Examenvragen koolstofchemie scheikunde vwo
97 vragen over koolstofchemie uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Koolstofchemie komt in 18 van de 18 examens scheikunde vwo voor, met 97 vragen (22% van alle examenvragen). Het meest in 2024, tijdvak 2 (10 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over koolstofchemie
Per examen de vragen over koolstofchemie, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Bio-SAP uit kleding
Opgavetekst
Een superabsorberend polymeer (SAP) is een materiaal dat grote hoeveelheden water kan absorberen. Dit kan bijvoorbeeld worden toegepast in luiers. Onderzoekers hebben een biologisch afbreekbaar superabsorberend polymeer (bio-SAP) ontwikkeld op basis van gebruikt katoen. Katoen bestaat voornamelijk uit cellulose en voor een klein deel uit pectine. Pectine is een polysacharide opgebouwd uit eenheden $(\alpha)$-D-galacturonzuur.
Een eenheid $(\alpha)$-D-galacturonzuur kan worden voorgesteld als een eenheid $(\beta)$-D-galactose, waarin de oriëntatie van de OH-groep op C1 anders is. Verder is de $\mathrm{CH_2OH}$-groep vervangen door een carboxylgroep.
In pectine zijn de eenheden $(\alpha)$-D-galacturonzuur aan elkaar verbonden door middel van de OH-groepen aan de C-atomen met nummers 1 en 4.
Vraag 8 3 punten
Teken de structuurformule van een fragment uit het midden van een keten van pectine. Dit fragment moet bestaan uit twee eenheden $(\alpha)$-D-galacturonzuur.
- Gebruik de ruimtelijke notatie die ook in je informatieboek wordt gehanteerd.
- Gebruik Binas-tabel 67F1 of ScienceData-tabel 13.1.d.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord zijn:
[Structuurformule van twee eenheden $(\alpha)$-D-galacturonzuur met de juiste oriëntatie van het O-atoom aan C1, de carboxylgroepen en een koppeling via het O-atoom tussen de eenheden; begin en einde van het fragment met ~. Zie het correctievoorschrift voor de tekening.]
Om de gevormde CMC te kunnen omzetten tot het bio-SAP, worden eerst de nog aanwezige negatief geladen groepen geneutraliseerd met een zure oplossing. Vervolgens wordt CMC gemengd met citroenzuur (zie de figuur). CMC wordt dan door condensatiereacties omgezet tot het bio-SAP.
Vraag 11 3 punten
Voer de volgende opdrachten uit:
- Geef aan welke karakteristieke groepen worden gevormd bij deze reacties.
- Leg uit of er een netwerkpolymeer kan ontstaan.
Structuurformule van citroenzuur met drie COOH-groepen en een OH-groep in de keten. Bekijk in Opgaven, pagina 6
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
Er worden estergroepen/esters gevormd. In een molecuul citroenzuur zijn drie/meerdere zuurgroepen aanwezig. Moleculen citroenzuur kunnen dus crosslinks vormen tussen de CMC-ketens waardoor een netwerkpolymeer ontstaat.
2026, tijdvak 1: DHA en zelfbruiners
Opgavetekst
Van nature wordt de huid bruin onder invloed van de zon. Bij de natuurlijke bruinkleuring van de huid spelen melaninen een belangrijke rol. Deze groep stoffen wordt in het lichaam vooral gesynthetiseerd uit de aminozuren tyrosine en cysteïne. Op de uitwerkbijlage is een mogelijke structuurformule van feomelanine weergegeven.
Bij de vorming van een molecuul van deze stof worden van twee cysteïne-eenheden uitsluitend H-atomen afgesplitst.
Vraag 14 1 punt
Omcirkel op de uitwerkbijlage alle atomen die afkomstig zijn van deze twee cysteïne-eenheden.
Mogelijke structuurformule van feomelanine, waarin de atomen van de twee cysteïne-eenheden omcirkeld moeten worden. Bekijk in Uitwerkbijlage, pagina 2
Bekijk het antwoord
[Structuurformule van feomelanine op de uitwerkbijlage, met de atomen van de twee cysteïne-eenheden omcirkeld; zie het correctievoorschrift voor de tekening.]
Om ook zonder zon de huid te bruinen, kan een zelfbruiner worden gebruikt. Dat is meestal een crème die DHA bevat (figuur 1). DHA is een klein acyclisch koolhydraat.
\mathrm{HO{-}CH_2{-}C(=O){-}CH_2{-}OH}
(figuur 1: structuurformule van DHA)
Wanneer een oplossing van DHA langzaam wordt ingedampt, vormt zich een dimeer. Het O-atoom van een OH-groep van het ene molecuul DHA valt hierbij als nucleofiel aan op het C-atoom van de C=O-groep van het andere molecuul DHA. Deze reactie kan ook worden opgevat als de additie van een OH-groep aan de C=O-groep. Omdat dit tweemaal gebeurt, vormt zich het cyclische dimeer van DHA (figuur 2).
Vraag 15 2 punten
Geef op de uitwerkbijlage bij elk O-atoom met een cijfer aan of deze afkomstig is uit een C=O-groep of uit een OH-groep van DHA.
Gebruik hiervoor de volgende cijfers:
- 1 voor een O-atoom afkomstig uit een C=O-groep van DHA.
- 2 voor een O-atoom afkomstig uit een OH-groep van DHA.
Structuurformule van het cyclische dimeer van DHA: een zesring met twee ringzuurstofatomen en vier OH-groepen (twee aan de ringkoolstofatomen en twee in CH2OH-groepen). Bekijk in Opgaven, pagina 7
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is: de O-atomen in de ethergroepen (de ringzuurstofatomen) aangeduid met 2; de O-atomen van de CH2OH-groepen aangeduid met 2; de O-atomen van de OH-groepen aan de quaternaire koolstofatomen (afkomstig uit de C=O-groepen) aangeduid met 1.
Indien het volgende antwoord is gegeven (1 scorepunt): een alternatieve aanduiding van de O-atomen, zoals afgebeeld in het correctievoorschrift.
DHA vormt in de huid een bruine kleur doordat het reageert met aminozuureenheden. Op de uitwerkbijlage is een stap uit het mechanisme van de reactie van DHA met een aminozuureenheid weergegeven.
In deze stap spelen $\mathrm{H_2O}$-moleculen en $\mathrm{H_3O^+}$-ionen een rol.
Vraag 16 2 punten
Voer op de uitwerkbijlage de volgende opdrachten uit:
- Teken in het omkaderde deel de niet-bindende elektronenparen.
- Geef in het omkaderde deel met pijlen weer hoe elektronenparen worden verplaatst tijdens de reactie.
Een stap uit het mechanisme van de reactie van DHA met een aminozuureenheid, met een omkaderd deel waarin H2O en H3O+ een rol spelen. Bekijk in Uitwerkbijlage, pagina 3
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is: in het omkaderde deel de niet-bindende elektronenparen getekend en met pijlen de verplaatsing van de elektronenparen weergegeven (zie het correctievoorschrift voor de tekening).
2026, tijdvak 1: De productie van propeenoxide
Opgavetekst
Propeenoxide (figuur 1) wordt onder andere gebruikt als grondstof voor de productie van koelmiddelen. Op de uitwerkbijlage bij vraag 24 is het blokschema van een veelgebruikte productiemethode van propeenoxide onvolledig weergegeven.
Het eindproduct propeenoxide kan vervolgens worden omgezet tot het polymeer PPG. Een keten van PPG wordt in enkele stappen gevormd:
- stap 1 reactie van propeenoxide met water tot propaan-1,2-diol
- stap 2 reactie van propaan-1,2-diol met $n$ moleculen propeenoxide
- stap 3 terminatie
Het mechanisme van stap 2 is in figuur 3 weergegeven.
Vraag 25 3 punten
Teken de structuurformule van een fragment uit het midden van een molecuul van het ontstane polymeer. Dit gedeelte moet zijn ontstaan uit drie moleculen propeenoxide.
Mechanisme van stap 2: de OH-groep van propaan-1,2-diol valt een koolstofatoom van de ring van propeenoxide aan, waarbij de ring opent (met pijlen voor de elektronenverplaatsing). Bekijk in Opgaven, pagina 11
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord zijn: [structuurformule van een fragment PPG van drie propeenoxide-eenheden; zie het correctievoorschrift voor de tekening]
2026, tijdvak 2: DNA-analyse
Opgavetekst
Voor het monitoren van infectieziekten en het ontwikkelen van vaccins wordt gebruikgemaakt van analysetechnieken. Hiermee kan de volgorde van de basenparen in het DNA van bijvoorbeeld virussen worden bepaald. In een van de stappen wordt dubbelstrengs-DNA omgezet tot enkelstrengs-DNA.
In figuur 1 is weergegeven hoe men bij zo’n DNA-analyse te werk gaat.

De stappen van de DNA-analyse in figuur 1 zijn hieronder beschreven:
1 Het DNA van het te onderzoeken monster wordt vermenigvuldigd tot miljoenen kopieën DNA.
2 Deze kopieën DNA worden verdeeld over vier verschillende reageerbuisjes en door behandeling met hitte enkelstrengs gemaakt.
3 In deze reageerbuisjes zitten ook de basen A, C, T en G. Behalve deze basen bevatten de buisjes ook één speciaal soort base: een dideoxy-base (dd). Elk buisje bevat een andere dd-base: ddA, ddT, ddC of ddG. In elk buisje wordt de matrijsstreng gebruikt om een nieuwe coderende streng te maken.
4 Zodra een dd-base wordt gekoppeld aan een groeiende coderende streng, stopt de groei van deze streng. De coderende strengen die zo ontstaan, hebben alle mogelijke lengtes.
5 Van elk buisje wordt het ontstane dubbelstrengs-DNA weer omgezet tot enkelstrengs-DNA. Dit enkelstrengs-DNA wordt op lengte gescheiden. Uit het resultaat van de scheiding is de DNA-volgorde af te lezen van de coderende streng.
De concentratie van een dd-base moet bij deze methode ongeveer 100x zo groot zijn als de concentratie gewone basen (A, C, T en G). Bij veel lagere of veel hogere concentraties dd-base leidt de analyse van een DNA-monster niet tot het gewenste resultaat.
Vraag 8 2 punten
Leg uit dat bij de beschreven methode een veel hogere concentratie dd-base niet leidt tot het gewenste resultaat.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord zijn:
− Wanneer de concentratie van een dd-base te hoog is (ten opzichte van A, C, T en G), is de kans dat een dd-base wordt ingebouwd te groot, waardoor er uitsluitend kortere fragmenten ontstaan / waardoor niet het gehele fragment kan worden geanalyseerd.
− Wanneer de concentratie van een dd-base te hoog is (ten opzichte van A, C, T en G), zal bij de aangroei van DNA vooral dd-base worden ingebouwd. De aangroei van DNA zal dan voornamelijk stoppen bij de eerste keer/keren dat het nucleotide moet worden ingebouwd. Je zult dus niet het hele DNA kunnen analyseren.
- inzicht dat de kans dat dd-base wordt ingebouwd te groot is / dat er dan vooral dd-base zal worden ingebouwd (1)
- inzicht dat hierdoor (te) korte fragmenten ontstaan / niet het gehele DNA-fragment kan worden geanalyseerd (1)
De fragmenten coderend DNA die worden gebruikt in stap 5 zijn negatief geladen. Onder invloed van elektrische spanning worden de fragmenten op lengte gescheiden in een polyacrylamide-gel. Deze gel bevat een netwerkpolymeer van methyleen-bis-acrylamide (BIS) en acrylamide. Zie figuur 2. Het monomeer BIS zorgt voor de vorming van crosslinks.

Vraag 9 3 punten
Teken de structuurformule van een gedeelte van de polyacrylamide-gel.
- Dit gedeelte moet komen uit het midden van het polymeer en moet zijn gevormd uit één eenheid BIS en twee eenheden acrylamide.
- In de structuurformule moet duidelijk worden hoe twee ketens door middel van een crosslink zijn verbonden.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

- de vier C=C-bindingen zijn omgezet tot C–C-bindingen (1)
- de zijgroepen juist en een crosslink getekend (1)
- de uiteindes van de keten juist weergegeven, bijvoorbeeld met ~ en de rest van de structuurformule juist (1)
In de gel zijn ruimtes tussen de ketens van het netwerkpolymeer. De DNA-fragmenten bewegen hier doorheen. Het percentage BIS in het netwerkpolymeer bepaalt hoe groot deze ruimtes zijn. De DNA-fragmenten die gescheiden moeten worden kunnen lang of kort zijn. Afhankelijk van de lengte van deze DNA-fragmenten is een ander percentage BIS te adviseren.
Vraag 10 2 punten
Leg uit of voor een goede scheiding van lange DNA-fragmenten een relatief hoog of een relatief laag percentage BIS moet worden gebruikt bij het maken van het netwerkpolymeer.
Bekijk het antwoord
Voorbeelden van een juist antwoord zijn:
− Om lange fragmenten goed te kunnen scheiden, moeten de ruimtes in het netwerk groot zijn. (Er moeten dus weinig crosslinks aanwezig zijn in het netwerk.) Het percentage BIS moet dus relatief laag zijn. − (BIS zorgt voor het vormen van de netwerkstructuur.) Voor het scheiden van lange fragmenten is een vrij open netwerk nodig, dus het percentage BIS moet relatief laag zijn.
- inzicht dat voor het scheiden van grote fragmenten grote openingen nodig zijn in het netwerk / een open netwerkstructuur nodig is (1)
- consequente conclusie (1)
− Veel BIS in het polymeer zorgt voor een zeer dicht netwerk (omdat er dan veel crosslinks zijn). Om lange fragmenten te kunnen scheiden, moet er dus een relatief laag percentage BIS worden gebruikt (want anders zijn de ruimtes tussen de ketens te klein).
- inzicht dat veel BIS voor een zeer dicht netwerk zorgt / voor kleine ruimtes zorgt / dat weinig BIS voor een open netwerk zorgt / voor grote ruimtes zorgt (1)
- consequente conclusie (1)
Opmerking
Een antwoord als het volgende goedrekenen:
Om lange DNA-fragmenten te scheiden moeten er minder crosslinks zijn, zodat het DNA beter door de gel kan bewegen. Het percentage BIS moet dus relatief laag zijn.
Tijdens de analyse van een DNA-monster is na stap 2 het volgende matrijs-DNA verkregen:
matrijs-DNA start AGCCTGGCGACCATCGAG
Aan dit monster is in stap 3 behalve A, C, T en G ook ddG toegevoegd. Vanaf de ‘start’ wordt tegen de matrijs-streng een coderende streng gevormd. In figuur 3 is het resultaat weergegeven van de scheiding van deze coderende strengen (stap 5).

Vraag 11 2 punten
Geef de basevolgorde van de coderende streng van het fragment met nummer 2 in figuur 3.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is: TCGddG
indien het matrijs-DNA is afgelezen tot de 2e G en dit fragment is omgezet naar coderend DNA, leidend tot de code TCGGA(dd)C (1)
indien in plaats van het op een na kortste fragment, het op een na langste fragment is afgelezen, leidend tot de code TCGGACCGCTG(dd)G (1)
indien het matrijs-DNA van rechts naar links is afgelezen tot de 2e G, leidend tot de code: CTCGAT(dd)G (1)
Opmerkingen: − Als het antwoord TCGG is gegeven, dit goedrekenen.
− Als het antwoord van achter naar voren is genoteerd, zoals (dd)GGCT is gegeven, dit goedrekenen.
Door middel van DNA-analyse kan gemonitord worden of er bij een virus mutaties optreden in het DNA. Met behulp van de 1-lettersymbolen van aminozuren kan men dit soort mutaties vereenvoudigd weergeven. Zo geeft bijvoorbeeld de notatie ‘V408M’ een mutatie weer waarbij op plaats 408 van een eiwit een valine-eenheid is vervangen door een methionineeenheid. Bij het monitoren van het Cowpox-virus werd een mutatie gevonden die is weergegeven in figuur 4.

De code voor het aminozuur met nummer 1 begint bij het basenpaar met nummer 1. Figuur 4 toont de coderende streng van het DNA.
Vraag 12 3 punten
Leid met behulp van het gegeven voorbeeld af wat de notatie is van de mutatie in figuur 4.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is: Het nummer van het triplet volgt uit 2552 3 = 850 2 3 .
De mutatie betreft dus triplet 851.
De tweede/middelste base van het triplet verschilt, dus het zijn de tripletten TCT (cowpox) en TAT (cowpox met mutatie).
Deze tripletten leiden op het mRNA tot de codons voor serine (UCU) respectievelijk tyrosine (UAU).
De mutatie kan worden weergegeven met S851Y.
- bepaling van het nummer van het triplet dat verschilt (851) (1)
- bepaling van het triplet (1)
- consequente bepaling van de aminozuren (serine resp. tyrosine) en consequente notatie van de mutatie (1)
2026, tijdvak 2: Polydopamine
Opgavetekst
Polydopamine is een polymeer dat hecht aan bijna alle mogelijke oppervlakken, zelfs in waterig milieu.
De synthese van het monomeer dopamine is vereenvoudigd in een blokschema weergegeven. Zie figuur 1. De structuurformules van enkele stoffen die in de synthese voorkomen, zijn onder het blokschema weergegeven.

Op de uitwerkbijlage zijn de structuurformules van enkele stoffen uit het proces weergegeven.
Vraag 14 2 punten
Voer op de uitwerkbijlage de volgende opdrachten uit:
- Geef per stof aan of stereo-isomerie niet of wel mogelijk is. Doe dit door steeds ‘niet’ of ‘wel’ te omcirkelen.
- Als stereo-isomerie wel mogelijk is, geef dan aan welke vorm van stereo-isomerie dat is.
| stof | stereo-isomerie | |
|---|---|---|
| niet | wel namelijk: ……………………. | |
| niet | wel namelijk: ……………………. | |
| niet | wel namelijk: ……………………. |
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
| stof | stereo-isomerie | |
|---|---|---|
| niet | wel namelijk: …………………… | |
| niet | wel namelijk: spiegelbeeldisomerie /optische isomeren | |
| niet | wel namelijk: …………………… |
indien drie stoffen juist (2)
indien twee stoffen juist (1)
indien een of geen stof juist (0)
2025, tijdvak 1: Kwaliteitscontrole voor straight whiskey
Opgavetekst
Tenzij anders vermeld, is er sprake van standaardomstandigheden: $T = 298\ \mathrm{K}$ en $p = p_0$.
‘Straight whiskey’ is whiskey die minimaal twee jaar is gerijpt op eikenhouten vaten. De vaten worden eerst van binnen gebrand, waarbij door thermolyse onder andere karamel wordt gevormd. Straight whiskey heeft daarom een karakteristieke bruine kleur. Whiskey die minder lang is gerijpt, is lichter van kleur. Om deze whiskey dezelfde luxe uitstraling te geven als straight whiskey, wordt vaak de kleurstof E-150 toegevoegd aan het eindproduct. E-150 is een mengsel van verschillende stoffen dat wordt verkregen door thermolyse van sacharose ($\mathrm{C_{12}H_{22}O_{11}}$) bij 200 °C. Als eerste reageren hierbij de OH-groepen die zijn gebonden aan de C-atomen die in de ringen direct naast de etherbinding tussen de beide ringen van sacharose liggen. Onder afsplitsing van een molecuul water wordt een nieuwe etherbinding gevormd. De ontstane stof is isosachrosan.
Op de uitwerkbijlage is de vergelijking van de omzetting van sacharose tot isosachrosan onvolledig weergegeven.
Op de uitwerkbijlage is de laatste reactiestap van het mechanisme van de vorming van HMF weergegeven.
Vraag 3 2 punten
Maak op de uitwerkbijlage het mechanisme compleet. Geef voor de pijl alle niet-bindende elektronenparen weer. Geef voor de pijl met pijlen weer hoe elektronenparen worden verplaatst tijdens de omzetting.
Laatste reactiestap van het mechanisme van de vorming van HMF, met lege ruimte voor de niet-bindende elektronenparen en de pijlen. Bekijk in Uitwerkbijlage, pagina 2
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- de niet-bindende elektronenparen (1)
- de pijlen (1)
Opmerking: Als ook na de pijl lewisstructuren, eventueel onjuist, zijn getekend, dit niet beoordelen.
2025, tijdvak 1: Veiligheidsglas
Opgavetekst
Gelaagd veiligheidsglas is een composiet, die is opgebouwd uit twee of meer lagen glas, met daartussen steeds een laag van een kunststof. Dit soort veiligheidsglas wordt gebruikt in auto's en als kogelwerend glas. De kunststof is vervormbaar, waardoor veiligheidsglas beter bestand is tegen breuk en er geen stukken glas loslaten als een glaslaag toch breekt. De glaslagen zorgen voor krasbestendigheid en vormvastheid. De meest gebruikte kunststof voor gelaagd glas is het willekeurig (random) copolymeer PVA-PVB. In figuur 1 is de structuurformule gegeven van de twee monomeer-eenheden in de keten van PVA-PVB. Hierbij staat VA voor vinylalcohol en VB voor vinylbutyral.
PVA-PVB wordt geproduceerd door PVA in een waterige oplossing te laten reageren met butanal. Hierbij reageren steeds twee OH-groepen van naast elkaar gelegen VA-eenheden met één molecuul butanal. Bij deze reactie wordt een willekeurig (random) copolymeer gevormd en ontstaat nog één andere stof. Op de uitwerkbijlage is deze omzetting onvolledig weergegeven.
Vraag 13 2 punten
Leg uit dat bij deze reactie een willekeurig (random) copolymeer ontstaat en niet een blok-copolymeer. Gebruik je informatieboek.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
Bij een blok-copolymeer zijn steeds reeksen van dezelfde monomeren aanwezig in de keten. Dat zal hier niet gebeuren omdat het butanal op willekeurige posities van het PVA zal reageren / omdat het onwaarschijnlijk is dat delen van het PVA wel reageren met butanal en andere delen niet / omdat het onwaarschijnlijk is dat er spontaan een reeks VB-eenheden zal ontstaan (afgewisseld met VA-eenheden).
2025, tijdvak 1: Dystrofine
Opgavetekst
Dystrofine is een groot eiwit dat ervoor zorgt dat spiercellen na uitrekken weer terugveren en hun stevigheid behouden. In dystrofine kunnen drie belangrijke delen worden aangewezen: domeinen A, B en C.
Domein A van dystrofine bindt aan het eiwit actine. In een onderzoek naar deze binding heeft men een verkort dystrofine-eiwit gemaakt dat alleen uit domein A bestaat. Het binden van actinemoleculen aan moleculen dystrofine-A (Dys-A) kan worden opgevat als een evenwicht (evenwicht 1).
\mathrm{Actine\,(aq)} + \mathrm{Dys\text{-}A\,(aq)} \rightleftharpoons \mathrm{Actine\text{-}Dys\text{-}A\,(aq)}
(evenwicht 1)
In een experiment is een oplossing gebruikt met 3,0 $\mu$M actine en 6,0 $\mu$M dystrofine-A. Toen het evenwicht zich had ingesteld, bleek dat 28% van de actinemoleculen aan moleculen Dys-A was gebonden.
In domein B zijn ruim 20 spectrine-repeats aanwezig. Een spectrine-repeat is een deel van de peptideketen waarin alpha-helices in een S-vormige lus zijn gevouwen (figuur 1). De achterzijde van de peptideketen is hierbij weergegeven in het grijs.
Uit onderzoek aan domein B is gebleken dat dit domein elastische eigenschappen heeft. De elasticiteit wordt toegeschreven aan de vorm van de spectrine-repeats. Elke spectrine-repeat kan uitrekken en weer terugveren. In figuur 1 is dit uitrekken schematisch weergegeven. Als gevolg van het uitrekken verandert de ruimtelijke structuur van de spectrine-repeats.
Vraag 23 2 punten
Leg uit welk(e) structuurkenmerk(en) van een peptideketen is (zijn) veranderd door het uitrekken. Noteer je antwoord als volgt:
- De primaire structuur is wel/niet veranderd, omdat...
- De secundaire structuur is wel/niet veranderd, omdat...
- De tertiaire structuur is wel/niet veranderd, omdat...
Spectrine-repeat als S-vormige lus van alpha-helices, en het schematisch uitgerekte geval. Bekijk in Opgaven, pagina 10
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
De primaire structuur is niet veranderd, omdat de volgorde van de aminozuren blijft bestaan / omdat de peptideketen niet is onderbroken door het uitrekken.
De secundaire structuur is wel veranderd, omdat grote delen van de alpha-helices geheel zijn uitgerekt.
De tertiaire structuur is wel veranderd, omdat de oriëntatie van de alpha-helices (ten opzichte van elkaar) / de vouwing van de peptideketen is veranderd.
Domein C verbindt dystrofine met membraan-eiwitten. Hierbij speelt een serine-eenheid in de peptideketen een grote rol.
Het H-atoom van de OH-groep in de restgroep van deze serine-eenheid is vervangen door een $\mathrm{PO_3^{2-}}$-groep. De covalentie van het P-atoom is 5.
Vraag 24 3 punten
Teken de structuurformule van deze serine-eenheid. Deze eenheid bevindt zich in het midden van de peptideketen. Geef hierbij de niet-bindende elektronenparen en de formele ladingen weer.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- de covalentie van P is 5 en de niet-bindende elektronenparen (1)
- de formele ladingen consequent aangegeven (1)
- de voortzetting van de peptideketen aangegeven met bijvoorbeeld ~ en de rest van de structuurformule van de serine-eenheid (1)
Dystrofine wordt gecodeerd door één gen. Niet het gehele mRNA wordt uiteindelijk vertaald. Het startcodon van dystrofine bevindt zich namelijk op het codon met base-nummers 209, 210 en 211 van het mRNA.
Dit startcodon codeert voor de aminozuureenheid met nummer 1.
Wanneer zich een mutatie bevindt in het gen dat codeert voor dystrofine, heeft dat soms ernstige gevolgen. In figuur 2 is een gedeelte van de mRNA-volgorde bij gezond dystrofine weergegeven en dat gedeelte van de mRNA-volgorde bij een mutatie van de aangegeven base.
De base met nummer 3396 in gezond mRNA is onderdeel van een codon dat codeert voor een aminozuureenheid in gezond dystrofine.
Vraag 25 4 punten
Voer de volgende opdrachten uit:
- Leid af voor welke aminozuureenheid in gezond dystrofine dit codon codeert.
- Geef aan wat het gevolg van de mutatie is voor de eiwitsynthese.
Gedeelte van de mRNA-volgorde bij gezond dystrofine en bij een mutatie waarbij base 3396 (G) in A verandert. Bekijk in Opgaven, pagina 11
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
In het uiteindelijke mRNA bevindt base G zich op plaats $3396 - 208 = 3188$.
Het mRNA is verdeeld in tripletten, dus $3188 = 1062 \cdot 3 + 2$. G is hier dus de 2e base van een triplet. De code in gezond mRNA is UGG, dit is de code voor tryptofaan/Trp.
In het mRNA met mutatie is het codon dus UAG. Dit is een stopcodon, dus de synthese van dystrofine wordt (te vroeg) afgebroken.
2025, tijdvak 2: DCDA
Opgavetekst
Figuur 2 Blokschema van het industriële productieproces van DCDA

Blokschema van het productieproces: calciumcyaanamide ($CaCN_2$), water en koolstofdioxide gaan naar reactor 1 (R1). Vervolgens gaat het mengsel naar scheidingsruimte 1 (S1), waar stof X wordt verwijderd, daarna naar reactor 2 (R2) en scheidingsruimte 2 (S2), waar DCDA uitkristalliseert.
Figuur 3 Uitwerkbijlage: twee structuurisomeren van DCDA

Het evenwicht tussen de twee structuurisomeren van DCDA, twee keer weergegeven. Bij a het fragment-ion met m/z = 43, bij b het fragment-ion met m/z = 68. De leerling omcirkelt het gevraagde fragment.
Vraag 5 2 punten
DCDA bestaat uit twee structuurisomeren die in evenwicht zijn (omkeerbare structuurisomerisatie). Het is onmogelijk om een van de twee structuurisomeren zuiver te verkrijgen. In het massaspectrum van DCDA zijn daarom fragment-ionen van beide isomeren herkenbaar. Behalve de piek van het molecuul-ion ($M^+$) zijn twee kenmerkende pieken aanwezig: − Bij m/z = 43 bevindt zich een piek die maar van één structuurisomeer in figuur 3 afkomstig kan zijn. − Bij m/z = 68 bevindt zich een piek die van beide structuurisomeren afkomstig kan zijn. De fragment-ionen worden gevormd doordat in het molecuul-ion slechts één enkele binding wordt verbroken. Op de uitwerkbijlage is figuur 3 twee keer weergegeven. Voer de volgende opdrachten uit op de uitwerkbijlage: − Omcirkel bij a in de juiste isomeer het fragment dat de piek bij m/z = 43 veroorzaakt. − Omcirkel bij b in elke isomeer het fragment dat een piek bij m/z = 68 veroorzaakt.
Bekijk het antwoord
- Omcirkelt bij a het juiste fragment in de juiste isomeer (het fragment dat de piek bij m/z = 43 veroorzaakt) (1p)
- Omcirkelt bij b in beide isomeren het fragment dat de piek bij m/z = 68 veroorzaakt (1p)
Bij a: in de isomeer met de C=NH-groep het fragment H2N–C=NH omcirkeld (m/z = 43). Bij b: in beide isomeren het fragment met het centrale C-atoom en de stikstofatomen daaraan omcirkeld (m/z = 68), zoals in het voorbeeld in het correctievoorschrift.
Figuur 4 Synthese van metformine

Reactieschema van de synthese van metformine uit DCDA en een andere beginstof. Op de opgavenpagina staat dit schema zoals in het examen.
Vraag 6 2 punten
DCDA dient onder andere als beginstof voor de synthese van metformine. Zie figuur 4. Metformine wordt vooral voorgeschreven als medicijn bij de behandeling van diabetes mellitus type 2 (suikerziekte). Metformine kan met behulp van een bepaald reactietype in één stap worden gemaakt uit DCDA en één andere beginstof. In deze reactie is metformine het enige product. Voer de volgende opdrachten uit: − Teken de structuurformule van deze andere beginstof. − Geef de naam van het reactietype.
Bekijk het antwoord
- De juiste structuurformule van de andere beginstof: dimethylamine, (CH3)2NH (1p)
- Noemt het reactietype: additie(reactie) (1p)
De structuurformule van dimethylamine: een stikstofatoom met een H-atoom en twee CH3-groepen.
2025, tijdvak 2: Gaatjes
Figuur 2 Structuurformule van BisGMA

Structuurformule van BisGMA, vereenvoudigd weergegeven. De letter R is een atoomgroep die niet aan de polymerisatiereactie deelneemt.
Vraag 10 4 punten
Tijdens het vullen van gaatjes wordt als vulmateriaal steeds vaker gekozen voor tandkleurige composieten. In deze composieten zijn onder andere additiepolymeren verwerkt. De polymeren zijn zo gekozen dat tijdens het uitharden van het vulmateriaal in de mond een driedimensionaal polymeernetwerk ontstaat. Een veelgebruikt monomeer voor dergelijke polymeren is BisGMA. In figuur 2 is de structuurformule van BisGMA vereenvoudigd weergegeven. De letter R stelt hier een atoomgroep voor die niet aan de polymerisatiereactie kan deelnemen. Voer de volgende opdrachten uit: − Teken de structuurformule van een fragment uit het midden van één BisGMA-polymeerketen: 1 Laat hierbij twee BisGMA-eenheden met elkaar koppelen. 2 Gebruik in de BisGMA-eenheden de letter R. − Leg uit hoe tijdens de polymerisatie van BisGMA een netwerk kan ontstaan.
Bekijk het antwoord
- De hoofdketen van vier koolstofatomen is verbonden door enkele bindingen (1p)
- De zijketens zijn juist weergegeven (1p)
- De rest van de structuurformule is juist, en het begin en het eind van de hoofdketen zijn weergegeven, bijvoorbeeld met ~ (1p)
- De uitleg bevat het inzicht dat verschillende C=C-groepen in verschillende polymeerketens terechtkunnen, zodat dwarsverbanden (crosslinks) ontstaan (1p)
Een fragment van twee BisGMA-eenheden die via hun C=C-groepen aan elkaar zijn gekoppeld. De hoofdketen bestaat uit vier koolstofatomen met enkele bindingen. De zijketens en de groep R zijn juist weergegeven, en het begin en het eind van de keten zijn aangegeven met een tilde (~).
Als in een juiste structuurformule meer dan één C=C-groep van een BisGMA-eenheid op een juiste manier in een keten is verwerkt, dan telt dit goed.
Figuur 3 Structuurformule van kamferquinon

Structuurformule van kamferquinon, met een aantal C-atomen genummerd.
Vraag 11 2 punten
Als een diep gaatje gevuld moet worden, dan moet het composietmengsel laag voor laag worden aangebracht. In het composietmengsel zit ook een initiator. Een veelgebruikte initiator is kamferquinon (figuur 3). Een aantal C-atomen in kamferquinon zijn genummerd. Leg uit of er van kamferquinon spiegelbeeldisomeren bestaan. Gebruik figuur 3.
Bekijk het antwoord
- Inzicht dat in kamferquinon een asymmetrisch C-atoom voorkomt (1p)
- Het juiste C-atoom (bijvoorbeeld nummer 1 of 4) is als asymmetrisch aangegeven, en de conclusie is dat er spiegelbeeldisomeren bestaan (1p)
Ook ‘ja, want het spiegelbeeld is niet gelijk aan figuur 3’ of ‘een molecuul kamferquinon heeft geen inwendig spiegelvlak, dus is er spiegelbeeldisomerie’ rekenen goed.
2025, tijdvak 2: 3x productie van aniline
Opgavetekst
Figuur 1 Structuurformule van aniline

Structuurformule van aniline.
Vraag 13 2 punten
Aniline (figuur 1) behoort tot de meest geproduceerde stoffen in de chemische industrie. Het wordt gebruikt als grondstof voor veel synthetische kleurstoffen en kunststoffen. Geef de systematische naam van aniline.
Bekijk het antwoord
- Noemt benzeen als stamnaam (1p)
- Noemt amine als achtervoegsel (1p)
Benzeenamine en benzeen-1-amine zijn beide goed.
2025, tijdvak 2: De geur van kater-urine
Vraag 21 3 punten
Katten-urine bevat behalve felinine ook een relatief hoog gehalte aan het enzym cauxine, een carboxyl-esterase. Het fragment van het uiteinde van de aminozuurketen in ‘normale’ carboxyl-esterase kan worden weergegeven door ~DEL. In deze codering is elk aminozuur weergegeven met het 1-lettersymbool. Cauxine is een relatief klein carboxyl-esterase en heeft andere aminozuren aan het uiteinde dan ‘normale’ carboxyl-esterase. Het stukje van de coderende streng van het DNA dat codeert voor de laatste drie aminozuren van cauxine, is: ~ ATT GTC CCC. Voer de volgende opdrachten uit: − Geef de 1-lettersymbolen van de drie laatste aminozuureenheden van cauxine. − Teken de structuurformule van het fragment van cauxine met de drie laatste aminozuureenheden.
Bekijk het antwoord
- De 1-lettersymbolen en de restgroepen van I, V en P zijn juist (I, V, P) (1p)
- De peptidegroepen zijn juist, inclusief de afgebroken peptidegroep aan het begin van de keten (1p)
- Het begin van de peptideketen is juist weergegeven (met ~), het einde is juist weergegeven, en de rest van de structuurformule is juist (1p)
Een peptidefragment van de drie laatste aminozuren van cauxine, in de volgorde I, V, P. De restgroepen van isoleucine, valine en proline zijn juist weergegeven, met de peptidegroepen ertussen, ook de afgebroken peptidegroep aan het begin van de keten. Het begin van de keten is met een tilde (~) aangegeven en het einde met de carboxylgroep (COOH).
Als in plaats van een 1-lettersymbool het juiste 3-lettersymbool of de juiste naam is gegeven, dan wordt dat niet aangerekend.
2024, tijdvak 1: Creatine
Vraag 17 2 punten
Bij de vorming van glycocyamine wordt het stikstofatoom van glycine aan een van de koolstofatomen in de restgroep van arginine gekoppeld. Hierbij ontstaat ook ornithine. Ornithine is een aminozuur dat niet is vermeld in het informatieboek. Teken de structuurformule van ornithine.
Bekijk het antwoord
- Een aminozuur met in totaal 5 koolstofatomen. (1p)
- De rest van de structuurformule (de aminogroepen, de carboxylgroep en de keten) is juist. (1p)
Ornithine is een aminozuur met in totaal 5 koolstofatomen: een aminogroep en een carboxylgroep (COOH) aan het eerste koolstofatoom, en een tweede aminogroep aan het einde van de keten: H2N-CH2-CH2-CH2-CH(NH2)-COOH.
Als de juiste molecuulformule is gegeven, één scorepunt toekennen.
Bron 15

Onvolledig mechanisme van de omzetting van glycocyamine tot creatine in het actieve centrum van GAMT. Bovenaan: het SAM-deeltje (S+ met R1 en R2 en een CH3-groep) in een omkaderd gedeelte, en het glycocyamine-deeltje. Een pijl wijst naar het resultaat: R1-S-R2 (zonder de methylgroep) en creatine (met een CH3-groep aan het N-atoom), met de peptideketens van GAMT.
Vraag 19 2 punten
Bij de omzetting van glycocyamine tot creatine wordt een methylgroep overgedragen van een deeltje SAM naar het deeltje glycocyamine. Op de uitwerkbijlage is het mechanisme van de omzetting van glycocyamine tot creatine onvolledig weergegeven. Het deeltje SAM is hierbij vereenvoudigd weergegeven. Voer de volgende opdrachten uit: teken in het omkaderde gedeelte de niet-bindende elektronenparen, waarbij alle atomen voldoen aan de oktetregel; geef met pijlen weer hoe elektronenparen worden verplaatst tijdens deze omzetting.
Bekijk het antwoord
- De niet-bindende elektronenparen zijn getekend, zodat alle atomen aan de octetregel voldoen. (1p)
- De pijlen geven de verplaatsing van de elektronenparen juist weer. (1p)
In het omkaderde gedeelte zijn de niet-bindende elektronenparen getekend, zodat alle atomen aan de oktetregel voldoen. Met pijlen is aangegeven hoe elektronenparen worden verplaatst tijdens de overdracht van de methylgroep: elke pijl begint bij een vrij elektronenpaar of een binding en eindigt bij het atoom of de nieuwe binding waar het elektronenpaar naartoe gaat, in de juiste richting van de omzetting.
Als ook op andere atomen (on)juiste elektronenparen zijn aangegeven, dit niet beoordelen.
Bron 16
| gezonde GAMT | GAMT* | |
|---|---|---|
| base op de coderende streng | ||
| base op de matrijsstreng | ||
| nummer van het afwijkende basenpaar | n.v.t. |
Uitwerkbijlage, bij vraag 21.
Vraag 21 3 punten
Een bepaalde GAMT-deficiëntie wordt veroorzaakt doordat het enzym een afwijkende vorm heeft. In de peptideketen van GAMT* is op positie 44 een leucine-eenheid aanwezig, waar in gezonde GAMT een arginine-eenheid aanwezig is. Op het afwijkend DNA wijkt hierbij maar één basenpaar af van gezond DNA. De code voor de eerste aminozuur-eenheid van GAMT begint bij het basenpaar met nummer 1. Geef op de uitwerkbijlage de symbolen van het basenpaar waarin de genetische code voor gezonde GAMT verschilt van de code voor GAMT*, en geef het nummer van het afwijkende basenpaar. Gebruik Binas-tabel 71G of ScienceData-tabel 16.9.
Bekijk het antwoord
- Basen op de coderende streng: G bij gezonde GAMT en T bij GAMT*. (1p)
- Basen op de matrijsstreng, consequent: C bij gezonde GAMT en A bij GAMT*. (1p)
- Nummer van het afwijkende basenpaar: 131. (1p)
Als in plaats van de basen juiste tripletten zijn genoteerd, dit niet aanrekenen.
2024, tijdvak 2: TCP en het aerotoxisch syndroom
Opgavetekst
Figuur 1

Reactievergelijking van de vorming van TCP uit onder andere cresol.
Vraag 1 2 punten
In figuur 1 is de reactievergelijking gegeven van de vorming van TCP uit onder andere cresol. De reactie in figuur 1 is slechts een voorbeeld. Het gebruikte cresol is namelijk een mengsel van drie structuurisomeren met dezelfde naam van de hoofdketen. Geef de systematische namen van deze drie structuurisomeren.
Bekijk het antwoord
- Noemt benzenol, fenol of benzeen-1-ol als stamnaam (1p)
- Geeft drie namen van de structuurisomeren met de rest van de naamgeving (methylgroep op plaats 2, 3 en 4 ten opzichte van de OH-groep) (1p)
Voorbeelden van een juist antwoord: 2-methylbenzenol, 3-methylbenzenol en 4-methylbenzenol; of 2-methylfenol, 3-methylfenol en 4-methylfenol; of 2-methylbenzeen-1-ol, 3-methylbenzeen-1-ol en 4-methylbenzeen-1-ol.
Vraag 2 2 punten
Het fosforatoom in TCP heeft een 4-omringing. De ruimtelijke verdeling van de atoombindingen rondom het fosforatoom is vergelijkbaar met die rondom een koolstofatoom met 4-omringing. Leg uit welke vorm van stereo-isomerie kan optreden bij TCP.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat drie verschillende cresol-isomeren gebonden kunnen zijn, zodat vier verschillende groepen rondom het P-atoom aanwezig zijn en het P-atoom asymmetrisch is (1p)
- Concludeert dat er sprake is van spiegelbeeldisomerie (1p)
Figuur 2

Reactieschema. Stof A reageert in reactie 1 tot cresol en CBDP, een cyclisch fosfaatester met een serine-eenheid van BChE. In reactie 2 reageren H2O en R-OH met CBDP; er ontstaat een fosfaatester met een cresolgroep en stof X. In reactie 3 reageert de fosfaatester met H2O tot een fosfoserine-eenheid in BChE-P, waarbij cresol vrijkomt.
Vraag 3 2 punten
Wanneer het lichaam TCP opneemt, wordt een van de isomeren van TCP in de lever omgezet tot stof A (zie figuur 2). Vervolgens wordt in drie reacties een serine-eenheid van BChE omgezet tot een fosfoserine-eenheid. Reactie 2 begint met een aanval van de OH-groep van een serine-eenheid op het fosforatoom in CBDP. Hierbij ontstaat onder meer stof X. Teken de structuurformule van stof X.
Bekijk het antwoord
- De structuurformule van benzenol (fenol): een benzeenring met een OH-groep (1p)
- De CH2-OH-groep op plaats 2 (1p)
Een benzeenring met een OH-groep (benzenol, fenol) en op het naastgelegen C-atoom (plaats 2) een CH2-OH-groep.
Volgens het correctievoorschrift ook goed: de structuurformules met een OOH-groep en een CH3-groep op de benzeenring (ortho ten opzichte van elkaar), of met een CH2-OOH-groep op plaats 2.
Vraag 5 3 punten
Phe - Gly - Glu - Ser - Ala - Gly - Ala - Ala - Ser (peptideketen 1). Teken de structuurformule van het gedeelte ~ Glu - Ser - Ala ~ waarin de serine-eenheid is omgezet tot een fosfoserine-eenheid.
Bekijk het antwoord
- De peptidegroepen, inclusief de afgebroken peptidegroepen aan het begin en eind van de keten (1p)
- De fosfoserine-eenheid (1p)
- De restgroepen van Glu en Ala en het begin en eind van de peptideketen weergegeven, bijvoorbeeld met ~ en de rest van de structuurformule (1p)
Een gedeelte van de peptideketen met de peptidegroepen (C(=O)-NH) tussen de aminozuren, inclusief de afgebroken peptidegroepen aan het begin en eind van de keten. De serine-eenheid is een fosfoserine-eenheid met een zijketen CH2-O-P(=O)(OH)2. De restgroepen van Glu (CH2-CH2-COOH) en Ala (CH3) staan erin. Het begin en eind van de peptideketen zijn met ~ aangegeven, met de rest van de structuurformule.
2024, tijdvak 2: Lignine: nuttig afval
Vraag 6 3 punten
Glucomannan is een polysacharide, opgebouwd uit (β)-D-glucose en D-mannose. De structuur van een molecuul D-mannose is gelijk aan die van (β)-D-glucose, waarbij de stereochemie op C2 anders is. De koppeling tussen beide monosachariden vindt uitsluitend plaats via de OH-groepen op C1 en C4. Teken de structuurformule van een gedeelte van een molecuul glucomannan. Dit gedeelte moet komen uit het midden van het molecuul en moet zijn ontstaan uit een molecuul D-mannose en een molecuul (β)-D-glucose. Gebruik de notatie die ook in het informatieboek wordt gehanteerd. Gebruik Binas-tabel 67F1 of ScienceData-tabel 13.1d.
Bekijk het antwoord
- De structuur rond C-2 van de mannose-eenheid (1p)
- De koppeling tussen beide monosachariden (1p)
- De uiteinden weergegeven met ~ en de rest van de structuurformule en de stereochemie (1p)
Twee ringvormige suikereenheden, een glucose-eenheid en een mannose-eenheid, gekoppeld via C1 van de ene eenheid en C4 van de andere. Aan beide kanten staat een ~ voor de rest van het molecuul. De OH-groep op C2 van de mannose-eenheid staat anders dan bij glucose. De stereochemie is weergegeven zoals in het correctievoorschrift.
2024, tijdvak 2: Geosmine
Opgavetekst
Figuur 1

De volledige en de schematische structuurformule van (-)-geosmine.
Vraag 13 2 punten
In figuur 1 zijn de volledige en de schematische structuurformule van (-)-geosmine weergegeven. Deze isomeer van geosmine is de enige stereo-isomeer die wordt gevormd door de bacteriën. In het laboratorium is het spiegelbeeld van (-)-geosmine gesynthetiseerd. Teken de schematische structuurformule van het spiegelbeeld van (-)-geosmine.
Bekijk het antwoord
- Tekent het spiegelbeeld van (-)-geosmine: hetzelfde skelet en dezelfde groepen, met alle stereocentra omgekeerd (2p)
De schematische structuurformule van het spiegelbeeld van (-)-geosmine: een decaline-skelet van twee samengevoegde zesringen met een OH-groep en twee methylgroepen aan het ringstelsel. Alle stereocentra zijn omgekeerd ten opzichte van (-)-geosmine (de wiggen en streepjes zijn omgewisseld), zodat het spiegelbeeld ontstaat en geen structuurisomeer.
Een stereo-isomeer van geosmine die geen spiegelbeeld is levert 1 punt op. Een structuurisomeer van geosmine levert 0 punten op.
Figuur 2

De biosynthese van geosmine: een deeltje FPP wordt door een enzym in twee stappen omgezet tot geosmine, via germacradienol.
Vraag 14 2 punten
In het vervolg van deze opgave worden uitsluitend schematische structuurformules gebruikt. In figuur 2 is de biosynthese van geosmine weergegeven. Een deeltje FPP wordt door één enzym in twee stappen omgezet tot een molecuul geosmine. In stap 1 worden twee elektronenparen verplaatst, waardoor het ion $P_2O_7^{4-}$ wordt afgesplitst en het ion A+ ($C_{15}H_{25}^+$) ontstaat. Vervolgens reageert A+ verder tot germacradienol. In de structuurformule van ion A+ bevindt zich een ring van 10 C-atomen met daarin twee dubbele bindingen. Teken de schematische structuurformule van ion A+. Je hoeft hierbij geen rekening te houden met stereo-isomerie.
Bekijk het antwoord
- De ringstructuur van 10 C-atomen met de C-C- en C=C-bindingen op de juiste plaats in de ring (1p)
- De pluslading op het juiste C-atoom en de rest van de structuurformule (1p)
Een ringstructuur van 10 C-atomen met de C-C- en C=C-bindingen op de juiste plaats in de ring, en de pluslading op het juiste C-atoom, met de rest van de structuurformule volgens het voorbeeld in het correctievoorschrift.
Is als enige fout een waterstofatoom verplaatst, met als gevolg dat een dubbele binding en/of de formele lading op een andere plaats staat, dan levert dat 1 punt op.
Figuur 3

Reactiemechanisme van germacradienol-D naar geosmine-D volgens Cane, met pijlen voor de verplaatsing van elektronenparen en van H+-ionen en het D-atoom.
Vraag 15 2 punten
Het mechanisme van stap 2 is lang onduidelijk geweest. Om hierover duidelijkheid te krijgen, is in germacradienol een H-atoom vervangen door een D-atoom (2H). Het enzym produceert dan geosmine-D. Onderzoeker Cane presenteerde een mechanisme waarbij het D-atoom met elektronenpaar naar C3 wordt verplaatst (zie figuur 3). In beide stappen in figuur 3 wordt zowel een H+-ion gebonden als weer afgesplitst. Bij de omzetting van germacradienol-D tot geosmine-D wordt een molecuul van stof X gevormd. Geef de systematische naam van stof X.
Bekijk het antwoord
- Stamnaam propaan (1p)
- Achtervoegsel -on (propanon) (1p)
Aceton is goed gerekend (1 punt) en de structuurformule van propanon is goed gerekend (1 punt). C3H6O levert 0 punten op.
Figuur 4

Twee manieren waarop geosmine-D fragmenteert in de massaspectrometer. Fragmentatie 1 vindt plaats in de linker ring en fragmentatie 2 in de rechter ring; per fragmentatie zijn de afgesplitste deeltjes en ionen aangegeven.
Vraag 16 3 punten
In figuur 4 zijn de twee manieren weergegeven hoe het geosmine-D, dat volgens Cane wordt gevormd, na ionisatie fragmenteert in de massaspectrometer. Bij fragmentatie 1 worden in de linker ring twee C-C-bindingen verbroken. Hierbij worden pent-1-een en fragment-ion Y+ gevormd. Bij fragmentatie 2 worden op een vergelijkbare manier ook twee C-C-bindingen verbroken, maar dan in de rechter ring. Beide manieren van fragmenteren treden op. Teken de schematische structuurformule van het neutrale deeltje dat wordt afgesplitst bij fragmentatie 2.
Bekijk het antwoord
- Een schematische structuurformule met een stam van vier koolstofatomen (1p)
- In de structuurformule de C=C-binding tussen C1 en C2 (1p)
- In de structuurformule het deuteriumatoom gebonden aan C1 of C4 (1p)
Een schematische structuurformule met een keten van vier koolstofatomen, een C=C-binding tussen C1 en C2, en een deuteriumatoom (D) gebonden aan C1 of C4. Het neutrale deeltje is C4H7D.
Indien als antwoord C4H7D is gegeven, levert dat 1 punt op.
Figuur 5

Massaspectrum van geosmine-D. Horizontale as: m/z, van 0 tot 160. Verticale as: intensiteit (%). De hoogste piek ligt bij m/z = 113 (100%). Daarnaast een piek bij m/z = 112 (ongeveer 70%) en een piek bij m/z = 126 (ongeveer 20%).
Vraag 17 2 punten
Het massaspectrum van geosmine-D is weergegeven in figuur 5. Het fragment-ion Z+ is verantwoordelijk voor de piek bij m/z = 126 in het massaspectrum. Het mechanisme van Cane was volgens een ander wetenschappelijk team onder leiding van Boland niet juist. Zij stelden een ander mechanisme voor, waarin het D-atoom naar de linker zesring wordt verplaatst in plaats van naar de rechter. Massaspectrometrie gaf uiteindelijk uitsluitsel welk mechanisme het best past bij de vorming van geosmine-D. Leg uit dat het massaspectrum een aanwijzing geeft dat het mechanisme voorgesteld door Boland niet juist kan zijn.
Bekijk het antwoord
- Volgens Boland zou fragment-ion Y+ geen D-atoom bevatten en zou het een piek veroorzaken bij m/z = 112 (1p)
- Bij m/z = 113 zou dan geen piek mogen zijn, terwijl daar in het massaspectrum een grote piek zichtbaar is (1p)
Ook goed (alternatief): Boland zou dan bij fragment-ion Z+ een D-atoom verwachten en een piek bij m/z = 127; bij deze m/z-waarde is slechts een kleine piek zichtbaar. Een antwoord als 'volgens Cane zou Y+ een D-atoom bevatten, met een piek bij m/z = 113, en daar is een grote piek zichtbaar' wordt ook goed gerekend.
2023, tijdvak 1: Biodiesel uit algen
Vraag 3 3 punten
De onverzadigde vetzuren die in de triglyceriden van algenolie zijn gebonden, hebben enkele structuurkenmerken gemeenschappelijk. De CH=CH-groepen hebben uitsluitend de cis-configuratie. In de koolwaterstofrest bevindt zich een herhalende atoomgroep die vereenvoudigd kan worden weergegeven als –(CH=CH–CH2)–. Het vetzuur DHA in de algenolie heeft als verkorte notatie 22:6 ω-3. Teken de structuurformule van DHA. Houd hierbij rekening met de stereochemie.
Bekijk het antwoord
- De zuurgroep en een hoofdketen van 22 koolstofatomen (1p)
- De eerste C=C-binding tussen C3 en C4, geteld vanaf de CH3-groep (1p)
- Zes cis-(CH=CH–CH2)-groepen en de rest van de structuurformule (1p)
Structuurformule van DHA: een hoofdketen van 22 koolstofatomen met de zuurgroep, zes cis-C=C-bindingen (herhaling –(CH=CH–CH2)–), en de eerste C=C-binding tussen C3 en C4, geteld vanaf de CH3-groep.
Stereochemie: de C=C-bindingen zijn cis.
2023, tijdvak 1: Glyfosaat
Bron 5

Structuurformule van het deeltje $Glyf^{2-}$, met de lading 2- erbij.
Vraag 14 2 punten
In het mechanisme van de omzetting uit figuur 1 neemt een koolstofatoom in het deeltje PEP eerst een $H^+$-ion op. Het gevormde deeltje $PEP-H^+$ heeft sterke overeenkomsten met het deeltje $Glyf^{2-}$ wat betreft ladingsverdeling. De structuurformule van $Glyf^{2-}$ is hiernaast weergegeven. In de structuur van het deeltje $PEP-H^+$ heeft één C-atoom geen volledig oktet. Teken een mogelijke structuurformule van $PEP-H^+$.
Bekijk het antwoord
- Het extra H-atoom aan het juiste C-atoom gebonden (1p)
- De positieve lading consequent geplaatst en de rest van de structuurformule (1p)
Een structuurformule van $PEP-H^+$ met het extra H-atoom aan het juiste C-atoom gebonden, de positieve lading consequent geplaatst en de rest van de structuurformule van PEP.
Het volgende antwoord ook goed rekenen: een structuur met een extra H-atoom aan het C-atoom van de C=O-groep en de positieve lading op de CH2-groep (zie correctievoorschrift pagina 13).
Bron 6
| CP4 | EPSPS | |
|---|---|---|
| base op de coderende streng | ||
| base op de matrijsstreng |
Vraag 15 2 punten
De binding van glyfosaat aan EPSPS is onomkeerbaar, waardoor de aanmaak van aromatische aminozuren geheel tot stilstand komt. Onderzoekers hebben een bacterie ontdekt die glyfosaat-resistent is. De resistentie wordt veroorzaakt door een mutatie in de genetische code voor het enzym EPSPS. Het werkzame enzym dat in de bacterie aanwezig is, wordt aangeduid als CP4. In CP4 is op positie 100 een alanine-eenheid aanwezig, waar in EPSPS een glycine-eenheid aanwezig is. Geef op de uitwerkbijlage de symbolen van het basenpaar waarin de genetische code voor CP4 verschilt van EPSPS. Gebruik Binas-tabel 71G of ScienceData-tabel 16.9.
Bekijk het antwoord
- De basen op de coderende streng van zowel CP4 (C) als EPSPS (G) (1p)
- De basen op de matrijsstreng consequent (CP4: G, EPSPS: C) (1p)
Het juiste antwoord is het basenpaar C-G in CP4 en G-C in EPSPS: op de coderende streng C (CP4) en G (EPSPS), op de matrijsstreng G (CP4) en C (EPSPS). Als de kandidaat de juiste codons heeft genoteerd, dit goed rekenen.
2023, tijdvak 1: Lithium-luchtbatterij
Vraag 23 3 punten
Als polymeer voor het membraan gebruikten de onderzoekers het copolymeer PVDF-HFP. Dit copolymeer is door polyadditie ontstaan uit 1,1-difluoretheen en hexafluorpropeen. Teken de structuurformule van een gedeelte van een molecuul PVDF-HFP. Dit gedeelte moet komen uit het midden van het molecuul en moet bestaan uit één eenheid van beide monomeren.
Bekijk het antwoord
- Een hoofdketen van vier C-atomen verbonden door C–C-bindingen (1p)
- De zijgroep ~CF3 en de overige F-atomen op de juiste posities (1p)
- De uiteinden weergegeven, bijvoorbeeld met ~ en de rest van de structuurformule (1p)
Een gedeelte uit het midden van een molecuul PVDF-HFP, met één eenheid van beide monomeren: een hoofdketen van vier C-atomen verbonden door C–C-bindingen, met de zijgroep ~CF3 en de overige F-atomen op de juiste posities. De uiteinden zijn weergegeven, bijvoorbeeld met ~.
Vraag 24 2 punten
Het lithium in de batterij mag niet in contact komen met lucht of water. Het membraan moet daarom heel precies in vorm worden gebracht. Een materiaal kan op twee manieren in vorm worden gebracht: 1 door het te smelten, waarna het in een mal kan worden gespoten; 2 door bewerkingen, zoals snijden en slijpen. Leg uit of het copolymeer PVDF-HFP in de juiste vorm kan worden gebracht door het materiaal te smelten, waarna het in een mal kan worden gespoten.
Bekijk het antwoord
- Het copolymeer heeft geen reactieve zijgroepen, kan geen crosslinks vormen of is een ketenpolymeer (1p)
- Consequente conclusie: het materiaal is dus een thermoplast en kan door spuitgieten in vorm worden gebracht (1p)
Voorbeeld van een juist antwoord: het copolymeer heeft geen reactieve zijgroepen, kan geen crosslinks vormen en is een ketenpolymeer. Het is dus een thermoplast, zodat het door spuitgieten in vorm kan worden gebracht. Het consequente gevolg van een onjuist antwoord op vraag 23 wordt niet aangerekend. Dit geldt ook voor de aanvulling op het correctievoorschrift, waarin de tweede deelscore ‘consequente conclusie’ is.
2023, tijdvak 2: Indigo
Opgavetekst
Figuur 1

Structuurformule van indigo: twee vijfringen, elk vastgemaakt aan een benzeenring, verbonden door een centrale C=C-binding. In elke vijfring een N-atoom met een H-atoom en een C=O-groep.
Vraag 6 2 punten
Het wetenschappelijk team van John Dueber heeft onderzocht hoe textiel kan worden gekleurd met indigo door gebruik te maken van genetisch gemodificeerde E. coli-bacteriën. Het doel was hierbij om in de bacteriën de vorming van indigo net zo te laten verlopen als in de plant.
Als eerste werd het actieve centrum van één van de betrokken enzymen (het enzym UGT) in de plant onderzocht.
De onderzoekers vermoedden dat een histidine-eenheid in het enzym UGT een rol speelt bij de koppeling van glucose aan indoxyl. Om dit te onderzoeken vervingen de onderzoekers, door genetische modificatie van het DNA, deze histidine-eenheid door een alanine-eenheid. Deze vervanging maakte het enzym UGT inderdaad inactief.
Geef aan welke twee nucleïnebasen in de coderende streng van het DNA zijn vervangen voor deze aanpassing in het enzym UGT.
Noteer je antwoord als volgt:
- 1. Nucleïnebase ... is vervangen door ...
- 2. Nucleïnebase ... is vervangen door ...
Bekijk het antwoord
- Eerste vervanging: 1. Nucleïnebase C is vervangen door G (1p)
- Tweede vervanging: 2. Nucleïnebase A is vervangen door C (1p)
Het antwoord 1. Nucleïnebase G is vervangen door C en 2. Nucleïnebase C is vervangen door A krijgt 1 scorepunt.
2023, tijdvak 2: Gifblaar
Opgavetekst
Figuur 1

Structuurformule van fluorethaanzuur: een CH2-groep met een F-atoom, verbonden met een carboxylgroep (COOH).
Figuur 2

Gedeelte van de gewone citroenzuurcyclus: acetyl-S-CoA reageert met oxaalazijnzuur, onder invloed van het enzym citraat-synthase, tot citroenzuur. Daarbij wordt HS-CoA afgesplitst.
Vraag 10 2 punten
Acetyl–S–CoA is ontstaan door een condensatiereactie van co-enzym A (HS–CoA) met ethaanzuur. Een SH-groep van co-enzym A wordt hierbij omgezet tot een zogeheten thio-estergroep. Een thio-estergroep is vergelijkbaar met een gewone estergroep, waarin het enkelgebonden O-atoom is vervangen door een S-atoom.
Peters ontdekte dat fluorethaanzuur de plaats inneemt van ethaanzuur in de citroenzuurcyclus, waardoor fluoracetyl–S–CoA wordt gevormd. In de volgende stap van de citroenzuurcyclus wordt fluoracetyl–S–CoA door het enzym citraat-synthase met oxaalazijnzuur omgezet tot fluorcitroenzuur ($C_6H_7FO_7$). In figuur 2 is een gedeelte van de gewone citroenzuurcyclus schematisch weergegeven.
Voer de volgende opdrachten uit:
− Geef de structuurformule van fluoracetyl–S–CoA. Gebruik hierbij de aanduiding –S–CoA.
− Geef de structuurformule van fluorcitroenzuur.
Gebruik hierbij Binas-tabel 68C of ScienceData-tabel 13.9.e.
Bekijk het antwoord
- De structuurformule van fluoracetyl–S–CoA is juist (1p)
- De structuurformule van fluorcitroenzuur is juist (1p)
Opmerkingen uit het CV: als de structuurformule van fluoracetyl–S–CoA is weergegeven als FH2C–CO–S–CoA, reken je dat goed. Als de carboxylgroepen in fluorcitroenzuur als COOH zijn weergegeven, reken je dat goed.
Bron 12

Bovenste deel: fluor-cis-aconietzuur na rotatie, met de koolstofatomen C1, C2 en C3 genummerd, COOH-groepen, een F-atoom, H-atomen en een H2O-molecuul rechts boven. Onderste deel, na stap 3 (+ H+ + F−): de structuur van trans-hydroxyaconietzuur, met een OH-groep en COOH-groepen. Aan de linkerkant van de C=C-binding ontbreken enkele atomen/atoomgroepen.
Vraag 11 2 punten
Na de vorming van fluorcitroenzuur treden in het actieve centrum van het enzym aconitase de volgende processen na elkaar op:
stap 1: Een molecuul fluorcitroenzuur wordt omgezet tot een molecuul water en een molecuul fluor-cis-aconietzuur.
stap 2: Vervolgens roteert het molecuul fluor-cis-aconietzuur 180° in het actieve centrum.
stap 3: Daarna wordt het molecuul fluor-cis-aconietzuur met een molecuul water omgezet tot een molecuul trans-hydroxyaconietzuur.
Het trans-hydroxyaconietzuur kan niet meer loskomen uit het actieve centrum, waardoor de stofwisseling van een dier dat de plant eet, wordt ontregeld.
In een molecuul trans-hydroxyaconietzuur staan de COOH-groepen in een trans-configuratie ten opzichte van elkaar.
Op de uitwerkbijlage is de omzetting van fluor-cis-aconietzuur volgens stap 3 onvolledig weergegeven.
Voer de volgende opdrachten uit:
− Geef in het omkaderde deel met pijlen weer hoe elektronenparen worden verplaatst.
− Teken de ontbrekende atomen/atoomgroepen in trans-hydroxyaconietzuur.
Bekijk het antwoord
- De pijlen geven de verplaatsing van de elektronenparen juist weer (1p)
- De COOH-groepen staan in trans-positie rondom de C=C-binding (1p)
Op de uitwerkbijlage: in het omkaderde deel pijlen die de verplaatsing van elektronenparen juist weergeven, en de ontbrekende atomen/atoomgroepen van trans-hydroxyaconietzuur getekend, met de COOH-groepen in trans-positie rondom de C=C-binding.
Vraag 13 4 punten
De ijzerionen Fec en Fed zijn gebonden aan de peptideketen van aconitase via cysteïne-eenheden. Hierbij is de S–H-binding vervangen door een S–Fe-binding.
De cysteïne-eenheden die binden aan Fec en Fed maken deel uit van het peptidefragment ~Cys–Gly–Pro–Cys~.
Teken dit peptidefragment. Gebruik hierbij structuurformules.
− Het cluster hoef je niet te tekenen.
− Geef de bindingen die het peptidefragment heeft met de ijzerionen Fec en Fed weer als –S–Fe.
Bekijk het antwoord
- De peptidegroepen (1p)
- De –S–Fe-bindingen met de ijzerionen Fec en Fed (1p)
- Het overige gedeelte van de restgroepen (1p)
- Begin en einde van de peptideketen weergegeven, bijvoorbeeld met ~, en de rest van de structuurformule (1p)
Structuurformule van het peptidefragment ~Cys–Gly–Pro–Cys~ met de peptidegroepen, de –S–Fe-bindingen aan de twee cysteïne-eenheden (naar Fec en Fed), de overige restgroepen, en het begin en einde van de peptideketen aangegeven met ~.
Als de volgorde van de aminozuureenheden is omgekeerd, reken je dat niet aan.
2023, tijdvak 2: PFOA
Figuur 2

Staafdiagram van een deel van het massaspectrum van PFOA. Horizontale as: m/z, van 0 tot 240. Verticale as: intensiteit in procenten. De hoogste piek ligt bij m/z = 131. Verder zijn er pieken bij m/z = 45, 69, 100, 119, 169, 181, 219 en 231.
Vraag 19 2 punten
Voor de bepaling van de hoeveelheid PFOA in water of grond wordt onder andere gebruikgemaakt van massaspectrometrie. Een deel van het massaspectrum van PFOA (414 g mol−1) is in figuur 2 weergegeven.
Bij de gebruikte techniek neemt een molecuul PFOA een elektron op. Het gevormde [C7F15COOH]− fragmenteert vervolgens. Uit het massaspectrum kan worden opgemaakt dat bij de fragmentatie van PFOA onder andere enkele malen hetzelfde neutrale fragment Y wordt afgesplitst. Zo is het fragment behorend bij de piek van m/z = 181 ontstaan uit het fragment behorend bij de piek van m/z = 231.
Leid de molecuulformule van het neutrale fragment Y af.
Bekijk het antwoord
- De massa van het neutrale deeltje is bepaald: 231 − 181 = 50 u (1p)
- Conclusie dat het neutrale fragment Y CF2 is, want de massa van CF2 is 2 × 19 + 12 = 50 u (1p)
Als de kandidaat bij vraag 19 dezelfde onjuiste molaire massa van fluor gebruikt als bij vraag 9, reken je dat hier niet aan.
2022, tijdvak 1: Autobanden
Opgavetekst
figuur 1

Links: isopreen (2-methylbuta-1,3-dieen), met de koolstofatomen genummerd C1 tot en met C4. C2 draagt een CH3-groep en C1 en C4 zijn de CH2-uiteinden. Pijl: cis-1,4-additie (gestippeld). Rechts: de monomeereenheid van natuurrubber, met C1 en C4 als verbindingen in de keten (~CH2 links en CH2~ rechts) en een dubbele binding C2=C3 met de CH3-groep aan C2.
Vraag 9 3 punten
Natuurrubber kan worden opgevat als een polymeer van isopreen (2-methylbuta-1,3-dieen). De vorming van natuurrubber uit isopreen is in figuur 1 schematisch weergegeven. In autobanden wordt ook synthetisch poly-isopreen verwerkt. Bij de productie van synthetisch poly-isopreen worden polymeerketens gevormd waarbij de monomeereenheden op vier verschillende manieren in de keten zijn opgenomen. Behalve de cis-1,4-additie verlopen er namelijk ook andere additiereacties. Teken de structuurformules van de drie andere monomeereenheden die voorkomen in synthetisch poly-isopreen. Neem aan dat er geen crosslinks worden gevormd.
Bekijk het antwoord
- Eerste juiste structuur: de trans-1,4-additie, ~CH2-C(CH3)=CH-CH2~ met de andere configuratie dan cis (1p)
- Tweede juiste structuur: de 1,2-additie, ~CH2-C(CH3)(CH=CH2)~ (1p)
- Derde juiste structuur: de 3,4-additie, ~CH(C(CH3)=CH2)-CH2~ (1p)
Drie monomeereenheden: (1) trans-1,4-additie: ~CH2-C(CH3)=CH-CH2~, met de CH2-groepen aan tegenoverliggende kanten van de dubbele binding (de andere configuratie dan cis); (2) 1,2-additie: ~CH2-C(CH3)(CH=CH2)~; (3) 3,4-additie: ~CH(C(CH3)=CH2)-CH2~.
Per juiste structuur 1 punt. Staan er naast de drie juiste structuren ook een of meer onjuiste, dan telt de vraag maximaal 2 punten. Een juiste structuur met ~[...]n~ niet aanrekenen. Is ook de monomeereenheid met cis-1,4-additie getekend, dan die niet beoordelen.
figuur 3

Links: een deel van de polymeerketen met de isopreen-eenheid (H3C aan C2, dubbele binding C2=C3 met H aan C3, ~CH2 aan C1 en CH2~ aan C4), en 'n S' (zwavel) met een gestippelde pijl. Rechts: twee polymeerketens die via een zwavelbrug Sn aan de C1-atomen zijn verbonden (~CH-Sn-CH~). De dubbele bindingen C2=C3 blijven aanwezig.
Grensstructuren op de uitwerkbijlage bij vraag 13

Twee onvolledige structuren naast elkaar, verbonden door een dubbele pijl. Beide bevatten H3C aan C2 en een H aan C3, en onder de keten staan ~CH (C1) en CH2~ (C4). De radicaal-stippen en de dubbele bindingen ontbreken nog.
Vraag 13 2 punten
De vorming van crosslinks is in figuur 3 schematisch weergegeven. In de eerste stap van het reactiemechanisme van de vorming van crosslinks wordt een C-H-binding op C1 verbroken. Hierbij wordt een H-radicaal afgesplitst, zodat op C1 een ongepaard elektron overblijft. Van het in het polymeer gevormde radicaal bestaan twee grensstructuren. Beide grensstructuren zijn op de uitwerkbijlage onvolledig weergegeven. Maak op de uitwerkbijlage de beide grensstructuren van het in het polymeer gevormde radicaal compleet.
Bekijk het antwoord
- Eerste grensstructuur juist: radicaal op C1, met de dubbele binding C2=C3 (1p)
- Tweede grensstructuur juist: radicaal op C3, met de dubbele binding C1=C2 (1p)
Grensstructuur 1: het radicaal (ongepaard elektron, als stip) op C1, met de dubbele binding C2=C3 intact. Grensstructuur 2: het radicaal op C3, met de dubbele binding tussen C1 en C2 (het radicaal is verdeeld over de allylische positie).
Per juiste structuur 1 punt. Staat er een minteken in plaats van de radicaal-stip, dan maximaal 1 punt voor deze vraag.
2022, tijdvak 1: Niacine
Opgavetekst
figuur 1

Links: picoline, een pyridinering met een CH3-groep op het derde koolstofatoom van de ring, gerekend vanaf het N-atoom (3-picoline). Rechts: niacine, een pyridinering met een COOH-groep op dezelfde plek (pyridine-3-carbonzuur).
figuur 4

Gedeelte van de coderende streng van het menselijk DNA, beginnend bij de base met nummer 1072 (een pijl boven de eerste base, met het nummer 1072): CTGGGCCCAACCTCTCCTTAAATAACCATGCCA... (de figuur eindigt met drie puntjes).
Vraag 19 2 punten
In figuur 4 is een gedeelte van de coderende streng van het menselijk DNA weergegeven, beginnend bij de base met nummer 1072. De code voor het receptoreiwit begint bij de base met nummer 1. In het weergegeven gedeelte bevindt zich het stopcodon voor het receptoreiwit. Bepaal met behulp van figuur 4 het aantal aminozuureenheden in de eiwitketen van het receptoreiwit.
Bekijk het antwoord
- Herkenning van het juiste einde van de keten: herkenning van het stopcodon TAA (in het mRNA UAA) (1p)
- Consequente berekening van het aantal aminozuureenheden: 1071 : 3 = 357, plus 6 codons (18 basen) vóór het stopcodon, is 363 aminozuureenheden (1p)
Het antwoord is 363 aminozuureenheden. Het stopcodon TAA staat in de figuur op de bases 1090 tot en met 1092 en telt niet mee. De bases 1 tot en met 1071 coderen voor 1071 : 3 = 357 aminozuureenheden. De bases 1072 tot en met 1089 zijn zes codons: 357 + 6 = 363.
Vraag 20 4 punten
In figuur 4 is een gedeelte van de coderende streng van het menselijk DNA weergegeven, beginnend bij de base met nummer 1072. De code voor het receptoreiwit begint bij de base met nummer 1. In het weergegeven gedeelte bevindt zich het stopcodon voor het receptoreiwit. Teken met behulp van figuur 4 de structuurformule van het uiteinde van de eiwitketen van het receptoreiwit. Dit gedeelte moet bestaan uit de laatste twee aminozuureenheden.
Bekijk het antwoord
- De juiste aminozuureenheden zijn afgeleid uit de DNA-code: serine en proline (TCT CCT, in het mRNA UCU CCU) (1p)
- De restgroepen zijn consequent juist weergegeven: de CH2OH-groep bij serine en de ring bij proline (1p)
- De peptidegroep is juist weergegeven (1p)
- Het begin van het fragment is juist weergegeven, bijvoorbeeld met ~, en het einde met een carboxylgroep en de rest van de structuurformule is juist (1p)
Het uiteinde bestaat uit de laatste twee aminozuren vóór het stopcodon: serine (met een CH2OH-zijketen) gevolgd door proline. De peptidegroep (-CO-NH-) verbindt het serine met de ring van proline; die ring bestaat uit het N-atoom, drie CH2-groepen en het alfa-koolstofatoom van proline. Aan het einde staat een carboxylgroep (-COOH) op het alfa-koolstofatoom van proline. Het fragment begint met ~.
De laatste twee codons vóór het stopcodon zijn TCT CCT, in het mRNA UCU CCU. Die coderen voor serine en proline. Het fragment begint met een ~ en eindigt met een carboxylgroep. Als een onjuist antwoord op vraag 20 het consequente gevolg is van een onjuist antwoord op vraag 19, dan niet aanrekenen.
2022, tijdvak 1: Een pleister voor stroom
Opgavetekst
figuur 1

Vorming van het polymeer: een aromatisch dianhydride (een benzeenring met twee anhydridegroepen) reageert met 4,4'-oxydianiline (H2N-C6H4-O-C6H4-NH2) tot een keten met imidegroepen (een N-atoom in een vijfring tussen twee C=O-groepen). Pijl: onder afsplitsing van 2 H2O.
Mechanisme op de uitwerkbijlage bij vraag 21

Onvolledig mechanisme met een omkaderd deel. Bovenaan: een keten met een N-H-groep en een C=O-groep, die in een benzeenring zit naast een COOH-groep; rechts het fragment -C6H4-O-C6H4-~. Het omkaderde deel bevat de NH-groep, de naburige C=O-groep en de COOH-groep. Onderaan: een pijl met H2O naar het product, een imide (ringstructuur met twee C=O-groepen en een N-atoom).
Vraag 21 2 punten
Onderzoekers hebben een pleister ontwikkeld die stroom kan opwekken als hij op de huid is geplakt. Met de geleverde energie kunnen bijvoorbeeld medische sensoren worden gevoed. De elektrodes van de brandstofcel zijn aangebracht op een onderlaag van een niet-geleidend polymeer. De vorming van dit polymeer uit de monomeren is in figuur 1 vereenvoudigd weergegeven. Op de uitwerkbijlage is het mechanisme van een van de stappen in de vorming van het polymeer onvolledig weergegeven. Maak op de uitwerkbijlage het mechanisme compleet. Teken in het omkaderde deel de niet-bindende elektronenparen. Geef in het omkaderde deel met pijlen weer hoe elektronenparen worden verplaatst tijdens de reactie.
Bekijk het antwoord
- De niet-bindende elektronenparen zijn juist getekend (1p)
- De pijlen die de elektronenverplaatsing weergeven, zijn juist (1p)
Het omkaderde deel toont de niet-bindende elektronenparen (als stippen) op de betrokken atomen, en pijlen die de elektronenverplaatsing weergeven: van het niet-bindende elektronenpaar op het N-atoom naar het naburige koolstofatoom van de C=O-groep, en van de C=O-binding naar het zuurstofatoom. Het H-atoom verschuift daarbij naar het zuurstofatoom.
Punten alleen voor de niet-bindende elektronenparen en voor de pijlen. Het CV rekent ook een iets andere voorbeeldtekening goed, met de elektronenverplaatsing van het N-atoom naar het koolstofatoom en van de C=O-binding naar het zuurstofatoom.
2022, tijdvak 2: EPDM-rubber
Opgavetekst
Bron 3

Structuurformule van ethylideen-norborneen (ENB). Een bicyclische ring met een dubbele binding in de ring (C=C). Buiten de ring zit een ethylideengroep: een dubbele binding naar een CH-groep die is verbonden met CH3.
Vraag 13 3 punten
EPDM-rubber is een synthetische rubbersoort, die veel wordt gebruikt in de auto-industrie voor bijvoorbeeld afdichtingsstrips en raamrubbers. Bij de productie van EPDM-rubber wordt eerst thermoplastisch EPDM (t-EPDM) gemaakt. Hierbij ondergaat een mengsel van etheen, propeen en een zogeheten dieen een additie-polymerisatie. Een veelgebruikt dieen hierbij is ethylideen-norborneen (ENB). De structuurformule van ENB is hiernaast weergegeven. Bij de vorming van t-EPDM reageert alleen de C=C-binding die zich in de ring bevindt.
Teken de structuurformule van een gedeelte van een molecuul t-EPDM.
Dit gedeelte moet komen uit het midden van een molecuul en moet bestaan uit één eenheid van etheen, propeen en ENB.
Bekijk het antwoord
- In de monomeereenheden van etheen en propeen het juiste aantal C-atomen en H-atomen. (1p)
- In de hoofdketen zes C-atomen, en begin en eind van de hoofdketen juist weergegeven, bijvoorbeeld met ~. (1p)
- In de hoofdketen uitsluitend enkelvoudige C–C-bindingen, en de rest van de structuurformule juist. (1p)
Een voorbeeld van een juist antwoord: de monomeereenheden van etheen en propeen met het juiste aantal C-atomen en H-atomen; een hoofdketen van zes C-atomen, met begin en eind van de hoofdketen juist weergegeven, bijvoorbeeld met ~; in de hoofdketen uitsluitend enkelvoudige C–C-bindingen, en de rest van de structuurformule (de ENB-eenheid met zijn ethylideengroep) juist.
Een juiste structuur waarin bijvoorbeeld ~[...]n~ is gebruikt, niet aanrekenen.
Vraag 14 2 punten
De polymerisatie tot t-EPDM verloopt onder invloed van een katalysator. Er zijn twee types katalysator beschikbaar:
- Type 1: hiermee wordt de vorming van een willekeurig (random) copolymeer bevorderd;
- Type 2: hiermee wordt de vorming van een blok-copolymeer bevorderd.
Het blijkt dat de keuze van het type katalysator een sterke invloed heeft op de vorming van kristallijne gebieden in het t-EPDM. In een kristallijn gebied vertonen de polymeerketens een grote mate van ordening. In t-EPDM zijn geen crosslinks aanwezig tussen de polymeerketens.
Leg uit of toepassing van een katalysator type 2 bij de polymerisatie leidt tot een groter of kleiner percentage kristallijne gebieden. Gebruik hierbij Binas-tabel 66F of ScienceData-tabel 11.1.3.
Bekijk het antwoord
- Notie dat grote gelijkvormige stukken in een (polymeer)keten leiden tot een groter percentage kristallijne gebieden. (1p)
- Consequente conclusie: een katalysator type 2 leidt tot een groter percentage kristallijne gebieden. (1p)
2022, tijdvak 2: Voedsellijm
Opgavetekst
Figuur 1

Koppeling van de restgroepen. Links: ~CH2–CH2–C(=O)–NH2 (glutamine-eenheid) plus H3N+–CH2~ (lysine-eenheid). Tussen beide een pijl met twee tegengestelde pijlpunten (evenwicht). Rechts: ~CH2–CH2–C(=O)–NH–CH2~ plus X.
Vraag 20 2 punten
In de voedselindustrie wordt soms het enzym transglutaminase (TG) gebruikt om reststukjes vlees aan elkaar te lijmen tot grotere stukken. Het enzym katalyseert de koppeling van de restgroepen van de aminozuureenheden glutamine en lysine die aanwezig zijn in peptideketens.
In figuur 1 is de koppeling van de restgroepen van een glutamine-eenheid en een lysine-eenheid in verschillende peptideketens schematisch en onvolledig weergegeven.
Leg uit, aan de hand van deze gegevens, of door deze omzetting de primaire structuur van de peptideketens in de eiwitten verloren gaat.
Bekijk het antwoord
- De primaire structuur zegt iets over de volgorde van de aminozuureenheden / aminozuren in de peptideketen. (1p)
- De omzetting treedt op aan de restgroepen, en de consequente conclusie dat de primaire structuur niet verandert. (1p)
Bron 9

Een stap uit het reactiemechanisme van TG, twee structuren met een pijl ertussen. Links: His373 (imidazoolring) en Cys314, waaraan via het S-atoom een Gln-groep is gebonden (S–C(=O)–Gln); de Lys-eenheid (H–N(H)–Lys) is apart getekend. Rechts: het resultaat van de stap, met de imidazoolring van His373 geprotoneerd (N⊕–H) en het tussenproduct aan Cys314 (S–C(O⊖)(N van Lys)–Gln).
Vraag 25 3 punten
In het reactiemechanisme van de koppeling van glutamine en lysine door TG spelen twee aminozuureenheden in het actieve centrum van TG een rol: His373 en Cys314. Op de uitwerkbijlage is een stap uit dit mechanisme onvolledig weergegeven. In deze stap wordt een eenheid Lys gekoppeld aan een eenheid Gln die al aan aminozuureenheid Cys314 van TG was gekoppeld.
Maak op de uitwerkbijlage het reactiemechanisme compleet.
- Teken links van de pijl de niet-bindende elektronenparen.
- Geef links van de pijl met pijlen weer hoe elektronenparen worden verplaatst tijdens deze reactie.
Bekijk het antwoord
- De niet-bindende elektronenparen op O en N juist (het O-atoom van de C=O-groep en het N-atoom van Lys). (1p)
- De niet-bindende elektronenparen op S juist (het S-atoom van Cys314). (1p)
- De pijlen juist: de verplaatsing van de elektronenparen naar het C-atoom en het O-atoom, en de overdracht van het H-atoom naar de imidazoolring van His373. (1p)
Links van de pijl zijn de niet-bindende elektronenparen getekend op het O-atoom van de C=O-groep van Gln, op het N-atoom van Lys en op het S-atoom van Cys314. Rechts van de pijl staat het resultaat van de stap: het C-atoom van Gln is gebonden aan S, O⊖ en N van Lys, en de imidazoolring van His373 is geprotoneerd (N⊕–H). Met pijlen: het niet-bindende elektronenpaar van het N-atoom van Lys vormt een binding met het C-atoom van de Gln-groep, de C=O-binding verschuift naar het O-atoom, en het H-atoom van Lys gaat naar het imidazool-N van His373.
2022, tijdvak 3: Dioxines en PCB’s
Opgavetekst
Figuur 1

Drie basisstructuren naast elkaar, met de nummering van de koolstofatomen. Links PC-DD (dibenzo-p-dioxine), midden PC-DF (dibenzofuraan) en rechts PCB (bifenyl). Bij PC-DD en PC-DF zijn de posities 1 t/m 4 en 6 t/m 9 genummerd, bij PCB de posities 2 t/m 6 en 2’ t/m 6’.
Vraag 1 3 punten
Dioxines en PCB’s zijn zeer giftige chloorbevattende stoffen die zich gemakkelijk ophopen in vetweefsel. Onder de term dioxines vallen twee groepen stoffen: PC-DD’s en PC-DF’s. In figuur 1 is de basisstructuur van de PC-DD’s, PC-DF’s en PCB’s weergegeven. In elke weergegeven structuur kunnen een of meer waterstofatomen zijn vervangen door chlooratomen. In de afkortingen wordt daarom PC (polychloor) gebruikt.
Geef het aantal mogelijke structuurisomeren voor elke groep stoffen in figuur 1, wanneer in de structuurformules één chlooratoom aanwezig is. Noteer je antwoord als volgt:
Bekijk het antwoord
- 1. 2 / twee
- 2. 4 / vier
- 3. 3 / drie
2022, tijdvak 3: Bacteriële polymeren
Opgavetekst
Figuur 1

Twee stappen. Stap 1: x moleculen HA ($HO-CH(R)-CH_2-COOH$) reageren met x moleculen $H-S-CoA$, waarbij x $H_2O$ vrijkomt; er ontstaat x $HA-S-CoA$. Stap 2: onder invloed van het enzym PHA-synthase ontstaat uit HA-S-CoA het polymeer PHA: $H-[O-CH(R)-CH_2-C(=O)]_{x+1}-OH$.
Vraag 14 3 punten
PHA is de verzamelnaam van polyesters die door bacteriën worden gevormd. Deze polyesters worden door de bacterie gebruikt als reservestof. In de bacterie worden eerst allerlei voedingsstoffen omgezet tot een groep stoffen, hier aangeduid met HA. In de eerste stap van de productie van PHA wordt een molecuul van een HA gekoppeld aan het S-atoom van de biologische hulpstof ‘co-enzym-A’ ($H-S-CoA$). Het gevormde HA-S-CoA wordt vervolgens onder invloed van het enzym PHA-synthase omgezet tot een polyester. Beide stappen van dit proces zijn in figuur 1 weergegeven.
In de structuur van een molecuul van een HA kan onder andere de groep R variëren. Hierdoor kunnen vele soorten PHA worden gevormd. De systematische naam van een polyester zoals PHA wordt gevormd door ‘poly-’ gevolgd door de systematische naam van het monomeer.
Geef de systematische naam van het polymeer waarin R = $C_2H_5$.
Bekijk het antwoord
- Noemt de stamnaam pentaan (1p)
- De karakteristieke groepen zijn juist: een hydroxygroep en een zuurgroep (1p)
- De aanduiding poly en de plaatsnummering zijn juist: poly-3-hydroxypentaanzuur (of poly-3-hydroxypentaan-1-zuur) (1p)
Vraag 16 4 punten
De weergegeven oriëntatie is voorwaarde voor de nucleofiele aanval van $\sim Cys^-$ op het molecuul HA-S-CoA. Hierbij wordt een eenheid HA gekoppeld aan de eiwitketen en komt een deeltje $[S-CoA]^-$ vrij.
Maak op de uitwerkbijlage het mechanisme compleet.
- Teken in de twee omkaderde delen de ontbrekende delen van de aminozuureenheden Phe en Cys$^-$.
- Teken alleen bij de reeds getekende atomen de niet-bindende elektronenparen.
- Geef met pijlen weer hoe elektronenparen worden verplaatst tijdens deze reactie.
Bekijk het antwoord
- De peptidebinding tussen Phe en Cys$^-$ is juist getekend (1p)
- De rest van de structuurformule is juist getekend (1p)
- De niet-bindende elektronenparen zijn juist getekend (1p)
- De pijlen zijn juist getekend, waarbij elektronenparen worden verplaatst van het S-atoom van Cys naar het C-atoom van de C=O-groep, van de C=O-binding naar het O-atoom en van de C-S-binding met CoA naar het S-atoom van CoA (1p)
Het goede mechanisme op de uitwerkbijlage: links de Phe-eenheid in een omkader, met de benzeenring aan de CH2-groep. Rechts de Cys-eenheid in een omkader, met het S-atoom met negatieve lading. De peptidebinding tussen de Phe-eenheid en de Cys-eenheid is getekend: het C-atoom van de C=O-groep van Phe is gebonden aan het N-atoom van Cys, met het N-H. De rest van de structuurformules is juist en de niet-bindende elektronenparen staan op de O- en S-atomen. De pijlen: een vrij elektronenpaar van het negatief geladen S-atoom van Cys gaat naar het C-atoom van de C=O-groep van CoA-S-C(=O); het elektronenpaar van de C=O-binding schuift naar het O-atoom; de binding tussen het C-atoom en het S-atoom van CoA breekt, en het elektronenpaar gaat naar het S-atoom van CoA, zodat [S-CoA]⁻ vrijkomt.
Als de niet-bindende elektronen op het O-atoom van de OH-groep niet zijn getekend, dit niet aanrekenen.
Vraag 17 2 punten
De bacteriën zetten voedingsstoffen via meerdere routes om in HA-S-CoA. Bij sommige routes blijven (delen van) de moleculen van de voedingsstof intact. Daardoor is het mogelijk om de R-groep in het PHA te wijzigen door de voeding van de bacteriën te wijzigen.
Een onderzoeksgroep is er in geslaagd om de bacteriën copolymeren te laten maken. Het bleek mogelijk om zowel willekeurige (random)-copolymeren als blok-copolymeren te verkrijgen. Om dit voor elkaar te krijgen, gaf men twee soorten voeding aan de bacteriën.
In experiment 1 werden de twee voedingsstoffen tegelijkertijd aangeboden, in experiment 2 werden de twee voedingsstoffen afwisselend aangeboden.
Leg uit in welk experiment men een blok-copolymeer heeft verkregen.
Gebruik hierbij Binas-tabel 66F of ScienceData-tabel 11.1.3.
Bekijk het antwoord
- Heeft het inzicht dat een blok-copolymeer bestaat uit grote delen met (uitsluitend of vooral) gelijke monomeren (1p)
- Trekt de consequente conclusie: bij experiment 2 ontstaat een blok-copolymeer (1p)
Vraag 18 2 punten
De bacteriën produceren PHA als korrels. De onderzoekers hebben platte stroken van gelijk formaat gemaakt van verschillende monsters PHA-korrels.
Leg uit of deze PHA’s tot de thermoplasten of tot de thermoharders behoren.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat om stroken te kunnen maken, de korrels of het materiaal gesmolten of vervormd moeten kunnen worden (1p)
- Trekt de consequente conclusie: thermoplasten kunnen worden gesmolten of vervormd, dus de PHA’s behoren tot de thermoplasten (1p)
Figuur 2

Grafiek van de aangelegde kracht (verticale as, zonder schaalverdeling) tegen de verlenging in procent (horizontale as, 0 tot 200). Stippellijn: R = $C_2H_5$. Doorgetrokken lijn: R = $C_5H_{11}$. Bij gelijke verlenging ligt de kromme van R = $C_2H_5$ hoger, dus die heeft meer kracht nodig.
Vraag 19 2 punten
Deze stroken zijn vervolgens onderworpen aan een trekproef. Hierbij wordt gemeten hoeveel langer een strook PHA wordt afhankelijk van de aangelegde kracht. In figuur 2 zijn de meetresultaten opgenomen van twee soorten PHA met verschillende R-groepen.
Verklaar het verschil in meetresultaat tussen beide polymeren.
- Gebruik hierbij begrippen op microniveau.
- Neem aan dat de gemiddelde ketenlengte van beide polymeren gelijk is.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat een grotere R-groep (R = $C_5H_{11}$ in plaats van $C_2H_5$) leidt tot een grotere afstand tussen de ketens (1p)
- Noemt dat de vanderwaalsbinding tussen de ketens minder sterk is bij meer ruimte tussen de ketens, waardoor er bij gelijke verlenging minder kracht nodig is om het polymeer te vervormen (1p)
2022, tijdvak 3: Ademtest voor leverziekte
Opgavetekst
figuur

Vijf paneels naast elkaar, één per stof: methanol (schaal 600), butaan-2-on (schaal 40), koolstofdisulfide (schaal 15), pentaan-2-on (schaal 40) en limoneen (schaal 100). Verticale as: gehalte (nmol per mol lucht). Per paneel twee groepen: P = groep patiënten en C = controlegroep. Het punt is de gemiddelde waarde, de balk is de spreiding van de meetwaarden.
Vraag 22 3 punten
Bij geprotoneerd limoneen ($C_{10}H_{17}^+$, m/z = 137) treden fragmentaties op, waarbij telkens een neutraal deeltje en een geladen deeltje worden gevormd. De geladen fragmenten die ontstaan, geven respectievelijk pieken bij m/z = 67 en m/z = 81 en m/z = 95. De neutrale fragmenten die hierbij worden afgesplitst, behoren tot een klasse van koolwaterstoffen.
Leg uit met behulp van een berekening tot welke klasse van koolwaterstoffen de neutrale fragmenten behoren.
Bekijk het antwoord
- Berekent de molecuulmassa's van de neutrale fragmenten: 137 - 95 = 42 u, 137 - 81 = 56 u en 137 - 67 = 70 u (1p)
- Bepaalt de molecuulformules consequent: $C_3H_6$, $C_4H_8$ en $C_5H_{10}$ (1p)
- Concludeert dat de neutrale fragmenten alkenen, cyclo-alkanen of onverzadigde koolwaterstoffen zijn (1p)
2021, tijdvak 1: Chloropreenfabriek
Opgavetekst
Bron 2

Uitwerkbijlage bij vraag 6. Boven: structuurisomeer 1, de Lewisstructuur van een niet-cyclisch deeltje met een C=C-binding, een Cl-atoom onder het derde C-atoom en een + bij het vierde C-atoom. Onder: structuurisomeer 2, de keten van vier C-atomen (C1 t/m C4) met H-atomen, met links en rechts daarvan de twee grensstructuren die onvolledig zijn weergegeven, verbonden door een dubbele pijl.
mechanisme 2

Mechanisme 2 als reactieschema met elektronenpijlen. Links: buta-1,3-dieen (H2C=CH-CH=CH2). Daaronder reageert Cl-Cl en er ontstaat een tussenproduct waarin een Cl-atoom als ion aansluit. Het eindresultaat staat rechts: cis-1,4-DCB en trans-1,4-DCB, gescheiden door 'of'.
Vraag 7 2 punten
Van het gevormde 1,4-DCB bestaan twee stereo-isomeren, namelijk cis-1,4-DCB en trans-1,4-DCB. Een leerling doet een voorstel voor het mechanisme voor het ontstaan van 1,4-DCB. Dit voorstel is in mechanisme 2 weergegeven. Het blijkt dat het gevormde 1,4-DCB voor 19% uit de cis-vorm en voor 81% uit de trans-vorm bestaat. Leg uit dat mechanisme 2 geen verklaring biedt voor de waargenomen verhouding van de stereo-isomeren bij de vorming van 1,4-DCB uit chloor en buta-1,3-dieen.
Bekijk het antwoord
- Een van beide uitleggen is volledig goed: (a) het gevormde chlorinium-ion is volgens mechanisme 2 cyclisch / heeft al een cis-oriëntatie, waardoor in de tweede stap naar verwachting cis- in plaats van trans-1,4-DCB wordt gevormd. (b) Omdat het merendeel van het gevormde 1,4-DCB de trans-configuratie heeft, zou in mechanisme 2 een C=C-binding moeten worden verbroken zodat er vrije draaibaarheid ontstaat; in mechanisme 2 is er geen reactiestap waardoor dit mogelijk wordt. (2p)
2021, tijdvak 1: IJzerstapeling
Opgavetekst
Bron 6

Deel van de mRNA-volgorde.
Mensen zonder hemochromatose: UACGUGCCAG
Mensen met hemochromatose: UACGUACCAG
De pijl boven de reeks wijst op base nummer 1066. De twee reeksen verschillen op die base (G bij mensen zonder hemochromatose, A bij mensen met hemochromatose).
stof A

Structuurformule van stof A: een keten van CH2-groepen met aan het ene eind een NH2-groep en aan het andere eind een N-atoom dat een H-atoom en een OH-groep draagt.
Vraag 14 3 punten
Patiënten met hemochromatose kunnen worden behandeld met desferrioxamine, een stof die in opgeloste vorm met behulp van een infuus wordt toegediend. Desferrioxamine bindt Fe3+. Via de nieren wordt de ontstane verbinding uitgescheiden. Een molecuul desferrioxamine ontstaat uit één molecuul ethaanzuur (E), twee moleculen butaandizuur (B) en drie moleculen van een stof A. De structuurformule van stof A is weergegeven in de figuur. Deze zes moleculen worden in de volgorde A-B-A-B-A-E gekoppeld. Daarbij worden alleen C-N-bindingen gevormd. Per ontstane C-N-binding wordt één molecuul water afgesplitst. Geef de structuurformule van het fragment ~B-A-E van een molecuul desferrioxamine.
Bekijk het antwoord
- Juiste plaats en structuur van de butaandizuurrest (1p)
- Juiste plaats en structuur van de ethaanzuurrest (1p)
- De rest van de structuurformule is juist (1p)
Het fragment ~B-A-E: de butaandizuurrest is via een amidebinding (C-N) aan een van de N-atomen van stof A gebonden, en de ethaanzuurrest (C(=O)CH3) is via een amidebinding aan het andere N-atoom gebonden. Het ene N-atoom draagt een H-atoom en het andere een OH-groep; beide volgordes zijn juist. Een binding via het O-atoom (N-O-C(=O)CH3) is niet juist.
Indien het antwoord de ethaanzuurrest via een O-atoom aan het N-atoom bindt (N-O-C(=O)-CH3, een ester in plaats van een amide), dan 2 punten.
2021, tijdvak 1: Marquis-reagens voor alkaloïden
Opgavetekst
tabel
| gehalte (massa%) | dichtheid (g mL⁻¹) | |
|---|---|---|
| zwavelzuur-oplossing | 98 | 1,84 |
| methanal-oplossing | 37 | 1,09 |
figuur

Drie alkaloïden. Links: berberine, met een positief geladen N-atoom met een X- tegenion, twee O-CH3-groepen en een O-CH2-O-ring. Midden: morfine. Rechts: heroïne, de structuur van morfine met twee O-C(=O)-CH3-groepen in plaats van de OH-groepen.
Bron 11

Uitwerkbijlage bij vraag 21: de structuurformule van morfine, met een N-atoom met een CH3-groep, twee OH-groepen en een ringsysteem met een O-brug.
Vraag 21 2 punten
Marquis-reagens wordt voornamelijk gebruikt om alkaloïden van elkaar te onderscheiden. Veel alkaloïden zijn afgeleid van een aminozuur. In de figuur zijn drie alkaloïden weergegeven die zijn ontstaan uit het aminozuur tyrosine. De oorspronkelijke structuur van tyrosine is nog in de drie structuren te herkennen. Op de uitwerkbijlage is de structuurformule van morfine nogmaals weergegeven. Omcirkel op de uitwerkbijlage het deel van het molecuul morfine dat van het aminozuur tyrosine afkomstig is. Neem aan dat alle C-atomen van tyrosine in morfine zijn opgenomen.
Bekijk het antwoord
- De juiste koolstofatomen zijn aangegeven (1p)
- De juiste overige atomen zijn aangegeven (1p)
Het omcirkelde deel omvat de aromatische ring met de OH-groep bovenaan, de koolstofketen die naar het N-atoom loopt, het N-atoom met de CH3-groep, en de C-atomen in het midden van het molecuul. De OH-groep rechts onderaan valt buiten het omcirkelde deel.
Aanvulling op het correctievoorschrift: omcirkelde achterliggende C-atomen niet beoordelen. Zijn alleen de juiste koolstofatomen omcirkeld en niet de overige atomen (zie de tweede voorbeeldfiguur bij vraag 21 in het correctievoorschrift), dan 1 punt. Een omcirkeling zoals in de opmerking bij vraag 21 telt goed.
2021, tijdvak 2: Retinal in het oog
Opgavetekst
Figuur 1 Retinal

Structuurformule van retinal zonder informatie over stereo-isomerie. Links een zesring (C1 tot en met C6) met methylgroepen. Daarop volgt een keten van koolstofatomen C7 tot en met C15 met afwisselend enkele en dubbele bindingen. Aan het eind staat een aldehydegroep (C15 met =O en H). De methylgroepen met de nummers 18, 19 en 20 zijn aangegeven: 18 zit aan de ring, 19 en 20 aan de keten.
Vraag 8 1 punt
In een retinal-molecuul is cis/trans-isomerisatie op een aantal plaatsen mogelijk. De biochemicus George Wald (Nobelprijs 1967) heeft ontdekt dat uitsluitend de dubbele binding tussen C11 en C12 onder invloed van licht isomeriseert van het in opsine aanwezige cis naar trans; dit is de eerste stap van de waarneming van licht. In figuur 1 is de structuurformule van retinal weergegeven, zonder informatie over stereo-isomerie. Geef aan bij welke C=C-bindingen in retinal ook cis/trans-isomerisatie zou kunnen optreden.
Bekijk het antwoord
- Noemt de dubbele bindingen tussen C7 en C8, tussen C9 en C10, en tussen C13 en C14 (1p)
Stof A Retinal-analoog stof A

Structuurformule van stof A. Een keten van koolstofatomen met dubbele bindingen, met aan de linkerkant een zesring met methylgroepen en aan de rechterkant een tweede ring. Aan het uiteinde rechts staat een extra koolstofatoom in de structuur (aangegeven als C).
Vraag 9 3 punten
In het onderzoek van Wald is gebruikgemaakt van retinal-analoga: stoffen waarbij in het retinal-molecuul op verschillende plaatsen de cis/trans-isomerisatie is geblokkeerd. Stof A is zo'n stof. In het molecuul van stof A is cis/trans-isomerisatie van de dubbele binding tussen C11 en C12 onmogelijk. Dit molecuul kan worden opgevat als een molecuul retinal waarin onder andere een extra koolstofatoom in de structuur is opgenomen. Voer de volgende opdrachten uit: geef de nummers van de koolstofatomen van retinal waartussen dit extra koolstofatoom is opgenomen; leg uit of stof A is afgeleid van 11-cis-retinal of van 11-trans-retinal.
Bekijk het antwoord
- Tussen C10 en C20 (1p)
- Beide H-atomen (of beide C-atomen, of beide koolstofstaarten) aan weerszijden van de C11=C12-binding steken vanwege de ringstructuur dezelfde kant uit (1p)
- Consequente conclusie: stof A is afgeleid van 11-cis-retinal (1p)
De conclusie is 11-cis-retinal. De H-atomen (of de C-atomen, of de koolstofstaarten) aan weerszijden van de C11=C12-binding staan vanwege de ringstructuur aan dezelfde kant.
Figuur 3 Opsine in het celmembraan

Vereenvoudigde tekening van opsine in het celmembraan: een peptideketen die zeven keer het membraan doorkruist. Links staat H2N- (begin van de keten, aminozuur 1). Rechts staat C(=O)OH met het nummer 350 (einde van de keten). Het membraan is in het midden getekend, de vloeistof buiten de cel boven en de vloeistof binnen de cel onder. Gebied X ligt in een helix in het membraan. Gebied Y ligt in een lus boven het membraan, aan de kant van de vloeistof buiten de cel. Beide gebieden zijn vetgedrukt.
Figuur 4 Hydropathie-index van opsine

Lijngrafiek van de hydropathie-index van alle aminozuureenheden van opsine, uitgezet tegen het nummer van de aminozuureenheid. De lijn schommelt sterk over het hele bereik. De waarden zijn niet exact af te lezen; gebruik de grafiek als uitsnede en lees de nummers af op de horizontale as.
Vraag 12 2 punten
Opsine bevindt zich deels in het celmembraan. In figuur 3 is vereenvoudigd weergegeven hoe opsine zich volgens onderzoekers in het celmembraan bevindt; de gebieden X en Y zijn vetgedrukt. De onderzoekers hebben de modelvoorstelling onder andere gebaseerd op de hydropathie-index. In figuur 4 is de hydropathie-index van alle aminozuureenheden van opsine weergegeven. Geef met behulp van figuur 3 en figuur 4 een schatting van de nummers van de aminozuureenheden die horen bij de gebieden X en Y. Noteer je antwoord als volgt: gebied X: nummers ... t/m ...; gebied Y: nummers ... t/m ...
Bekijk het antwoord
- Gebied X: nummers 125 t/m 135 (1p)
- Gebied Y: nummers 250 t/m 275 (1p)
Een schatting binnen de marge is goed: voor gebied X tussen 110 en 145 (verwacht 125 t/m 135), voor gebied Y tussen 235 en 280 (verwacht 250 t/m 275).
Figuur 5 Gedeelte van het coderende DNA van 'rode' en 'groene' opsine

'rode' opsine: GCGTACTGCGTCTGC ...
'groene' opsine: GCATTCTGCTTCTGC ...
De volgordes beginnen bij base nummer 826.
Vraag 13 2 punten
In het menselijk oog komen drie verschillende varianten van opsine voor. De genen voor de 'rode' en 'groene' opsine zijn voor een groot deel aan elkaar gelijk. In figuur 5 is een gedeelte van het coderende DNA van beide varianten weergegeven vanaf de base met nummer 826. De genetische code van beide opsines begint hierbij bij base nummer 1. Het startcodon codeert voor de aminozuureenheid met nummer 1. Uit de basenvolgordes in figuur 5 valt het nummer af te leiden van de eerste aminozuureenheid die in 'rode' opsine anders is dan in 'groene' opsine. Voer de volgende opdrachten uit: geef het nummer van de eerste aminozuureenheid die in 'rode' opsine anders is dan in 'groene' opsine; geef aan welke aminozuureenheid zich op die plaats in de peptideketen van 'rode' opsine bevindt en welke zich in de peptideketen van 'groene' opsine bevindt.
Bekijk het antwoord
- Noemt nummer 277 (1p)
- Tyr in 'rode' opsine en Phe in 'groene' opsine (1p)
2021, tijdvak 2: Doerian, een delicatesse?
Opgavetekst
Figuur 1 Structuurformules van ESET en EMB

ESET: CH3-CH(SH)-S-CH2-CH3. De SH-groep zit aan het middelste C-atoom, naast de CH3-groep. EMB: CH3-CH2-CH(CH3)-C(=O)-O-CH2-CH3.
Vraag 20 1 punt
Doerian is een vrucht met een kenmerkende geur. Uit onderzoek is gebleken dat in doerians vooral twee verbindingen geurbepalend zijn: ESET en EMB. De structuurformules van deze verbindingen zijn weergegeven in figuur 1. Gebleken is dat van ESET twee stereo-isomeren voorkomen in doerians. Teken op de uitwerkbijlage de twee stereo-isomeren van ESET.
Bekijk het antwoord
- Tekent de twee stereo-isomeren van ESET als elkaars spiegelbeeld rond het asymmetrische C-atoom (1p)
Twee stereo-isomeren (spiegelbeelden) van ESET, $CH_3-CH(SH)-S-CH_2-CH_3$. Het asymmetrische C-atoom is het middelste C-atoom met de SH-groep. In de ene tekening staat de SH-groep met een vetgedrukte binding en in de andere met een stippellijn, terwijl de overige groepen gelijk blijven.
Figuur 2 Reactieschema van de vorming van ESET-13

Stap 1 (snel, evenwicht): CH3-CH2-SH + OH^- ⇌ CH3-CH2-S^- + H2O.
Stap 2 (langzaam): CH3-CH2-S^- + 13CH3-13C(=O)-H ⇌ X. Alleen deeltje X wordt in deze stap gevormd.
Stap 3 (snel, evenwicht): X + H2O ⇌ 13CH3-13CH(OH)-S-CH2-CH3 + OH^-.
Stap 4 (snel, evenwicht): 13CH3-13CH(OH)-S-CH2-CH3 + H2S ⇌ ESET-13 + H2O, waarbij ESET-13 is 13CH3-13CH(SH)-S-CH2-CH3.
Uitwerkbijlage Onvolledig mechanisme van stap 2

Het begin van stap 2 op de uitwerkbijlage: CH3-CH2-S^- (met een negatieve lading op het S-atoom) plus 13CH3-13C(=O)-H, met een pijl voor stap 2. Rechts van de pijl is niets getekend. De leerling tekent deeltje X en het mechanisme.
Vraag 21 3 punten
In ESET werden twee $^{12}C$-atomen vervangen door $^{13}C$-atomen. ESET-13 werd gemaakt door gebruik te maken van ethanal, waarin twee $^{13}C$-atomen aanwezig zijn. In figuur 2 zijn de hierbij verlopende reacties weergegeven. In stap 2 wordt uitsluitend deeltje X gevormd. Het mechanisme van de reactie in stap 2 is op de uitwerkbijlage onvolledig weergegeven. Maak op de uitwerkbijlage het mechanisme van de reactie in stap 2 compleet. Geef rechts van de pijl de structuurformule van deeltje X. Geef in alle deeltjes de niet-bindende elektronenparen aan. Geef met pijlen weer hoe elektronenparen worden verplaatst tijdens deze reactie. Geef formele ladingen weer wanneer die voorkomen.
Bekijk het antwoord
- Rechts van de pijl de structuurformule van X met de formele lading op het O-atoom (1p)
- De niet-bindende elektronenparen juist (1p)
- De pijlen juist, die de verplaatsing van de elektronenparen weergeven (1p)
Het mechanisme van stap 2: het niet-bindende elektronenpaar van het S-atoom in $CH_3CH_2S^-$ vormt een nieuwe binding met het C-atoom van de C=O-groep. Het elektronenpaar van de C=O-binding verschuift naar het O-atoom, dat daardoor de formele lading -1 krijgt en niet-bindende elektronenparen heeft. Deeltje X is $CH_3CH_2-S-CH(O^-)-{}^{13}CH_3$, met het S-atoom aan het C-atoom dat ook H en ${}^{13}CH_3$ draagt.
Het noteren van $^{13}C$ als C is niet aan te rekenen.
Figuur 4 Massaspectrum van ESET-13

Massaspectrum met stokjes. De hoogste piek ligt bij m/z ongeveer 91 (ongeveer 100%). Een tweede duidelijke piek ligt bij m/z ongeveer 63 (ongeveer 60%). Naast de piek bij 91 staan kleine pieken, en bij m/z ongeveer 125 is een kleine piek van ongeveer 15%.
Vraag 23 2 punten
Na de reacties die zijn weergegeven in figuur 2 is uit het reactiemengsel een stof geïsoleerd met hetzelfde kookpunt als dat van ESET. Om te onderzoeken of deze stof inderdaad ESET-13 is, is van de stof een massaspectrum genomen. Bij de gebruikte techniek worden $H^+$-ionen opgenomen, waarbij het molecuul-ion $[M-H]^+$ wordt gevormd. Uit het molecuul-ion worden vervolgens fragmenten gevormd. In figuur 4 is het massaspectrum van ESET-13 weergegeven. De piek bij $m/z = 91$ kan worden verklaard uit het afsplitsen van een neutraal deeltje van het molecuul-ion. Leg uit welk neutraal deeltje is afgesplitst.
Bekijk het antwoord
- Berekening van de massa van het neutrale deeltje: $125 - 91 = 34$ u (1p)
- Het neutrale deeltje is $H_2S$ (1p)
2021, tijdvak 3: De synthese van polycarbonaat
Opgavetekst
De synthese van polycarbonaat
Tenzij anders vermeld, is er sprake van standaardomstandigheden: T = 298 K en p = p0.
Polycarbonaat is een kunststof die sterk en krasvast is en daarom wordt toegepast in veiligheidsglas, veiligheidsbrillen en auto-onderdelen. In dit polymeer zijn zogeheten carbonaatgroepen aanwezig, waarvan de naam polycarbonaat is afgeleid. De synthese van polycarbonaat verloopt in een aantal stappen. Op de uitwerkbijlage die bij dit examen hoort is een vereenvoudigd en onvolledig blokschema voor deze synthese weergegeven. De vorming van polycarbonaat is de laatste stap in het productieproces. In reactor 4 (R4) reageren de monomeren bisfenol-A en difenylcarbonaat (DPC) volledig met elkaar. In R4 ontstaan uitsluitend polycarbonaat en fenol (benzenol). Deze stoffen verlaten R4 als twee aparte stofstromen. De structuurformules van bisfenol-A en DPC zijn hieronder weergegeven.
Om DPC te bereiden wordt in R1 eerst dimethylcarbonaat (DMC) bereid uit CO, zuurstof en methanol. In R1 worden de beginstoffen volledig omgezet.
In R2 reageert DMC met fenol (benzenol). In een evenwichtsreactie ontstaan fenylmethylcarbonaat (PMC) en methanol, zoals hieronder is weergegeven. De omzetting in R2 wordt uitgevoerd als een zogeheten reactieve destillatie: er vindt zowel een chemische reactie als een destillatie plaats. Het destillaat bestaat uit methanol. De uitstroom onder uit R2 bestaat uitsluitend uit fenol, PMC en een klein restant DMC. Dit mengsel wordt naar R3 gevoerd. Daar treedt de volgende reactie op (zie de bron met de reactievergelijkingen). Het in R3 ontstane mengsel wordt naar scheidingsruimte S gevoerd. Door destillatie wordt zuiver DPC verkregen dat naar R4 wordt geleid.
In reactor 4 (R4) reageren de monomeren bisfenol-A en difenylcarbonaat (DPC) volledig met elkaar. De in R4 gevormde moleculen van polycarbonaat hebben aan de uiteindes een O–C6H5 groep. Hierdoor wordt in het gehele proces een kleine hoeveelheid fenol verbruikt.
De moleculen van het polycarbonaat zijn zodanig lang dat de massa van de –O–C6H5 groepen aan de uiteindes mag worden verwaarloosd. De formule van polycarbonaat kan daarom worden weergegeven met (C16H14O3)n.
Bij de industriële productie, die als een continu proces wordt uitgevoerd, wordt polycarbonaat in de vorm van korrels geproduceerd. Voorwerpen van polycarbonaat worden in andere fabrieken uit polycarbonaatkorrels geproduceerd volgens een batchproces.
Bron 2

Links de structuurformule van bisfenol-A: HO-C6H4-C(CH3)2-C6H4-OH, twee benzeenringen met elk een OH-groep, verbonden door een C-atoom met twee CH3-groepen. Rechts de structuurformule van DPC (difenylcarbonaat): een C=O-groep met aan weerszijden een O-atoom, en aan elk O-atoom een benzeenring.
Vraag 1 3 punten
Geef een gedeelte van een molecuul polycarbonaat in structuurformule weer. Dit gedeelte moet komen uit het midden van het molecuul en moet zijn ontstaan uit twee moleculen bisfenol-A en twee moleculen DPC.
Bekijk het antwoord
- Geeft een juiste afwisseling van de monomeereenheden bisfenol-A en de C=O-groep (het carbonaat) (1p)
- De carbonaatgroep is juist weergegeven (1p)
- De uiteinden van het polycarbonaat zijn juist weergegeven, bijvoorbeeld met ~ en de rest van de structuurformule (1p)
Vraag 6 2 punten
In andere fabrieken worden voorwerpen van polycarbonaat uit polycarbonaatkorrels geproduceerd volgens een batchproces. Leg uit of polycarbonaat tot de thermoplasten of tot de thermoharders behoort.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat polycarbonaat(korrels) te smelten zijn, want de korrels kunnen tot voorwerpen worden verwerkt (1p)
- Concludeert dat polycarbonaat dus tot de thermoplasten behoort (1p)
Een antwoord 'Polycarbonaat is een thermoplast' zonder uitleg, of met een onjuiste uitleg: 0 punten. Een antwoord als 'Polycarbonaat is een ketenpolymeer, dus het is een thermoplast': goed rekenen.
2021, tijdvak 3: Geld stinkt niet
Opgavetekst
Geld stinkt niet
Als mensen munten door hun handen laten gaan, ruiken ze een typische 'metaalgeur'. Ook ijzeren voorwerpen kunnen dit verschijnsel veroorzaken. Uit onderzoek blijkt dat deze geur wordt veroorzaakt door allerlei afbraakproducten van huidvet. Op het metaaloppervlak treedt een reeks van omzettingen op. Als eerste worden vetzuren uit het huidvet gevormd. Voor deze omzetting is, behalve huidvet, nog een beginstof nodig. Hierbij ontstaat, behalve vetzuren, nog een reactieproduct.
De gevormde vetzuren zijn vaak (meervoudig) onverzadigd. Deze onverzadigde vetzuren zijn gevoelig voor zogenoemde peroxidatie. In de figuur is de eerste stap van de peroxidatie van een onverzadigd vetzuur weergegeven. Uit een molecuul zuurstof en een molecuul van een onverzadigd vetzuur wordt een vetzuur-radicaal gevormd en een H–O–O• radicaal. Van het vetzuur-radicaal bestaan twee mesomere structuren, M1 en M2. In de volgende stap van de peroxidatie bindt het H–O–O• radicaal aan de C• in het vetzuur-radicaal, waardoor een molecuul vetzuurperoxide (R–O–O–H) wordt gevormd. De atoomgroepen rondom de C=C binding in moleculen van onverzadigde vetzuren komen uitsluitend in de cis-configuratie voor. De atoomgroepen rondom de C=C binding in vetzuurperoxidemoleculen komen zowel in de cis- als de trans-configuratie voor.
De gevormde vetzuurperoxides reageren vervolgens met het uit de ijzeren voorwerpen afkomstige Fe2+, waarbij veel reactieproducten ontstaan. De omzettingen beginnen met een reactie van Fe2+ met vetzuurperoxide. Daarbij ontstaan deeltjes met een ongepaard elektron (R–O•) en hydroxide-ionen. Deze reactie van Fe2+ met vetzuurperoxide is een redoxreactie, waarbij Fe3+ ionen ontstaan.
Uiteindelijk ontstaat een mengsel van onder andere aldehyden en ketonen. Het zijn deze stoffen die de 'ijzergeur' veroorzaken.
In het onderzoek werd een oppervlak van 0,31 dm2 van de huid van een proefpersoon in contact gebracht met een oplossing van Fe2+ ionen en werden de vluchtige verbindingen die ontstonden, verzameld en geanalyseerd. In de tabel is opgenomen hoeveel mol van een aantal stoffen bij het experiment werd verzameld en geanalyseerd. In de tabel zijn ook de zogenoemde geurdrempels van de stoffen en de molaire massa's opgenomen. De geurdrempel van een stof is het laagste gehalte waarbij een mens die stof kan ruiken.
Bron 8

Eerste stap van de peroxidatie. Een onverzadigd vetzuur (C7H15-CH2-CH=CH-CH2-(CH2)-...-COOH) reageert met O=O; daarbij ontstaat H-O-O• en het vetzuurradicaal M1 (de radicaalplaats zit op het C-atoom naast de dubbele binding). M1 en M2 zijn twee mesomere structuren, met een dubbele pijl ertussen; in M2 zit de radicaalplaats op het andere C-atoom van het geconjugeerde systeem.
Vraag 8 2 punten
Leg uit dat in vetzuurperoxidemoleculen de atoomgroepen rondom de C=C binding zowel de cis- als de trans-configuratie kunnen hebben. De atoomgroepen rondom de C=C binding in moleculen van onverzadigde vetzuren komen uitsluitend in de cis-configuratie voor. Het vetzuur-radicaal heeft twee mesomere structuren, M1 en M2 (zie de figuur).
Bekijk het antwoord
- Noemt dat door de mesomerie de dubbele binding van plaats kan veranderen (1p)
- Noemt dat de vorming van een dubbele binding in het radicaal kan plaatsvinden op het moment dat het radicaal zich in de cis-positie bevindt, en op het moment dat het radicaal zich in de trans-positie bevindt (1p)
Een antwoord als 'Door de mesomerie verschuift de dubbele binding. De binding tussen deze C-atomen is nu vrij draaibaar waardoor de cis- en de trans-vorm kunnen worden gevormd': goed rekenen.
2021, tijdvak 3: RED: stroom uit zout water en zoet water
Opgavetekst
RED: stroom uit zout water en zoet water
Het bedrijf REDStack uit Harlingen is sinds 2005 bezig een techniek te ontwikkelen om grootschalig energie op te wekken uit zout water en zoet water. Zij gebruiken hiervoor een bijzondere techniek: reverse electro-dialysis (RED). In het vooronderzoek naar deze techniek is een RED-opstelling gebruikt zoals die in de figuur vereenvoudigd is weergegeven.
De opstelling bevat door membranen gescheiden compartimenten waar zout water of zoet water wordt ingevoerd. De membranen zijn in de figuur aangegeven met AM en KM.
Omdat de concentraties van Na+ en Cl– in zout water veel hoger zijn dan in zoet water, zullen de ionen uit het zoute water door de membranen naar het zoete water bewegen. Omdat in de figuur een membraan AM alleen negatieve ionen doorlaat en KM alleen positieve ionen, bewegen de Cl– ionen naar links en de Na+ ionen naar rechts. Door de beweging van de ionen ontstaat een ladingsverschil. Om de opstelling neutraal te houden, treden reacties op aan de elektrodes en ontstaat een elektronenstroom van de linker elektrode naar de rechter elektrode. Op deze wijze wordt stroom opgewekt, die elders nuttig kan worden gebruikt.
De membranen zijn gemaakt van het polymeer van X-fenyletheen. In de structuurformule van X-fenyletheen bevindt zich op C atoom 4 van de benzeengroep een functionele groep X. Het X-fenyletheen wordt gepolymeriseerd in aanwezigheid van een kleine hoeveelheid 1,3-diëthenylbenzeen. In de stof 1,3-diëthenylbenzeen zijn aan de benzeenring op plaats 1 en 3 etheengroepen gebonden.
Door de groep X in X-fenyletheen te variëren, kunnen de eigenschappen van het materiaal worden aangepast aan de eisen. In één van de twee membranen AM en KM zijn monomeereenheden aanwezig waarin de groep aanwezig is die hiernaast is weergegeven.
Een AM laat alleen negatieve ionen door, een KM alleen positieve ionen.
Door de afwisseling van beide membranen ontstaat in de RED-opstelling een ionenstroom van Na+ naar de positieve elektrode en Cl– naar de negatieve elektrode. Aan de elektroden verlopen dan halfreacties, zodat de stroomkring wordt gesloten.
In het onderzoek was in beide elektrode-compartimenten een oplossing van NaCl en CuSO4 aanwezig met elektroden van koper, zie de figuur. De vergelijkingen van de reacties die aan de elektroden verlopen zijn hieronder gegeven: Cu (s) → Cu2+ + 2 e– (negatieve elektrode) en Cu2+ + 2 e– → Cu (s) (positieve elektrode).
De oplossingen in de elektroderuimtes worden continu rondgepompt tussen beide elektroderuimtes. Hierdoor is het mogelijk om continu stroom op te wekken. In beide elektroderuimtes is een oplossing met de ionen Fe2+, Fe3+, Na+ en Cl– aanwezig.
Vraag 12 3 punten
De membranen zijn gemaakt van het polymeer van X-fenyletheen. In de structuurformule van X-fenyletheen bevindt zich op C-atoom 4 van de benzeengroep een functionele groep X. Het X-fenyletheen wordt gepolymeriseerd in aanwezigheid van een kleine hoeveelheid 1,3-diëthenylbenzeen, waarin aan de benzeenring op plaats 1 en 3 etheengroepen zijn gebonden. Geef een gedeelte van een molecuul van het gevormde polymeer in structuurformule weer. Dit gedeelte moet komen uit het midden van het molecuul en moet bestaan uit één eenheid X-fenyletheen en één eenheid 1,3-diëthenylbenzeen.
Bekijk het antwoord
- Begin en einde van het fragment zijn weergegeven met ~, – of • (1p)
- De styreen-eenheid is juist weergegeven, met groep X op plaats 4 van de benzeenring (1p)
- De diëthenylbenzeen-eenheid is juist weergegeven en de rest van de structuur is juist (1p)
Een weergave waarin de keten ~CH-CH2-CH-CH2~ is getekend, met de styreen-eenheid met groep X en de diëthenylbenzeen-eenheid als zijgroep die eindigt in CH-CH2~ (een afgebroken keteneinde): goed rekenen.
Vraag 13 2 punten
Het materiaal ontstaat door polymerisatie van X-fenyletheen in aanwezigheid van een kleine hoeveelheid 1,3-diëthenylbenzeen. Leg uit of het ontstane materiaal een netwerkpolymeer is.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat in de (zijgroepen van de) polymeerketens nog C=C-bindingen aanwezig zijn (1p)
- Noemt dat deze C=C-bindingen crosslinks naar andere polymeerketens vormen, of zijketens die zelf weer nieuwe ketens vormen, en trekt de consequente conclusie dat er een netwerkpolymeer ontstaat (1p)
Wanneer een onjuist antwoord op vraag 13 het consequente gevolg is van een onjuist antwoord op vraag 12, dit niet opnieuw aanrekenen.
Bron 12

De groep in het monomeer: een stikstofatoom met een positieve lading (N+) en drie CH3-groepen eraan, verbonden met de keten (aangegeven met ~).
Vraag 14 2 punten
In één van de twee membranen AM en KM zijn monomeereenheden aanwezig waarin de groep aanwezig is die hiernaast is weergegeven: een positief geladen stikstofatoom (N+) met drie CH3-groepen. Een AM laat alleen negatieve ionen door, een KM alleen positieve ionen. Leg uit of de weergegeven monomeereenheid aanwezig is in het AM of in het KM.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat in het materiaal (losse) negatieve tegenionen aanwezig zijn (1p)
- Trekt de consequente conclusie dat de monomeereenheid in het AM aanwezig is (1p)
Indien een antwoord is gegeven als: 'Deze monomeereenheid is in een AM aanwezig, want de aanwezige positief geladen groepen trekken negatieve ionen aan': 1 punt. Indien een antwoord is gegeven als: 'Een positief geladen membraan zal positief geladen ionen afstoten en dus niet doorlaten. Deze monomeereenheid is dus aanwezig in een AM': 1 punt. Indien een antwoord is gegeven als: 'De positief geladen groep bindt negatieve ionen. De negatieve ionen worden dus niet doorgelaten en de positieve wel, dus deze monomeereenheid is aanwezig in een KM': 1 punt.
2021, tijdvak 3: Ascorbinezuur
Opgavetekst
Ascorbinezuur
Vanaf het begin van de twintigste eeuw is geprobeerd om de structuur op te helderen van ascorbinezuur (C6H8O6), bekend als vitamine C. In 1932 werd de structuur van ascorbinezuur geheel opgehelderd. De structuurformule van ascorbinezuur is hiernaast weergegeven.
Ascorbinezuur is een zwak zuur. Van andere stoffen was al bekend dat de zure eigenschap kan worden veroorzaakt door de aanwezigheid van een carbonzuurgroep in het molecuul, maar ook door een zogeheten enolgroep. Een enolgroep is een C=C–OH groep.
Om uitsluitsel te krijgen over de aanwezigheid van een carbonzuurgroep dan wel een enolgroep in het molecuul, voerde men de volgende twee reacties uit.
1 Reactie met diazomethaan. Diazomethaan zet OH groepen van uitsluitend carbonzuren en enolgroepen om tot O–CH3 groepen. Bij de reactie van ascorbinezuur met diazomethaan ontstond één reactieproduct met de molecuulformule C8H12O6. Deze stof noemde men dimethylascorbinezuur. De ontstane stof had geen zure eigenschappen meer.
2 Hydrolyse van het reactieproduct in basisch milieu. Onder deze omstandigheden worden alleen esterbindingen verbroken. Het bleek dat hierbij slechts één koolstofverbinding ontstond.
Neem aan dat de hydrolyse van een cyclische ester op dezelfde manier verloopt als de hydrolyse van een ester.
De zuurconstante van ascorbinezuur is in 1935 bepaald door een titratie met natronloog. In figuur 1 is het pH-verloop van deze titratie weergegeven. Op het punt dat de lijn uit figuur 1 het steilst is, is alle ascorbinezuur omgezet. Uit figuur 1 is op te maken dat ascorbinezuur in deze titratie reageert als een eenwaardig zuur. Met behulp van de grafiek kan worden berekend wat de waarde is van de Kz van ascorbinezuur. Hiertoe lazen de onderzoekers de waarde van de pH af, op het punt dat de helft van alle ascorbinezuur met natronloog heeft gereageerd.
Slechts één van de OH groepen op C-2 en C-3 kan in zuur-basereacties een H+ ion afstaan. Dit kan worden verklaard met behulp van Lewisstructuren. In één van beide zuurrestionen treedt namelijk mesomerie op en in het andere zuurrestion niet. Op de uitwerkbijlage staan twee onvolledige Lewisstructuren weergegeven van de zuurrestionen die gevormd zouden worden als van ascorbinezuur een OH groep op C-2 dan wel op C-3 een H+ ion afstaat.
In later onderzoek is onderzocht hoe ascorbinezuur wordt gesynthetiseerd door planten. Het bleek dat ascorbinezuur wordt gesynthetiseerd uit de beginstof (α)D-glucose. In een aantal stappen wordt glucose eerst omgezet tot stof X. Vervolgens treden de reacties op die zijn weergegeven in figuur 2. Beide omzettingen uit figuur 2 worden gekatalyseerd door enzymen. In stap 1 en 2 wordt in planten slechts één mogelijke stereo-isomeer van de ontstane stoffen gevormd. De omzetting van stap 2 kan in het laboratorium ook worden uitgevoerd zonder enzym.
Bron 14

Structuurformule van ascorbinezuur: een vijfring met een zuurstofatoom in de ring; C-1 met een C=O-groep; C-2 en C-3 met een C=C-binding en elk een OH-groep; C-4 met een zijketen van C-5 (met OH) en C-6 (met OH en CH2).
Vraag 18 3 punten
Op basis van de beschreven reacties trok men de volgende conclusies over ascorbinezuur: een molecuul ascorbinezuur bevat geen carbonzuurgroep; een molecuul ascorbinezuur bevat een cyclische esterbinding; ascorbinezuur heeft zure eigenschappen vanwege de aanwezigheid van enolgroepen in het molecuul. Leg uit hoe men deze conclusies heeft kunnen trekken. Noteer je antwoord als volgt: als een molecuul ascorbinezuur een carbonzuurgroep had bevat, dan was er in reactie 2 ...; als een molecuul ascorbinezuur een niet-cyclische ester had bevat, dan was er in reactie 2 ...; de zure eigenschappen van ascorbinezuur worden veroorzaakt door de aanwezigheid van enolgroepen in het molecuul, want na reactie ... bleek dat ...
Bekijk het antwoord
- Als een molecuul ascorbinezuur een carbonzuurgroep had bevat, dan was er in reactie 2 meer dan een koolstofverbinding gevormd (dan was er in reactie 2 ook methanol gevormd bij de hydrolyse) (1p)
- Als een molecuul ascorbinezuur een niet-cyclische ester had bevat, dan was er in reactie 2 meer dan een koolstofverbinding gevormd (dan waren er in reactie 2 een zuur en een alcohol gevormd bij de hydrolyse) (1p)
- De zure eigenschappen worden veroorzaakt door enolgroepen, want na reactie 1 bleek dat de zure eigenschappen waren verdwenen (want na reactie 1 bleek dat de twee methylgroepen gebonden werden aan het molecuul zonder dat er een carbonzuurgroep aanwezig was) (1p)
Vraag 23 2 punten
In stap 1 en 2 van figuur 2 wordt in planten slechts één mogelijke stereo-isomeer van de ontstane stoffen gevormd. De omzetting van stap 2 kan in het laboratorium ook worden uitgevoerd zonder enzym. Leg uit of in stap 2 ook nog andere stereo-isomeren van ascorbinezuur kunnen ontstaan als de reactie wordt uitgevoerd zonder het enzym.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat in stap 2 een C=C-binding tussen C-2 en C-3 is ontstaan, en dat C-2 en C-3 een 3-omringing hebben (1p)
- Trekt de consequente conclusie dat er zonder enzym geen andere stereo-isomeren kunnen ontstaan (geen cis-trans-isomerie rond de C=C-binding in de cyclische vorm, en geen asymmetrisch C-atoom) (1p)
2019, tijdvak 1: Teixobactine
Opgavetekst
Figuur

Vereenvoudigd schema van de aminozuurtoevoeging door het NRPS. Links: module 5 en module 6, met een golflijn links en rechts; onder module 5 een S-atoom met AZ5 en AZ4 (golflijn); onder module 6 een S-atoom met AZ6. Pijl naar rechts. Rechts: module 5 met S- en een H+ ernaast; module 6 met een S-atoom, en daaronder de keten AZ6, AZ5 en AZ4 (golflijn).
Bron 5

Structuurformules van de peptideketen met module 5 en module 6, links van de reactiepijl. Beide modules zijn met een S-atoom aan de keten verbonden; de aminozuureenheden hebben restgroepen R5 en R6 en de keten loopt verder met golflijnen. Rechts van de pijl dezelfde modules, met S- en H+ bij module 5, en een extra aminozuureenheid met restgroep R4 aan de keten. Het deel van de keten dat niet is getekend, staat als golflijn of als R.
Vraag 9 2 punten
Het NRPS-enzym bestaat uit elf katalytische delen (modules) die ieder één aminozuur aan de peptideketen toevoegen. Hoe een module van het NRPS telkens één aminozuur (AZ) aan de peptideketen toevoegt, is in de figuur vereenvoudigd weergegeven. Met AZn zijn aminozuren uit het midden van de groeiende peptideketen weergegeven. Op de uitwerkbijlage is de figuur gedeeltelijk weergegeven met structuurformules. Voer de volgende opdrachten uit: geef op de uitwerkbijlage links van de reactiepijl de niet-bindende elektronenparen weer; geef met pijlen weer hoe elektronenparen worden verplaatst tijdens deze reactie.
Bekijk het antwoord
- De niet-bindende elektronenparen zijn juist weergegeven (1p)
- De pijlen die de verplaatsing van de elektronenparen weergeven, zijn juist getekend (1p)
Links van de reactiepijl zijn de niet-bindende elektronenparen getekend bij de atomen die die hebben, zoals de S- en O-atomen die daar voorkomen. Met pijlen is getekend hoe de elektronenparen verschuiven tijdens de reactie, passend bij de S- en H+ aan de rechterkant van de pijl.
Rechts van de reactiepijl onjuiste pijlen en/of onjuiste elektronenparen worden niet aangerekend.
Vraag 10 3 punten
Aan module 1 wordt als eerste gemethyleerd fenylalanine gekoppeld. In dit fenylalanine is op de aminogroep een H-atoom vervangen door een methylgroep. Aan module 2 wordt isoleucine gekoppeld, waarna de beide aminozuren aan elkaar worden gekoppeld zoals in de figuur is weergegeven. Geef de structuurformule van module 2 waaraan isoleucine en gemethyleerd fenylalanine zijn gekoppeld. Geef module 2 en de binding met het koolstofatoom van de zuurgroep van Ile weer als: module 2, gevolgd door S, gevolgd door C=O.
Bekijk het antwoord
- De restgroepen zijn juist weergegeven (1p)
- De volgorde van de aminozuureenheden en de peptidegroep zijn juist (1p)
- Het uiteinde van het fragment is juist weergegeven en de rest van de structuurformule is juist (1p)
De structuurformule van module 2 met isoleucine en gemethyleerd fenylalanine: de restgroepen zijn juist, de volgorde van de aminozuureenheden en de peptidegroep tussen beide aminozuren zijn juist, en het fragment eindigt in een golflijn met de rest van de structuurformule juist. De binding van module 2 via S aan het koolstofatoom van de zuurgroep van Ile is getekend.
Bron 6

Links van de pijl: het polypeptide gebonden aan module 11 via een S-atoom, met structuurformules van de aminozuureenheden. Een pijl wijst op enduracididine, een ringvormig aminozuur met een cyclische guanidinogroep. Onderaan een aminozuureenheid met een R-groep en een OH-groep. Rechts van de pijl (afsplitsing peptideketen): module 11 met een SH-groep, en het afgesplitste peptide teixobactine met een ester-binding (O-binding) in een ring en een R-groep onderaan.
Vraag 11 3 punten
In de structuur van het polypeptide is een aminozuureenheid enduracididine aanwezig. Dit enduracididine is aangegeven met een pijl. Dit aminozuur wordt door de bacterie gevormd uit een niet-cyclisch aminozuur. Tijdens deze reactie ontstaat een ringstructuur en worden twee H-atomen afgesplitst. Geef de structuurformule van het aminozuur enduracididine en geef de naam van het aminozuur waaruit enduracididine wordt gevormd. Gebruik Binas-tabel 67H1 of ScienceData tabel 13.7.
Bekijk het antwoord
- Noemt arginine als het aminozuur waaruit enduracididine wordt gevormd (1p)
- De carboxylgroep en de aminogroep zijn juist weergegeven (1p)
- De restgroep is juist weergegeven en de rest van de structuurformule is juist (1p)
De structuurformule van enduracididine, het ringvormige aminozuur met een cyclische guanidinogroep, met de carboxylgroep en de aminogroep juist getekend en de restgroep en de rest van de structuurformule juist. Het aminozuur waaruit het gevormd wordt, is arginine.
Wanneer het volgende antwoord is gegeven, dit goed rekenen: ‘Enduracididine is afgeleid van arginine.’
Vraag 12 3 punten
Tijdens de ringsluiting van het polypeptide wordt een ester gevormd. Uit de figuur op de uitwerkbijlage valt af te leiden welke atoomgroepen in de peptideketen betrokken zijn in deze reactie. Voer de volgende opdrachten uit: omcirkel op de uitwerkbijlage rechts van de reactiepijl de gevormde estergroep; omcirkel op de uitwerkbijlage links van de reactiepijl zowel het nucleofiele als het elektrofiele atoom; geef bij elk omcirkeld atoom aan of het als nucleofiel of als elektrofiel optreedt in de reactie.
Bekijk het antwoord
- Rechts van de pijl is de estergroep omcirkeld, met bijschrift (1p)
- Links van de pijl is het juiste O-atoom omcirkeld en aangegeven als nucleofiel (1p)
- Links van de pijl is het juiste C-atoom omcirkeld en aangegeven als elektrofiel (1p)
Rechts van de pijl is de estergroep omcirkeld, met het bijschrift. Links van de pijl is het O-atoom van de OH-groep omcirkeld en aangegeven als nucleofiel, en het C-atoom van de C=O-groep bij de thioesterbinding is omcirkeld en aangegeven als elektrofiel.
Is links van de pijl de juiste OH-groep als geheel omcirkeld, dan wordt dat niet aangerekend. Is rechts van de pijl uitsluitend het O-atoom uit de estergroep omcirkeld, dan wordt dat niet aangerekend. Zijn rechts van de pijl ook C-atomen naast de estergroep omcirkeld, dan goed rekenen.
2019, tijdvak 1: Ammoniak en energie uit afvalwater
Vraag 23 1 punt
Noem twee soorten biologische macromoleculen waarvoor de opname van stikstofverbindingen essentieel is.
Bekijk het antwoord
- Noemt twee juiste soorten biologische macromoleculen, bijvoorbeeld eiwitten (enzymen), DNA of RNA (1p)
Indien twee juist: 1 punt. Indien een of geen juist: 0 punten.
2019, tijdvak 2: Lang houdbare appels
Vraag 1 2 punten
Leg uit dat van SAM twee stereo-isomeren bestaan. Geef in je antwoord de Lewisstructuur van SAM. Gebruik hierbij de aanduiding R1 enzovoort als notatie voor de atoomgroepen rondom het S-atoom. Het methionine heeft maar één stereo-isomeer. Bij de vorming van SAM verandert de ruimtelijke bouw rondom het C*-atoom van methionine niet. De groepen rondom het S-atoom in SAM kunnen wel op twee verschillende manieren zijn gerangschikt, net als bij een koolstofatoom.
Bekijk het antwoord
- Geeft de juiste Lewisstructuur van het fragment van SAM rond het S-atoom, met de groepen rondom het S-atoom aangeduid als R1 enzovoort (1p)
- Noemt dat de groepen rondom het S-atoom verschillend zijn, of dat het S-atoom daardoor asymmetrisch is, en concludeert daaruit dat van SAM twee stereo-isomeren bestaan (1p)
De Lewisstructuur van het fragment van SAM rond het S-atoom: het S-atoom met de groepen die eraan vast zitten (de CH3-groep, de CH2-keten naar het C*-atoom en de CH2-groep van de ribose), met de groepen rondom het S-atoom aangeduid als R1 enzovoort, en de niet-bindende elektronen en formele lading van het S-atoom juist weergegeven.
Niet-bindende elektronenparen rondom de R-groepen niet aanrekenen.
Vraag 2 1 punt
Uit onderzoek blijkt dat slechts een van beide stereo-isomeren van SAM wordt gevormd door SAM-synthetase. Leg uit waarom slechts een van beide stereo-isomeren van SAM wordt gevormd door SAM-synthetase.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat SAM-synthetase stereospecifiek werkt, of dat de vorm van het actieve centrum van het enzym zodanig is dat maar één stereo-isomeer wordt gevormd (1p)
Vraag 5 2 punten
Uit het reactieschema is af te leiden dat de atomen in etheen, via SAM en ACC, uiteindelijk van methionine afkomstig zijn. Omcirkel op de uitwerkbijlage in de structuurformules van methionine, SAM en ACC de atomen die uiteindelijk in etheen terechtkomen.
Bekijk het antwoord
- De juiste atomen zijn omcirkeld in de structuurformule van ACC: de twee CH2-koolstofatomen van de ring (1p)
- De atomen in de structuurformules van SAM en methionine zijn omcirkeld die overeenkomen met de in ACC omcirkelde atomen: de twee CH2-groepen tussen het C*-atoom en het S-atoom (1p)
In de structuurformule van ACC zijn de twee CH2-koolstofatomen van de ring omcirkeld; dat zijn de C-atomen die in etheen terechtkomen. In de structuurformules van methionine en SAM zijn de twee CH2-groepen tussen het C*-atoom en het S-atoom omcirkeld; dat zijn de atomen die overeenkomen met de in ACC omcirkelde atomen.
2019, tijdvak 2: Diesel uit houtafval
Vraag 14 3 punten
Een xylose-oligomeer is een sacharide met de formule $H-(C_5H_8O_4)_n-OH$ met $3\leq n\leq20$. Xylose ($C_5H_{10}O_5$) kan worden voorgesteld als een eenheid (α)-D-glucose, waarbij de CH2-OH-groep op C-atoom nummer 5 is vervangen door een H-atoom. In een xylose-oligomeer zijn de xylose-eenheden aan elkaar verbonden door middel van de OH-groepen aan de C-atomen met nummers 1 en 4. Geef een gedeelte uit het midden van een xylose-oligomeer in structuurformule weer. Dit gedeelte moet zijn ontstaan uit twee eenheden xylose. Gebruik de notatie die ook in het informatieboek wordt gehanteerd. Gebruik Binas-tabel 67F1 of ScienceData-tabel 13.1d.
Bekijk het antwoord
- Juiste weergave van de structuur rondom het C-atoom met nummer 5 van de xylose-eenheid (1p)
- Juiste koppeling tussen twee eenheden xylose: een O-atoom tussen C-atoom 1 van de ene eenheid en C-atoom 4 van de andere (1p)
- Rest van de structuurformule, inclusief uiteinden, juist (1p)
Een gedeelte van twee xylose-eenheden in ringvorm, zoals bij glucose, met een zuurstofatoom in de ring, OH-groepen aan C-atoom 2 en 3, en bij C-atoom 5 alleen een H-atoom in plaats van een CH2OH-groep. De eenheden zijn verbonden via een O-atoom tussen C-atoom 1 van de ene eenheid en C-atoom 4 van de andere eenheid. De uiteinden van het gedeelte zijn correct afgesloten met OH-groepen of H-atomen.
De stereochemie van de koppeling en de uiteinden niet beoordelen.
Bron 7

Reactieschema van de vorming van stof B in twee stappen. Links furfural, daarnaast propanon (H3C-CO-CH3). Pijl 1 (gestippeld) geeft het organische deeltje in het kader: een furanring met een CH(OH)-groep, een CH2-groep en een C=O-groep met een CH3-groep. Pijl 2 (gestippeld) geeft stof B: de furanring met een C=C-binding in de zijketen en een C=O-groep met een CH3-groep, met daarnaast H2O en OH-.
Vraag 17 2 punten
Het organische deeltje in het kader op de uitwerkbijlage ontstaat in stap 1 uit furfural en propanon. In stap 2 wordt stof B gevormd. Hierbij neemt een OH--ion eerst een H+-ion op van het organische deeltje dat in het kader is weergegeven. Het OH--ion treedt in stap 2 op als katalysator. Voer de volgende opdrachten uit: Geef op de uitwerkbijlage in het kader alle niet-bindende elektronenparen weer. Geef met pijlen weer hoe elektronenparen worden verplaatst tijdens stap 2.
Bekijk het antwoord
- Alle niet-bindende elektronenparen van de zuurstofatomen in het kader zijn juist weergegeven (1p)
- De pijlen van stap 2 zijn juist: van het niet-bindende elektronenpaar van het OH--ion naar het H-atoom, van de C-H-binding naar het koolstofatoom naast de C=O-groep, de vorming van de C=C-binding, en het vertrek van de OH-groep (1p)
In het kader zijn de niet-bindende elektronenparen van de zuurstofatomen getekend: het ringzuurstofatoom (twee paar), het zuurstofatoom van de C=O-groep (twee paar) en het zuurstofatoom van de OH-groep (twee paar). Pijlen in stap 2: (1) een niet-bindend elektronenpaar van het OH--ion naar het H-atoom dat wordt opgenomen (er ontstaat H2O); (2) de C-H-binding van het C-atoom naast de C=O-groep schuift naar dat C-atoom; (3) het niet-bindende elektronenpaar van dat C-atoom vormt een C=C-binding met het naastliggende C-atoom; (4) de C-OH-binding schuift naar het O-atoom, waarbij de OH-groep vertrekt. Stof B bevat daardoor een C=C-binding in de zijketen.
2018, tijdvak 1: De PEF-fles
Opgavetekst
Schema

Schema met HMF in het midden en daaromheen de stoffen 1 t/m 7 en FDCA. HMF is 5-hydroxymethylfurfural: een furaanring met een CHO-groep en een CH2OH-groep. De pijlen lopen naar: FDCA (furaan-2,5-dicarbonzuur, links); 2 (5-methylfurfural: furaanring met CH3 en CHO); 1 (een zevenring met een O-atoom en een C=O-groep, een lacton); 7 (hexaan-1,6-diol: HO en OH aan een keten van zes koolstofatomen); 6 (adipinezuur: HOOC en COOH aan een keten van zes koolstofatomen); 5 (2,5-dimethylfuraan) en 4 (2,5-bis(hydroxymethyl)furaan). Stof 3 is 5-(hydroxymethyl)furaan-2-carbonzuur.
Vraag 3 3 punten
Zowel PET als PEF zijn polyesters. PEF is een copolymeer van ethaan-1,2-diol en FDCA (zie schema). Geef een gedeelte van een molecuul PEF in structuurformule weer. Dit gedeelte moet komen uit het midden van het molecuul en moet bestaan uit twee eenheden van beide monomeren.
Bekijk het antwoord
- De monomeereenheden van ethaan-1,2-diol en FDCA zijn juist en er is een juiste afwisseling van twee monomeereenheden van FDCA en twee van ethaan-1,2-diol (1p)
- De esterbindingen zijn juist weergegeven (1p)
- Begin en einde van het fragment zijn juist weergegeven (1p)
Een fragment met afwisselend twee eenheden FDCA en twee eenheden ethaan-1,2-diol, verbonden door esterbindingen (C(=O)-O). Het fragment begint en eindigt met een golflijn of een streep. Twee varianten zijn juist: begin en einde aangegeven bij de ester-C=O-groep (met ~O, -O of •O) of bij de CH2-groep (met ~CH2, -CH2 of •CH2 en O~, O- of O•).
Juiste schematische structuurformules worden goed gerekend. Begin en einde van het fragment mogen op een van de aangegeven manieren zijn weergegeven (met een golflijn, een streep of een bolletje bij O of bij CH2, zie voorbeeldtekening).
Vraag 4 1 punt
Sommige andere stoffen uit het schema kunnen ook worden gebruikt als monomeren voor polyesters. De polymeren zijn dan meestal copolymeren van twee monomeren. Eén stof uit het schema kan echter zonder een ander monomeer als grondstof dienen voor een polyester. Geef het nummer van de stof uit het schema die zonder gebruik van een ander monomeer een polyester kan vormen.
Bekijk het antwoord
- Noemt het nummer van de stof die zonder ander monomeer een polyester kan vormen: nummer 3 (nummer 1 is ook goed) (1p)
Nummer 3 is het juiste antwoord. Wanneer als antwoord nummer 1 is genoemd, dit ook goed rekenen.
2018, tijdvak 2: Mauveïne
Opgavetekst
Bron 1

Structuurformules van de drie organische beginstoffen naast elkaar: aniline (een benzeenring met een NH2-groep), o-toluïdine (een benzeenring met een NH2-groep en een CH3-groep op naburige C-atomen) en p-toluïdine (een benzeenring met een NH2-groep en een CH3-groep tegenover elkaar).
Bron 2

Structuurformule van mauveïne B op de uitwerkbijlage: een middelste ringstructuur van drie ringen met twee N-atomen, waarvan het ene N-atoom positief geladen is (N+) en een fenylgroep draagt. Links een benzeenring met een H3C-groep en een H2N-groep. Bovenaan in de rechter ring een CH3-groep. Rechts onderaan een NH-groep met een 4-methylfenylgroep (p-tolyl).
Vraag 1 2 punten
De organische beginstoffen van mauveïne zijn aniline, o-toluïdine en p-toluïdine (zie de structuurformules). Op de uitwerkbijlage is de structuurformule van mauveïne B weergegeven. In de structuur van mauveïne B is de oorspronkelijke structuur van de drie organische beginstoffen te herkennen. Omcirkel op de uitwerkbijlage de delen van het molecuul mauveïne B die afkomstig zijn van een van de organische beginstoffen. Noteer bij elk omcirkeld deel de naam van de betreffende beginstof.
Bekijk het antwoord
- De twee delen van mauveïne B die afkomstig zijn van o-toluïdine zijn juist omcirkeld (de twee benzeenringen van de kern: de linker ring met de H3C- en H2N-groep, en de ring met de CH3-groep bovenaan rechts) (1p)
- De delen afkomstig van aniline (de fenylgroep aan het positief geladen N-atoom) en van p-toluïdine (de 4-methylfenyl-NH-groep) zijn juist aangegeven, met de naam erbij (1p)
Op de structuurformule van mauveïne B zijn omcirkeld: de twee delen van o-toluïdine (de benzeenringen van de kern met de H3C-, H2N- en CH3-groepen), de fenylgroep aan het N+-atoom (aniline) en de 4-methylfenyl-NH-groep (p-toluïdine), elk met de naam van de beginstof erbij.
Vraag 6 2 punten
Bij nader onderzoek naar de structuur van de moleculen bleek dat mauveïne A in twee vormen voorkomt. Deze vormen kunnen worden opgevat als een cis- en een trans-isomeer. Geef een verklaring dat bij mauveïne A cis-trans-isomerie mogelijk is.
Bekijk het antwoord
- Noemt dat de C=N-binding star is (er is geen vrije draaiing om de C=N-binding) (1p)
- Noemt dat aan de C=N-binding ongelijke groepen zijn gebonden: aan de ene kant de gemethyleerde benzeenring en een H-atoom, aan de andere kant de asymmetrische ringstructuur (1p)
Een onjuist antwoord op vraag 6 dat het consequente gevolg is van een onjuist antwoord op vraag 5, wordt hier niet aangerekend.
2018, tijdvak 2: Haarverf
Vraag 13 3 punten
Haarverf moet hechten aan het haar, daarom is kennis van de moleculaire structuur van een haar belangrijk. Aan het oppervlak van de schubben zijn moleculen van het vetzuur 18-MEA gebonden aan het eiwit keratine. 18-MEA is aan keratine gebonden door middel van een thio-esterbinding. Deze binding is ontstaan door een condensatiereactie tussen moleculen 18-MEA en SH-groepen van cysteine-eenheden in keratinemoleculen. Geef de structuurformule van een cysteine-eenheid waaraan 18-MEA is gebonden door middel van een thio-esterbinding. De cysteine-eenheid moet afkomstig zijn uit het midden van een peptideketen. Gebruik voor de koolwaterstofrest van 18-MEA de notatie CxHy met de juiste getalwaarden voor x en y.
Bekijk het antwoord
- Begin en eind van de aminozuureenheid juist weergegeven, met ~ of - of • (1p)
- De thio-esterbinding juist weergegeven (1p)
- Juiste waarden voor x en y en de rest van de structuurformule juist (1p)
Structuurformule van een cysteine-eenheid uit het midden van een peptideketen (begin en eind van de aminozuureenheid aangegeven), met een thio-esterbinding (-C(=O)-S-) naar de koolwaterstofrest van 18-MEA in de notatie CxHy.
Is in een overigens juist antwoord de koolwaterstofrest met een schematische structuurformule weergegeven, dan 2 punten in plaats van 3.
Vraag 16 2 punten
Voordat haarverf wordt aangebracht, behandelt men soms het haar met waterstofperoxide. Tijdens deze behandeling treden allerlei redoxreacties op, die leiden tot veranderingen in de structuur van de peptideketens in keratine. Op de uitwerkbijlage is de omzetting van de peptideketen in keratine weergegeven. Leg uit of door de op de uitwerkbijlage weergegeven omzetting de primaire, de secundaire of de tertiaire structuur van de peptideketen in keratine verloren gaat.
Bekijk het antwoord
- Verklaart met de S-S-bindingen (zwavelbruggen, dwarsverbindingen) dat de tertiaire structuur betrokken is, of verklaart dat de primaire structuur (aminozuurvolgorde) en de secundaire structuur (waterstofbruggen) niet veranderen (1p)
- Concludeert dat de tertiaire structuur van de peptideketen in keratine verloren gaat (1p)
Het antwoord: de tertiaire structuur gaat verloren; de primaire en de secundaire structuur blijven behouden.
Bron 12

Schema van de verlopende reacties van PPD en 3-aminofenol. PPD wordt door oxidatie omgezet tot stof B; stof B reageert met de andere stoffen tot de eindstoffen stof 1 (kleurloos), stof 2 (paarsrood), stof 3 (kleurloos) en stof 4 (bruin), gevolgd door steeds donkerder bruintinten. De C-atomen van 3-aminofenol zijn genummerd 1 tot en met 6 rond de benzeenring (3-aminofenol: een benzeenring met een NH2-groep en een OH-groep).
Vraag 19 2 punten
In een bepaalde soort haarverf is behalve PPD ook de stof 3-aminofenol aanwezig. PPD en 3-aminofenol ondergaan opeenvolgende additie- en oxidatie-reacties. Op de uitwerkbijlage zijn de verlopende reacties weergegeven. Het mengsel met PPD en 3-aminofenol leidt tot een bruinrode haarkleur. Het is ook mogelijk om een paarsrood pigment, stof 2, te verkrijgen. Hiertoe wordt een andere beginstof gekozen dan 3-aminofenol. Wanneer in het molecuul 3-aminofenol een H-atoom aan de benzeenring is vervangen door een CH3-groep, wordt uitsluitend stof 2 gevormd. De C-atomen van 3-aminofenol op de uitwerkbijlage zijn genummerd. Leg uit op welk C-atoom van 3-aminofenol de methylgroep zich moet bevinden, zodat uitsluitend stof 2 wordt gevormd. Neem aan dat de aanwezigheid van de methylgroep de kleur van dit pigment niet verandert.
Bekijk het antwoord
- Noemt het C-atoom met nummer 6 (1p)
- Noemt dat de methylgroep de reactie van stof B en stof 1 tot stof 3 blokkeert, omdat op dat C-atoom geen H-atoom meer aanwezig is maar een methylgroep (1p)
Hoe vaak koolstofchemie in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 8, 11, 14-16, 25 | 6 | 24% |
| 2026, tijdvak 2 | 8-12, 14 | 6 | 24% |
| 2025, tijdvak 1 | 3, 13, 23-25 | 5 | 20% |
| 2025, tijdvak 2 | 5-6, 10-11, 13, 21 | 6 | 23% |
| 2024, tijdvak 1 | 17, 19, 21 | 3 | 13% |
| 2024, tijdvak 2 | 1-3, 5-6, 13-17 | 10 | 40% |
| 2023, tijdvak 1 | 3, 14-15, 23-24 | 5 | 20% |
| 2023, tijdvak 2 | 6, 10-11, 13, 19 | 5 | 21% |
| 2022, tijdvak 1 | 9, 13, 19-21 | 5 | 21% |
| 2022, tijdvak 2 | 13-14, 20, 25 | 4 | 16% |
| 2022, tijdvak 3 | 1, 14, 16-19, 22 | 7 | 29% |
| 2021, tijdvak 1 | 7, 14, 21 | 3 | 13% |
| 2021, tijdvak 2 | 8-9, 12-13, 20-21, 23 | 7 | 27% |
| 2021, tijdvak 3 | 1, 6, 8, 12-14, 18, 23 | 8 | 35% |
| 2019, tijdvak 1 | 9-12, 23 | 5 | 19% |
| 2019, tijdvak 2 | 1-2, 5, 14, 17 | 5 | 19% |
| 2018, tijdvak 1 | 3-4 | 2 | 7% |
| 2018, tijdvak 2 | 1, 6, 13, 16, 19 | 5 | 19% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens scheikunde vwo staat een vraag over koolstofchemie, samen 97 vragen (22% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2024, tijdvak 2: 10 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 24% van de vragen over koolstofchemie, daarvoor 20%. Het onderwerp krijgt de laatste jaren meer ruimte.
Oefenen met koolstofchemie
Maak de 15 nieuwste examenvragen over koolstofchemie online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over koolstofchemie
Andere onderwerpen scheikunde vwo
- Rekenen aan reacties
- Bindingen
- Reactievergelijkingen
- Scheidingsmethoden
- Redoxreacties
- Duurzame chemie
- Zuren en basen
- Stoffen en eigenschappen
- Reactiesnelheid
- Evenwichten
Koolstofchemie op andere niveaus
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen scheikunde vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker scheikunde per vraagtype nakijkt, lees je op scheikunde toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op scheikunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt koolstofchemie voor in het eindexamen scheikunde vwo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 97 vragen over koolstofchemie, 22% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen scheikunde vwo stonden de meeste vragen over koolstofchemie?
In het examen van 2024, tijdvak 2, met 10 vragen: 1-3, 5-6, 13-17.
Hoe oefen ik examenvragen over koolstofchemie?
Op deze pagina staan alle vragen over koolstofchemie met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.