzuur en methanal te mengen in de volumeverhouding 20 : 1,0. In de tabel staan enkele gegevens van de gebruikte oplossingen. Bereken de molverhouding tussen methanal en zwavelzuur in Marquis-reagens. Noteer de verhouding als volgt: zwavelzuur : methanal = ...... : 1,0.
Bekijk het antwoord
- De molaire massa's zijn juist ($H_2SO_4$: 98,1 g mol⁻¹; $CH_2O$: 30,0 g mol⁻¹) (1p)
- Omrekening van de gebruikte volumes naar de massa's van zwavelzuur en methanal (1p)
- Omrekening naar de chemische hoeveelheid van beide stoffen (1p)
- Omrekening naar de molverhouding en juist weergeven van het antwoord (1p)
Antwoord: zwavelzuur : methanal = 27 : 1,0. Het correctievoorschrift rekent met 0,368 mol zwavelzuur en 1,34·10⁻² mol methanal.
2021, tijdvak 2: Waterstofauto's die methaanzuur tanken
Vraag 3 4 punten
Een Hyundai-waterstofauto kan 594 km rijden op 5,64 kg waterstof. Methaanzuur ($HCOOH$) heeft een dichtheid van 1,22 kg per L. Methaanzuur kan in een auto worden omgezet tot waterstof: $HCOOH \rightarrow H_2 + CO_2$. Bereken het volume in L methaanzuur dat minstens nodig is om 5,64 kg waterstof te kunnen produceren. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Omrekening van de gegeven massa waterstof (5,64 kg) naar de chemische hoeveelheid waterstof (1p)
- Omrekening naar de benodigde massa methaanzuur (1p)
- Omrekening naar het volume in L methaanzuur (1p)
- De uitkomst van de berekening gegeven in drie significante cijfers (1p)
Uitkomst: $1{,}05 \cdot 10^2$ L methaanzuur (drie significante cijfers). Een uitkomst met een andere afronding telt het laatste scorepunt niet.
2021, tijdvak 2: Slim gebruik van glycerol
Vraag 16 4 punten
Reactie 1 verloopt traag: $C_3H_8O_3 + CO_2 \rightarrow C_4H_6O_4 + H_2O$. Reactie 2 verloopt sneller, maar door de bacteriën worden dan meer bijproducten gevormd. Een groep onderzoekers heeft onderzocht of de productie van butaandizuur uit glycerol kan worden geoptimaliseerd door de bacteriën gelijktijdig glycerol en glucose te laten omzetten. Bij een mengsel met een startgehalte van 5,00 g per L glycerol en 1,25 g per L glucose werd uiteindelijk 7,3 g per L butaandizuur geproduceerd. Bereken het rendement van deze vorming van butaandizuur. Neem aan dat alle beginstof geheel werd omgezet. Gebruik gegevens van reactie 1 en 2.
Bekijk het antwoord
- De molaire massa's juist (1p)
- Omrekening van de massa glycerol respectievelijk glucose naar de chemische hoeveelheid butaandizuur die maximaal kan worden gevormd uit elk van beide stoffen (1p)
- Omrekening naar de totale massa butaandizuur die maximaal kan worden gevormd (7,50 g) (1p)
- Omrekening naar het rendement: 97% (1p)
Eerste aanvulling 2021-2 (pagina 11) vervangt de berekening; de uitkomst blijft 97%, berekend als $\frac{7{,}3}{7{,}50} \times 10^2 = 97\%$, met $7{,}50$ g butaandizuur in totaal als maximum. De vier deelscores blijven gelijk.
Vraag 17 4 punten
Reacties 1 en 2 zijn beide exotherm. De vrijgekomen energie wordt door de bacteriën gebruikt voor groei. De vormingswarmte van butaandizuur is $-9{,}40 \cdot 10^5$ J mol^-1 en die van glycerol is $-6{,}64 \cdot 10^5$ J mol^-1. De reactiewarmte van reactie 2 is $-1{,}82 \cdot 10^5$ J per mol butaandizuur. Bij de gebruikte omstandigheden wordt 85% van het butaandizuur gevormd uit reactie 1. Bereken de totale reactiewarmte in joule per kg butaandizuur dat wordt gevormd volgens reacties 1 en 2. In de reacties komt water voor als vloeistof.
Bekijk het antwoord
- Juiste absolute waarden van de vormingswarmtes van alle stoffen in reactie 1 (1p)
- Berekening van de reactiewarmte van reactie 1 per mol butaandizuur: $-1{,}68 \cdot 10^5$ J mol^-1 (1p)
- Omrekening naar de totale reactiewarmte per mol butaandizuur: $-1{,}70 \cdot 10^5$ J mol^-1 (1p)
- Omrekening naar de totale reactiewarmte in J kg^-1 (1p)
Uitkomst: $-1{,}4 \cdot 10^6$ J per kg butaandizuur. De vormingswarmtes van $CO_2$ ($-3{,}94 \cdot 10^5$ J mol^-1) en $H_2O$(l) ($-2{,}86 \cdot 10^5$ J mol^-1) zijn nodig voor de eerste deelscore; het model gebruikt die waarden. Wanneer in vraag 16 een onjuiste molaire massa van butaandizuur is gebruikt en dezelfde fout in vraag 17 opnieuw is gemaakt, dit hier niet aanrekenen.
Vraag 19 4 punten
Bij het experiment met uitsluitend glycerol bleek dat de opbrengst aan butaandizuur maximaal was als het gehalte glycerol in de reactor constant werd gehouden. De hoeveelheid glycerol die tijdens het verloop van het experiment moet worden aangevuld, kon worden bepaald door te meten hoeveel natronloog er nodig was om de pH constant te houden. Bij de gebruikte pH was het door de bacteriën gevormde butaandizuur voor 87% omgezet tot $C_4H_4O_4^{2-}$ en voor 13% tot $C_4H_5O_4^-$. In het experiment had in totaal 7,50 mL 2,00 M natronloog gereageerd. Bereken de massa in g glycerol die is omgezet. Neem aan dat het butaandizuur uitsluitend via reactie 1 wordt gevormd: $C_3H_8O_3 + CO_2 \rightarrow C_4H_6O_4 + H_2O$. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de chemische hoeveelheid $OH^-$: $7{,}50 \cdot 10^{-3} \times 2{,}00 = 1{,}50 \cdot 10^{-2}$ mol (1p)
- Omrekening naar de chemische hoeveelheid butaandizuur die is omgezet (1p)
- Omrekening naar de massa in g glycerol die is omgezet (1p)
- De uitkomst van de berekening in het juiste aantal significante cijfers (vierde scorepunt: altijd toekennen, tweede aanvulling) (1p)
Eerste aanvulling 2021-2 (pagina 13) vervangt de berekening: 8,021·10^-3 mol butaandizuur omgezet en 7,39·10^-1 g glycerol, in drie significante cijfers. Tweede aanvulling: het vierde scorepunt (de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers) wordt altijd toegekend, ongeacht het gegeven antwoord en ongeacht of een antwoord is gegeven. Wanneer in vraag 16 een onjuiste molaire massa van glycerol is gebruikt en dezelfde fout in vraag 19 opnieuw is gemaakt, dit hier niet aanrekenen.
2021, tijdvak 2: Doerian, een delicatesse?
Opgavetekst
Figuur 1 Structuurformules van ESET en EMB

ESET: CH3-CH(SH)-S-CH2-CH3. De SH-groep zit aan het middelste C-atoom, naast de CH3-groep. EMB: CH3-CH2-CH(CH3)-C(=O)-O-CH2-CH3.
Vraag 26 2 punten
Als interne standaard is een oplossing van thiofeen bereid met een molariteit van $1{,}20 \cdot 10^{-2}$ mol per L. Vervolgens werd 10,0 µL van deze oplossing toegevoegd aan 10,0 mL pulp van een doerian. Bij deze doerian bleek de molverhouding EMB : thiofeen = 1,0 : 0,18. De molaire massa van EMB is 130 g per mol. Bij de gebruikte gaschromatograaf is de signaalsterkte recht evenredig aan de hoeveelheid stof. Bereken het gehalte EMB in de pulp in g per L.
Bekijk het antwoord
- Omrekening van de molariteit thiofeen in de standaard naar de molariteit EMB in de pulp (1p)
- Omrekening naar het gehalte EMB in de pulp in g per L (1p)
Uitkomst: $8{,}7 \cdot 10^{-3}$ g per L. Tussenstappen: thiofeen in de pulp $1{,}20 \cdot 10^{-5}$ mol per L, EMB in de pulp $6{,}67 \cdot 10^{-5}$ mol per L.
2021, tijdvak 3: De synthese van polycarbonaat
Opgavetekst
De synthese van polycarbonaat
Tenzij anders vermeld, is er sprake van standaardomstandigheden: T = 298 K en p = p0.
Polycarbonaat is een kunststof die sterk en krasvast is en daarom wordt toegepast in veiligheidsglas, veiligheidsbrillen en auto-onderdelen. In dit polymeer zijn zogeheten carbonaatgroepen aanwezig, waarvan de naam polycarbonaat is afgeleid. De synthese van polycarbonaat verloopt in een aantal stappen. Op de uitwerkbijlage die bij dit examen hoort is een vereenvoudigd en onvolledig blokschema voor deze synthese weergegeven. De vorming van polycarbonaat is de laatste stap in het productieproces. In reactor 4 (R4) reageren de monomeren bisfenol-A en difenylcarbonaat (DPC) volledig met elkaar. In R4 ontstaan uitsluitend polycarbonaat en fenol (benzenol). Deze stoffen verlaten R4 als twee aparte stofstromen. De structuurformules van bisfenol-A en DPC zijn hieronder weergegeven.
Om DPC te bereiden wordt in R1 eerst dimethylcarbonaat (DMC) bereid uit CO, zuurstof en methanol. In R1 worden de beginstoffen volledig omgezet.
In R2 reageert DMC met fenol (benzenol). In een evenwichtsreactie ontstaan fenylmethylcarbonaat (PMC) en methanol, zoals hieronder is weergegeven. De omzetting in R2 wordt uitgevoerd als een zogeheten reactieve destillatie: er vindt zowel een chemische reactie als een destillatie plaats. Het destillaat bestaat uit methanol. De uitstroom onder uit R2 bestaat uitsluitend uit fenol, PMC en een klein restant DMC. Dit mengsel wordt naar R3 gevoerd. Daar treedt de volgende reactie op (zie de bron met de reactievergelijkingen). Het in R3 ontstane mengsel wordt naar scheidingsruimte S gevoerd. Door destillatie wordt zuiver DPC verkregen dat naar R4 wordt geleid.
In reactor 4 (R4) reageren de monomeren bisfenol-A en difenylcarbonaat (DPC) volledig met elkaar. De in R4 gevormde moleculen van polycarbonaat hebben aan de uiteindes een O–C6H5 groep. Hierdoor wordt in het gehele proces een kleine hoeveelheid fenol verbruikt.
De moleculen van het polycarbonaat zijn zodanig lang dat de massa van de –O–C6H5 groepen aan de uiteindes mag worden verwaarloosd. De formule van polycarbonaat kan daarom worden weergegeven met (C16H14O3)n.
Bij de industriële productie, die als een continu proces wordt uitgevoerd, wordt polycarbonaat in de vorm van korrels geproduceerd. Voorwerpen van polycarbonaat worden in andere fabrieken uit polycarbonaatkorrels geproduceerd volgens een batchproces.
Bron 2

Links de structuurformule van bisfenol-A: HO-C6H4-C(CH3)2-C6H4-OH, twee benzeenringen met elk een OH-groep, verbonden door een C-atoom met twee CH3-groepen. Rechts de structuurformule van DPC (difenylcarbonaat): een C=O-groep met aan weerszijden een O-atoom, en aan elk O-atoom een benzeenring.
Vraag 3 3 punten
Bereken de reactiewarmte van de reactie in R1 per mol DMC en geef aan of R1 moet worden verwarmd of gekoeld tijdens het proces. Maak onder andere gebruik van de volgende gegevens: het gevormde water komt vrij als gas; de vormingswarmte van DMC bedraagt -3,24·10^5 J mol^-1.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt de juiste absolute waarden van de vormingswarmtes van alle stoffen (1p)
- Verwerkt de coefficienten van de reactievergelijking in de berekening (1p)
- Rest van de berekening en consequente conclusie: de reactiewarmte is +0,23·10^5 J per mol DMC, de reactie is endotherm, dus R1 moet worden verwarmd (1p)
Het antwoord is +0,23·10^5 J per mol DMC (endotherm), dus R1 moet worden verwarmd. De vormingswarmtes van CH4O, CO en H2O(g) staan niet in de opgave; het correctievoorschrift rekent met CH4O -2,39·10^5, CO -1,11·10^5 en H2O(g) -2,42·10^5 J mol^-1. Wanneer bij vraag 2 een andere juiste reactievergelijking is gegeven, beoordeel het antwoord op vraag 3 consequent met dat antwoord. Een afwijking door acceptabel tussentijds afronden niet aanrekenen. Een rekenfout of een ontbrekende of verkeerde eenheid: een punt eraf. Een onjuist antwoord op vraag 3 dat het consequente gevolg is van een onjuist antwoord op vraag 2, niet opnieuw aanrekenen.
2021, tijdvak 3: Geld stinkt niet
Opgavetekst
Geld stinkt niet
Als mensen munten door hun handen laten gaan, ruiken ze een typische 'metaalgeur'. Ook ijzeren voorwerpen kunnen dit verschijnsel veroorzaken. Uit onderzoek blijkt dat deze geur wordt veroorzaakt door allerlei afbraakproducten van huidvet. Op het metaaloppervlak treedt een reeks van omzettingen op. Als eerste worden vetzuren uit het huidvet gevormd. Voor deze omzetting is, behalve huidvet, nog een beginstof nodig. Hierbij ontstaat, behalve vetzuren, nog een reactieproduct.
De gevormde vetzuren zijn vaak (meervoudig) onverzadigd. Deze onverzadigde vetzuren zijn gevoelig voor zogenoemde peroxidatie. In de figuur is de eerste stap van de peroxidatie van een onverzadigd vetzuur weergegeven. Uit een molecuul zuurstof en een molecuul van een onverzadigd vetzuur wordt een vetzuur-radicaal gevormd en een H–O–O• radicaal. Van het vetzuur-radicaal bestaan twee mesomere structuren, M1 en M2. In de volgende stap van de peroxidatie bindt het H–O–O• radicaal aan de C• in het vetzuur-radicaal, waardoor een molecuul vetzuurperoxide (R–O–O–H) wordt gevormd. De atoomgroepen rondom de C=C binding in moleculen van onverzadigde vetzuren komen uitsluitend in de cis-configuratie voor. De atoomgroepen rondom de C=C binding in vetzuurperoxidemoleculen komen zowel in de cis- als de trans-configuratie voor.
De gevormde vetzuurperoxides reageren vervolgens met het uit de ijzeren voorwerpen afkomstige Fe2+, waarbij veel reactieproducten ontstaan. De omzettingen beginnen met een reactie van Fe2+ met vetzuurperoxide. Daarbij ontstaan deeltjes met een ongepaard elektron (R–O•) en hydroxide-ionen. Deze reactie van Fe2+ met vetzuurperoxide is een redoxreactie, waarbij Fe3+ ionen ontstaan.
Uiteindelijk ontstaat een mengsel van onder andere aldehyden en ketonen. Het zijn deze stoffen die de 'ijzergeur' veroorzaken.
In het onderzoek werd een oppervlak van 0,31 dm2 van de huid van een proefpersoon in contact gebracht met een oplossing van Fe2+ ionen en werden de vluchtige verbindingen die ontstonden, verzameld en geanalyseerd. In de tabel is opgenomen hoeveel mol van een aantal stoffen bij het experiment werd verzameld en geanalyseerd. In de tabel zijn ook de zogenoemde geurdrempels van de stoffen en de molaire massa's opgenomen. De geurdrempel van een stof is het laagste gehalte waarbij een mens die stof kan ruiken.
Bron 9
| hexanal | heptanal | octanal | nonanal | decanal | oct-1-een-3-on | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| hoeveelheid (mol) | 73∙10–12 | 48∙10–12 | 234∙10–12 | 407∙10–12 | 140∙10–12 | 24∙10–12 |
| geurdrempel (μg m–3) | 30 | 250 | 5,8 | 4,5 | 1 | 0,03 |
| molaire massa (g mol–1) | 100,2 | 114,2 | 128,2 | 142,2 | 156,3 | 126,2 |
Vraag 10 3 punten
In het onderzoek werd een oppervlak van 0,31 dm2 van de huid van een proefpersoon in contact gebracht met een oplossing van Fe2+ ionen. De vluchtige verbindingen die ontstonden, werden verzameld en geanalyseerd. Bereken het volume vluchtige verbindingen in cm3 dat totaal per dm2 is ontstaan in dit onderzoek (T = 298 K, p = p0). Ga er bij de berekening van uit dat: 1,0% van de ontstane verbindingen wordt verzameld; andere dan de in de tabel genoemde vluchtige verbindingen mogen worden verwaarloosd; het molair volume van een gas is 2,45·10^-2 m3 mol^-1.
Bekijk het antwoord
- Berekent de totale chemische hoeveelheid vluchtige verbindingen uit de tabel: 926·10^-12 mol (1p)
- Rekent de verzamelde hoeveelheid om naar een volume in cm3, met het molair volume en de 1,0% verzameling (1p)
- Rekent het volume om naar cm3 per dm2 ontstane vluchtige verbindingen: 7,3·10^-3 cm3 per dm2 (1p)
Het antwoord is 7,3·10^-3 cm3 per dm2. Een rekenfout, of een ontbrekende of verkeerde eenheid: een punt eraf. Een afwijking door acceptabel tussentijds afronden niet aanrekenen.
2019, tijdvak 1: Afvalhout als grondstof
Vraag 1 2 punten
Voor de productie van levulinezuur wordt een batch bereid van pulp (gemalen afvalhout), geconcentreerd zwavelzuur en water. Het ontstane reactiemengsel bevat 21 massa% afvalhout en 3,0 massa% zwavelzuur. Een batch bevat 200 kg reactiemengsel. Bereken het volume in L geconcentreerd zwavelzuur dat nodig is per batch. Maak gebruik van de volgende gegevens: geconcentreerd zwavelzuur bevat 98,0 massa% zwavelzuur; geconcentreerd zwavelzuur heeft een dichtheid van 1,832 kg L–1.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de massa geconcentreerd zwavelzuur in de batch (ongeveer 6,12 kg) (1p)
- Omrekening van die massa naar het volume in L geconcentreerd zwavelzuur (1p)
Het juiste antwoord is 3,3 L. Een afwijking door acceptabel tussentijds afronden wordt niet aangerekend.
2019, tijdvak 1: Teixobactine
Opgavetekst
Figuur

Vereenvoudigd schema van de aminozuurtoevoeging door het NRPS. Links: module 5 en module 6, met een golflijn links en rechts; onder module 5 een S-atoom met AZ5 en AZ4 (golflijn); onder module 6 een S-atoom met AZ6. Pijl naar rechts. Rechts: module 5 met S- en een H+ ernaast; module 6 met een S-atoom, en daaronder de keten AZ6, AZ5 en AZ4 (golflijn).
Bron 5

Structuurformules van de peptideketen met module 5 en module 6, links van de reactiepijl. Beide modules zijn met een S-atoom aan de keten verbonden; de aminozuureenheden hebben restgroepen R5 en R6 en de keten loopt verder met golflijnen. Rechts van de pijl dezelfde modules, met S- en H+ bij module 5, en een extra aminozuureenheid met restgroep R4 aan de keten. Het deel van de keten dat niet is getekend, staat als golflijn of als R.
Tabel
| antibioticum | molaire massa (g mol–1) | PD-50 (mg kg–1) |
|---|---|---|
| vancomycine | 1,45·10³ | 2,75 |
| teixobactine | 1,24·10³ | 0,20 |
Vraag 13 2 punten
Om de effectiviteit van teixobactine te onderzoeken, besmetten de onderzoekers een aantal muizen met de moeilijk te bestrijden MRSA-bacterie. Vervolgens diende men teixobactine of het reeds bekende antibioticum vancomycine toe. Men vergeleek hierbij de PD-50-waarde (Protective Dose). Dit is de dosis (mg kg–1) antibioticum waarbij de helft van de besmette muizen wordt beschermd tegen de MRSA-bacterie. Bereken met behulp van de tabel hoeveel moleculen vancomycine nodig zijn om net zo effectief te zijn als één molecuul teixobactine.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de chemische hoeveelheid van beide stoffen, met de PD-50-waarden en de molaire massa’s (1p)
- Omrekening naar de verhouding van de aantallen moleculen vancomycine en teixobactine (1p)
Het juiste antwoord is 12 moleculen vancomycine per molecuul teixobactine (chemische hoeveelheden ongeveer 1,90·10-6 mol vancomycine en 1,61·10-7 mol teixobactine per kg).
2019, tijdvak 1: Melamine detecteren in voeding
Vraag 14 1 punt
De Kjeldahl-methode bestaat uit de volgende stappen. 1: alle stikstofatomen in het melkpoeder worden omgezet tot ammoniumionen. 2: aan de ontstane oplossing wordt een overmaat kaliloog toegevoegd; hierbij treedt de reactie NH4+ + OH– → NH3 + H2O op. 3: door het mengsel te verwarmen komt de ammoniak vrij als gas en wordt die door een boorzuuroplossing geleid. 4: het mengsel wordt met zoutzuur getitreerd. Leg uit of de overmaat kaliloog in stap 2 nauwkeurig bekend moet zijn.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat het niet nodig is de hoeveelheid kaliloog nauwkeurig te weten, met een juiste uitleg, bijvoorbeeld: de overmaat stoort de verdere reacties niet; extra kaliloog levert geen extra ammoniak op; de kaliloog wordt alleen gebruikt voor de omzetting van NH4+ tot NH3 in stap 2 (1p)
Vraag 15 3 punten
Henrike en Marjel bepalen het eiwitgehalte in een bepaald soort melkpoeder volgens de Kjeldahl-methode. Ze wegen 0,505 g melkpoeder af. Bij de titratie gebruiken ze zoutzuur met een concentratie van 0,102 M. Ze lezen een beginstand van 2,25 mL en een eindstand van 7,84 mL af. Het massapercentage stikstof (N) in een monster kan worden omgerekend naar het massapercentage eiwit door te vermenigvuldigen met 6,38. Bereken het massapercentage eiwit in het melkpoeder. Neem aan dat de molverhouding H3O+ en N 1 : 1 is.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de chemische hoeveelheid H3O+ die is toegevoegd (1p)
- Omrekening naar de massa stikstof (N) in het monster (1p)
- Omrekening naar het massapercentage eiwit (1p)
Het juiste antwoord is 10,1% eiwit.
Vraag 16 3 punten
Een handelaar had melamine toegevoegd aan een partij melkpoeder, bestemd voor de bereiding van 5,0·10³ L melk. Het gehalte stikstof in het poeder was hierdoor voldoende om 7,5·10³ L melk te kunnen bereiden. Melk bevat gemiddeld 3,3 gram eiwit per 100 mL melk. Bereken de massa in g melamine die deze handelaar had toegevoegd.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de massa eiwit die moet worden aangevuld (1p)
- Omrekening naar de chemische hoeveelheid stikstof (N) (1p)
- Omrekening naar de massa in g melamine (1p)
Het juiste antwoord is 1,9·10⁴ g melamine. Wanneer in vraag 15 een onjuiste molaire massa van stikstof is gebruikt en dezelfde fout hier opnieuw is gemaakt, wordt dat hier niet aangerekend. Wanneer in vraag 15 de factor 6,38 niet of onjuist is gebruikt en dezelfde fout hier opnieuw is gemaakt, wordt dat hier niet aangerekend.
Figuur 2

Ijklijn van het signaal tegen het gehalte N. Horizontale as: gehalte N (massa-ppm), van 0,0 tot 0,6, met de ticks 0,0; 0,2; 0,4; 0,6. Verticale as: signaal, van 0,0 tot 1,0, met de ticks 0,0; 0,2; 0,4; 0,6; 0,8; 1,0. De ijklijn is een stijgende lijn door de meetpunten van de serie monsters. Afleesbaar: een signaal van 0,68 hoort bij een gehalte van 0,39 massa-ppm N.
Vraag 20 4 punten
De onderzoekers hebben een serie monsters bereid waarin uitsluitend melamine aanwezig was. Hiervan hebben ze met behulp van de GGN’s de kleuring bepaald. Het gehalte melamine in de monsters is uitgedrukt als gehalte N in massa-ppm (figuur 2). De onderzoekers hebben vervolgens een monster melk onderzocht, dat was bereid met verontreinigd melkpoeder. Het gemeten signaal bedroeg 0,68. De grenswaarde (TGG) van melamine voor baby’s bedraagt 0,50 mg melamine per kg lichaamsgewicht. Bereken met behulp van figuur 2 of de grenswaarde in dit geval wordt overschreden. Neem aan dat een baby van 5,0 kg gemiddeld 750 mL van deze melk drinkt per dag. De dichtheid van melk bedraagt 1,02·10³ kg m–3.
Bekijk het antwoord
- De afgelezen waarde is 0,39 (massa-ppm), waarbij 0,38 (massa-ppm) ≤ gehalte N ≤ 0,40 (massa-ppm) (1p)
- Berekening van de massa geconsumeerde melk per dag (1p)
- Omrekening naar de dosis melamine (mg per dag) (1p)
- Berekening van de toegestane dosis melamine (eventueel impliciet) en de consequente conclusie (1p)
Aanvulling op het correctievoorschrift: de afgelezen waarde is 0,39 (massa-ppm), waarbij 0,38 (massa-ppm) ≤ gehalte N ≤ 0,40 (massa-ppm). Het juiste antwoord: ongeveer 4,5·10-1 mg melamine per dag; de toegestane dosis is 5,0 × 0,50 = 2,5 mg per dag; de norm wordt niet overschreden. Fouten in de significantie worden niet aangerekend. Wanneer in vraag 15 een onjuiste molaire massa van stikstof is gebruikt en dezelfde fout hier opnieuw is gemaakt, wordt dat niet aangerekend. Wanneer in vraag 16 een onjuiste molaire massa van melamine is gebruikt en dezelfde fout hier opnieuw is gemaakt, wordt dat niet aangerekend. Wanneer in vraag 16 de molverhouding 1:6 niet of onjuist is gebruikt en dezelfde fout hier opnieuw is gemaakt, wordt dat niet aangerekend.
2019, tijdvak 1: Ammoniak en energie uit afvalwater
Vraag 22 3 punten
Het totaalproces is een reactie van methaan met zuurstof, water en stikstof, met als reactieproducten koolstofdioxide en ammoniak. In het proces wordt gemiddeld een mol methaan ingevoerd per mol N2. Het water wordt als vloeistof in het proces ingevoerd. Bereken de reactiewarmte van het totaalproces in joule per mol ammoniak.
Bekijk het antwoord
- Juiste absolute waarden van de vormingswarmtes gebruikt (1p)
- Verwerking van de coëfficiënten (1p)
- Rest van de berekening (1p)
Het juiste antwoord is ΔH = −0,62·10⁵ J per mol ammoniak bij de vergelijking 2 CH4 + O2 + 2 H2O + 2 N2 → 2 CO2 + 4 NH3. Bij de vergelijking 9 CH4 + 6 O2 + 6 H2O + 8 N2 → 9 CO2 + 16 NH3 is −1,18·10⁵ J per mol ammoniak juist. Wanneer een onjuist antwoord op vraag 22 het consequente gevolg is van een onjuist antwoord op vraag 21, wordt dat niet aangerekend. Fouten in de significantie worden niet aangerekend.
2019, tijdvak 2: Zonnepanelen voor ethanol
Vraag 7 4 punten
De gemiddelde opbrengst per hectare bedraagt in Nederland $4{,}5\cdot10^{4}$ kg aardappelen per jaar. Aardappelen bevatten gemiddeld 19 massa% zetmeel. Het zetmeel wordt in bioreactoren gehydrolyseerd tot glucose. De glucose wordt door vergisting omgezet tot koolstofdioxide en ethanol. Hierbij ontstaat twee mol ethanol per mol glucose. Bereken het volume in L ethanol dat maximaal per jaar kan worden geproduceerd per hectare aardappelen ($T=293$ K). Neem aan dat zetmeel geheel uit amylose bestaat.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de maximale opbrengst aan zetmeel per hectare per jaar: $4{,}5\cdot10^{4}\cdot\frac{19}{100}\cdot10^{3}=8{,}55\cdot10^{6}$ g (1p)
- Omrekening naar de chemische hoeveelheid ethanol die kan worden gevormd: $\frac{8{,}55\cdot10^{6}}{162}\cdot2=1{,}06\cdot10^{5}$ mol ethanol (1p)
- Omrekening naar de massa ethanol: $1{,}06\cdot10^{5}\cdot46{,}1\cdot10^{-3}=4{,}87\cdot10^{3}$ kg (1p)
- Omrekening naar het volume in L ethanol, met de dichtheid van ethanol (0,80 kg L-1): $\frac{4{,}87\cdot10^{3}}{0{,}80}=6{,}1\cdot10^{3}$ L (1p)
Vraag 9 2 punten
Bereken de reactiewarmte in joule per mol ethanol van deze vorming van ethanol ($T=298$ K, $p=p^0$). Neem aan dat water en ethanol in vloeibare vorm voorkomen.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt de juiste absolute waarden van de vormingswarmtes van alle stoffen, verwerkt met de coëfficiënten uit de totaalvergelijking: $(2\cdot3{,}94+3\cdot2{,}86-2{,}78)\cdot10^{5}$ (1p)
- Rest van de berekening, met als uitkomst $+13{,}68\cdot10^{5}$ J mol-1 (een positief teken, volgens de eerste aanvulling) (1p)
Eerste aanvulling op het correctievoorschrift: het juiste antwoord is $+13{,}68\cdot10^{5}$ J mol-1, dus met een positief teken. Een antwoord met $-13{,}68\cdot10^{5}$ J mol-1 is niet juist. Fouten in de significantie niet aanrekenen. Is een onjuist antwoord op vraag 8 het consequente gevolg hiervan, reken dit dan niet aan. Het antwoord dat de reactie beschrijft als het omgekeerde van de verbranding van ethanol (verbrandingswarmte $-13{,}7\cdot10^{5}$ J mol-1, dus reactiewarmte $+13{,}7\cdot10^{5}$ J mol-1) is goed.
Vraag 12 3 punten
Onder optimale omstandigheden wordt 43% van de toegevoerde elektronen gebruikt voor de productie van ethanol, 13% voor de productie van ethanoaat, en de rest voor de productie van waterstof. De halfreacties zijn: $2\,CO+3\,H_2O+4\,e^-\rightarrow CH_3COO^-+3\,OH^-$ (ethanoaat), $2\,H_2O+2\,e^-\rightarrow H_2+2\,OH^-$ (waterstof) en $2\,CO+7\,H_2O+8\,e^-\rightarrow C_2H_6O+8\,OH^-$ (ethanol). Bereken de molverhouding waarin ethanoaat, ethanol en waterstof worden geproduceerd. Noteer je antwoord als volgt: ethanoaat : ethanol : waterstof = 1,0 : ... : ...
Bekijk het antwoord
- Berekening van de chemische hoeveelheid ethanoaat en ethanol, bijvoorbeeld per 100 mol elektronen: 13/4 = 3,25 mol ethanoaat en 43/8 = 5,38 mol ethanol (1p)
- Berekening van de chemische hoeveelheid waterstof, bijvoorbeeld per 100 mol elektronen: (100 - 43 - 13)/2 = 22,0 mol waterstof (1p)
- Omrekening van de gevonden hoeveelheden naar de verhouding ethanoaat : ethanol : waterstof = 1,0 : 1,7 : 6,8 (1p)
Een afwijking door acceptabel tussentijds afronden is niet fout. De verhouding is 1,0 : 1,7 : 6,8.
Vraag 13 2 punten
Laat met een berekening zien bij welke verbranding de meeste energie vrijkomt: bij de verbranding van de waterstof die bij de elektrolyse is geproduceerd of bij de verbranding van de geproduceerde ethanol. Het water dat wordt gevormd bij de verbrandingen, komt vrij als vloeistof. Gebruik Binas-tabellen 56 en/of 57 of ScienceData-tabellen 8.7a en/of 9.2a.
Bekijk het antwoord
- Juiste waarden van de reactiewarmtes voor de verbranding van een mol waterstof ($-2{,}86\cdot10^{5}$ J) en van een mol ethanol ($-13{,}7\cdot10^{5}$ J) (1p)
- Rest van de berekening en conclusie: bij de verbranding van de geproduceerde ethanol komt meer energie vrij, want $6{,}8\cdot(-2{,}86\cdot10^{5})=-1{,}9\cdot10^{6}$ J bij waterstof tegen $1{,}7\cdot(-13{,}7\cdot10^{5})=-2{,}3\cdot10^{6}$ J bij ethanol (1p)
Wanneer een onjuist antwoord op vraag 13 het consequente gevolg is van een onjuist antwoord op vraag 9 en/of 12, dit niet aanrekenen. Fouten in de significantie niet aanrekenen.
2018, tijdvak 1: Fenolproductie
Opgavetekst
Blokschema van het cumeen-proces (uitwerkbijlage)

Blokschema met de reactoren R1, R2 en R3, de scheidingsruimten S1 t/m S4 en de stofstromen. R1: benzeen en propeen erin, cumeen eruit. R2: cumeen en zuurstof erin; CHP en cumeen eruit. S1: CHP en cumeen naar R3, cumeen terug naar R2. R3: CHP erin, zwavelzuur als katalysator (teruggevoerd via S2); uit R3 gaat een mengsel van CHP, cumeen, fenol, propanon en zwavelzuur naar S2. S2: zwavelzuur terug naar R3, de rest naar S3. S3: propanon terug naar de instroom van R3, de rest naar S4. S4: CHP en cumeen terug naar R2, fenol en propanon eruit. Het blokschema is onvolledig: vraag 21 vraagt om de stoffen en blokken van de methode van Mitsui aan te vullen.
Vraag 18 3 punten
Het mengsel dat uit S1 in R3 stroomt, bevat 82,5 massa% CHP en 17,5 massa% cumeen. Aan de instroom in R3 wordt extra propanon toegevoegd, zodat in de uitstroom van R3 de molverhouding fenol : propanon gelijk is aan 1,00 : 1,50. De molaire massa van propanon is 58,1 g mol⁻¹ en die van CHP is 152 g mol⁻¹. Bereken hoeveel ton propanon er aan 1,0 ton van de instroom in R3 moet worden toegevoegd om de juiste molverhouding fenol : propanon in de uitstroom van R3 te handhaven. Een ton is 10³ kg. Neem hier aan dat CHP volledig wordt omgezet tot fenol en propanon.
Bekijk het antwoord
- Berekent het aantal mol CHP per ton mengsel bij de instroom in R3: 1,0 ton × 10⁶ g/ton × 82,5% gedeeld door 100% en door 152 g/mol (1p)
- Noemt dat per mol CHP een halve mol propanon moet worden toegevoegd, omdat in R3 per mol fenol 1 mol propanon ontstaat (1p)
- Berekent de massa toegevoegd propanon (mol CHP × 0,5 × 58,1 g/mol, gedeeld door 10⁶ g/ton) en komt uit op 0,16 ton (1p)
Een voorbeeld van een juiste berekening: 1,0 · 10⁶ · 82,5/100 / 152 · 58,1 · (1,50 - 1,00) / 10⁶ = 0,16 ton. Deelscores: het aantal mol CHP per ton mengsel (1,0 ton vermenigvuldigen met 10⁶ g/ton, met 82,5% en delen door 100%, en door 152 g/mol); de notie dat per mol CHP een halve mol propanon moet worden toegevoegd (in R3 ontstaat 1 mol propanon per mol fenol); de massa toegevoegd propanon (mol CHP vermenigvuldigen met het aantal mol propanon per mol CHP dat moet worden toegevoegd en met 58,1 g/mol, en delen door 10⁶ g/ton).
Vraag 19 3 punten
Het CHP-gehalte in de uitstroom van R3 wordt voortdurend gecontroleerd. Een gehalte hoger dan 2 massa% leidt namelijk tot explosiegevaar in de scheidingsruimten die erna komen. Deze controle gebeurt door een klein gedeelte van de uitstroom van R3 naar een microreactor te leiden. In de microreactor reageert het aanwezige CHP volgens dezelfde reactie als in R3, waardoor de temperatuur van de vloeistofstroom stijgt. Uit de temperatuurstijging kan het gehalte CHP worden berekend. Op een gegeven moment wordt een temperatuurstijging van 7,3 °C gemeten. De soortelijke warmte van een stof is het aantal joule dat nodig is om 1 g stof 1 K in temperatuur te laten stijgen. De reactiewarmte van de reactie is -252 kJ per mol CHP. De soortelijke warmte van de vloeistof is 2,4 J g⁻¹ K⁻¹. Ga door berekening na of er in dit geval sprake is van explosiegevaar.
Bekijk het antwoord
- Berekent de vrijgekomen energie: 1 g × 2,4 J g⁻¹ K⁻¹ × 7,3 K (1p)
- Berekent het aantal mol CHP: de vrijgekomen energie delen door 252·10³ J/mol (1p)
- Berekent het massapercentage CHP (mol × 152 g/mol, gedeeld door 1 g, × 100%) en trekt een consequente conclusie: 1,1 massa% is lager dan 2%, dus er is geen explosiegevaar (1p)
Voorbeeld: 1 g × 2,4 J g⁻¹ K⁻¹ × 7,3 K = 17,5 J; delen door 252·10³ J/mol geeft 6,9·10⁻⁵ mol CHP; dat is 1,1 massa% (× 152 g/mol, gedeeld door 1 g, × 100%), lager dan 2%, dus geen explosiegevaar. Een andere route: 2 g CHP per 100 g mengsel delen door 152 g/mol, vermenigvuldigen met 252·10³ J/mol en delen door 100 g en 2,4 J g⁻¹ K⁻¹ geeft een maximale stijging van 14 °C; 7,3 °C is lager, dus geen explosiegevaar. Deelscores: de vrijgekomen energie; het aantal mol CHP; het massapercentage en de consequente conclusie. De significantie in deze vraag niet beoordelen.
2018, tijdvak 1: Fotonenboer
Opgavetekst
Figuur

Vereenvoudigde weergave van een vanadium-redoxflowbatterij met één elektrochemische cel. Links de linker opslagtank met VO²⁺ (boven) en VO₂⁺ (onder), met H⁺ en SO₄²⁻. Rechts de rechter opslagtank met V³⁺ (boven) en V²⁺ (onder), met H⁺ en SO₄²⁻. Tussen beide tanks het membraan. Pijlen geven de stroom van de oplossingen aan; de elektroden zijn aangegeven met ⊕ en ⊖.
Vraag 24 3 punten
De VRFB van de fotonenboer is een CellCube type FB 10-100. De opslagcapaciteit, de maximale hoeveelheid elektrische energie die kan worden geleverd, bedraagt 100 kWh. Het totale rendement van de omzetting van chemische energie in elektrische energie van deze VRFB bedraagt 67%. Bij stroomlevering geeft 1 mol elektronen 1,35·10⁵ J energie af aan het lichtnet. Bereken hoeveel m³ oplossing voor één opslagtank nodig is om de VRFB voor het eerste gebruik te vullen. Gebruik onder andere de volgende gegevens: vóór het eerste gebruik bedraagt de concentratie van de vanadiumionen in de gebruikte oplossingen 1,7 M; een kWh is 3,6·10⁶ J.
Bekijk het antwoord
- Berekent de hoeveelheid chemische energie: 100 kWh × 3,6·10⁶ J/kWh, en × 100/67 (1p)
- Rekent de energie om naar het aantal mol vanadiumionen: delen door 1,35·10⁵ J/mol (1p)
- Berekent het totale volume vloeistof: het aantal mol delen door 1,7 mol/L en vermenigvuldigen met 10⁻³ m³/L, uitkomst 2,3 m³ (1p)
Een voorbeeld: 100 kWh · 3,6·10⁶ J/kWh · 100/67 / (1,35·10⁵ J/mol) = 3,98·10³ mol vanadiumionen; gedeeld door 1,7 mol/L en vermenigvuldigd met 10⁻³ m³/L geeft 2,3 m³. Deelscores: de hoeveelheid chemische energie (100 kWh × 3,6·10⁶ J/kWh, en × 10²/67); het aantal mol vanadiumionen (delen door 1,35·10⁵ J/mol); het totale volume (mol delen door 1,7 mol/L en vermenigvuldigen met 10⁻³ m³/L). Is een onjuist antwoord op vraag 24 het consequente gevolg van een onjuist antwoord op vraag 22, dan dit niet aanrekenen.
2018, tijdvak 2: Mauveïne
Opgavetekst
Bron 1

Structuurformules van de drie organische beginstoffen naast elkaar: aniline (een benzeenring met een NH2-groep), o-toluïdine (een benzeenring met een NH2-groep en een CH3-groep op naburige C-atomen) en p-toluïdine (een benzeenring met een NH2-groep en een CH3-groep tegenover elkaar).
Bron 2

Structuurformule van mauveïne B op de uitwerkbijlage: een middelste ringstructuur van drie ringen met twee N-atomen, waarvan het ene N-atoom positief geladen is (N+) en een fenylgroep draagt. Links een benzeenring met een H3C-groep en een H2N-groep. Bovenaan in de rechter ring een CH3-groep. Rechts onderaan een NH-groep met een 4-methylfenylgroep (p-tolyl).
Bron 4
| A | B | C | |
|---|---|---|---|
| m/z-waarde | 390 | 405 | 420 |
| intensiteit | 94 | 100 | 77 |
Vraag 3 2 punten
Van het mengsel van mauveïnes van Perkin is een massaspectrum gemaakt. Met de gebruikte techniek zagen de onderzoekers alleen de pieken van de molecuulionen van de mauveïnes. De gegevens van de mauveïnes A, B en C afkomstig uit het massaspectrum zijn in de tabel gegeven. Bereken de massaverhouding waarin de mauveïnes A, B en C in het mengsel van Perkin aanwezig waren. Geef je antwoord als volgt weer: 1,0 g A : ... g B : ... g C
Bekijk het antwoord
- Berekent het relatieve aantal mol van mauveïne B en C: het aantal mol A (uitgaande van intensiteit 94 = 1 mol A) vermenigvuldigen met de intensiteitsverhoudingen 100/94 en 77/94 (1p)
- Berekent de massaverhouding: het relatieve aantal mol B en C vermenigvuldigen met de molaire massa's (gelijk aan de m/z-waarden 405 en 420) en delen door het aantal gram A (1p)
Het antwoord is 1,0 g A : 1,1 g B : 0,88 g C.
Bron 5
| aniline | o-toluïdine | p-toluïdine | |
|---|---|---|---|
| dichtheid (g mL-1) | 1,022 | 1,01 | 1,05 |
| molaire massa (g mol-1) | 93,1 | 107 | 107 |
Vraag 4 4 punten
De onderzoekers hebben mauveïne B2, een isomeer van mauveïne B, op microschaal gesynthetiseerd. Een molecuul mauveïne B2 wordt gevormd uit één molecuul aniline, één molecuul o-toluïdine en twee moleculen p-toluïdine. Zij hebben hiertoe 60 μL aniline, 60 μL o-toluïdine en 120 μL p-toluïdine laten reageren. Ze verkregen 12 mg mauveïne B2. De molaire massa van mauveïne B2 is 406 g mol-1. Bereken het rendement van deze synthese. Maak onder andere gebruik van de gegevens in de tabel.
Bekijk het antwoord
- Berekent het aantal mol van elke beginstof (volume in mL vermenigvuldigen met de dichtheid en delen door de molaire massa), of het aantal mol mauveïne B2 dat is ontstaan (12 mg gedeeld door 406 g mol-1) (1p)
- Kiest o-toluïdine als de beginstof die bepaalt hoeveel mauveïne B2 maximaal kan ontstaan, op basis van de molverhoudingen (aniline en p-toluïdine zijn in overmaat) (1p)
- Rekent het aantal mol van de gekozen beginstof om naar het aantal gram mauveïne B2 dat maximaal kan ontstaan (1p)
- Berekent het rendement: de 12 mg (vermenigvuldigd met 10^-3 g mg-1) delen door het aantal gram mauveïne B2 dat maximaal kan ontstaan, en vermenigvuldigen met 100%; of het aantal mol mauveïne B2 dat is ontstaan delen door het aantal mol van de gekozen beginstof, en vermenigvuldigen met 100% (1p)
Het antwoord is 5,2%. Aniline: 6,59·10^-4 mol, o-toluïdine: 5,66·10^-4 mol, p-toluïdine: 1,18·10^-3 mol; o-toluïdine is bepalend, maximaal 5,66·10^-4 mol mauveïne B2 (2,96·10^-5 mol mauveïne uit de 12 mg). Fouten in de significantie niet aanrekenen.
2018, tijdvak 2: Van afvalgas naar brandstof
Vraag 20 3 punten
Met het Lanzatech-proces worden afvalgassen uit de staal- en petrochemische industrie door speciale micro-organismen omgezet tot ethanol ($C_2H_6O$) en andere alcoholen. De totaalvergelijking van één van de biochemische routes waarmee deze micro-organismen ethanol produceren, is weergegeven met reactie 1: $6\,CO(g) + 3\,H_2O(l) → C_2H_6O(l) + 4\,CO_2(g)$ (reactie 1). Bereken de reactiewarmte van reactie 1 per mol ethanol.
Bekijk het antwoord
- Gebruikt de juiste absolute waarden van de vormingswarmtes van alle stoffen (1p)
- Verwerkt de coëfficiënten van de reactievergelijking in de berekening (1p)
- Maakt de rest van de berekening af: de reactiewarmte is -3,30·10^5 J per mol ethanol (1p)
Vormingswarmtes uit het correctiemodel: CO(g) -1,11·10^5 J per mol, H2O(l) -2,86·10^5 J per mol, C2H6O(l) -2,78·10^5 J per mol en CO2(g) -3,94·10^5 J per mol. De uitkomst is -3,30·10^5 J per mol ethanol. Een berekening die zo is opgeschreven, is ook goed.
Vraag 26 2 punten
In R2 wordt per minuut 1,4·10^3 mol C4H8 omgezet tot evenveel mol C12- als C16-alkenen. In het product dat uiteindelijk wordt opgeslagen is 98% van de C12- en de C16-alkenen omgezet tot alkanen. Bereken hoeveel mol H2 per minuut dan moet worden ingevoerd in R3.
Bekijk het antwoord
- Berekent het aantal mol C12H24 en C16H32 dat maximaal kan worden gevormd: 2,0·10^2 mol van elk per minuut, in totaal 4,0·10^2 mol alkenen per minuut (1p)
- Berekent het aantal mol waterstof dat moet worden ingevoerd: het totale aantal mol alkenen vermenigvuldigen met 98%, uitkomst 3,9·10^2 mol H2 per minuut (1p)
Het antwoord is 3,9·10^2 mol H2 per minuut.
Hoe vaak rekenen aan reacties in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 6-7, 12, 18 | 4 | 16% |
| 2026, tijdvak 2 | 5, 16, 21 | 3 | 12% |
| 2025, tijdvak 1 | 5, 7-8, 15, 18 | 5 | 20% |
| 2025, tijdvak 2 | 17, 19-20, 25 | 4 | 15% |
| 2024, tijdvak 1 | 8, 10, 20, 23 | 4 | 17% |
| 2024, tijdvak 2 | 4, 9, 12, 18, 25 | 5 | 20% |
| 2023, tijdvak 1 | 2, 4, 9, 17-18, 25 | 6 | 24% |
| 2023, tijdvak 2 | 1, 9, 24 | 3 | 13% |
| 2022, tijdvak 1 | 2, 12, 16, 24 | 4 | 17% |
| 2022, tijdvak 2 | 2, 19 | 2 | 8% |
| 2022, tijdvak 3 | 6, 10, 12, 23-24 | 5 | 21% |
| 2021, tijdvak 1 | 11, 16-17, 20 | 4 | 17% |
| 2021, tijdvak 2 | 3, 16-17, 19, 26 | 5 | 19% |
| 2021, tijdvak 3 | 3, 10 | 2 | 9% |
| 2019, tijdvak 1 | 1, 13-16, 20, 22 | 7 | 26% |
| 2019, tijdvak 2 | 7, 9, 12-13 | 4 | 15% |
| 2018, tijdvak 1 | 18-19, 24 | 3 | 11% |
| 2018, tijdvak 2 | 3-4, 20, 26 | 4 | 15% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens scheikunde vwo staat een vraag over rekenen aan reacties, samen 74 vragen (16% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2019, tijdvak 1: 7 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 17% van de vragen over rekenen aan reacties, daarvoor 16%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met rekenen aan reacties
Maak de 15 nieuwste examenvragen over rekenen aan reacties online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over rekenen aan reacties
Andere onderwerpen scheikunde vwo
- Koolstofchemie
- Bindingen
- Reactievergelijkingen
- Scheidingsmethoden
- Redoxreacties
- Duurzame chemie
- Zuren en basen
- Stoffen en eigenschappen
- Reactiesnelheid
- Evenwichten
Rekenen aan reacties op andere niveaus
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen scheikunde vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker scheikunde per vraagtype nakijkt, lees je op scheikunde toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op scheikunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt rekenen aan reacties voor in het eindexamen scheikunde vwo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 74 vragen over rekenen aan reacties, 16% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen scheikunde vwo stonden de meeste vragen over rekenen aan reacties?
In het examen van 2019, tijdvak 1, met 7 vragen: 1, 13-16, 20, 22.
Hoe oefen ik examenvragen over rekenen aan reacties?
Op deze pagina staan alle vragen over rekenen aan reacties met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.