Examenvragen reactievergelijkingen scheikunde vwo
52 vragen over reactievergelijkingen uit 18 centrale examens van 2018 tot en met 2026.
Reactievergelijkingen komt in 18 van de 18 examens scheikunde vwo voor, met 52 vragen (12% van alle examenvragen). Het meest in 2025, tijdvak 1 (5 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.
Alle examenvragen over reactievergelijkingen
Per examen de vragen over reactievergelijkingen, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.
Oefen de vragen over dit onderwerp online
2026, tijdvak 1: Bubbelbad
Opgavetekst
Tenzij anders vermeld, is er sprake van standaardomstandigheden: $T = 298\ \mathrm{K}$ en $p = p_0$.
Een bubbelbad is een verwarmd zitbad voor meerdere personen. De watertemperatuur is meestal zo rond de $37\ ^\circ\mathrm{C}$. Het water in een bubbelbad moet vrij worden gehouden van micro-organismen zoals bacteriën en van zogeheten zwemmersvuil (bijvoorbeeld zweet, cosmetica). Oplossingen van onderchlorigzuur ($\mathrm{HClO}$) en natriumhypochloriet ($\mathrm{NaClO}$) zijn hiervoor effectieve middelen. Beide oplossingen bevatten een sterke oxidator die zwemmersvuil afbreekt. Het chlooratoom in $\mathrm{HClO}$ en $\mathrm{ClO^-}$ wordt ‘actief chloor’ genoemd, en kan worden beschouwd als een $\mathrm{Cl^+}$ deeltje. Dit $\mathrm{Cl^+}$ is een reactief deeltje.
HClO en ClO⁻ zijn niet bestand tegen uv-straling. Ze worden afgebroken tot reactieproducten die nauwelijks een reinigende werking hebben. Zo wordt $\mathrm{HClO}$ in water afgebroken tot zoutzuur en zuurstof.
Vraag 4 2 punten
Geef de vergelijking voor deze afbraak van $\mathrm{HClO}$.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
2\,\mathrm{HClO} + 2\,\mathrm{H_2O} \rightarrow 2\,\mathrm{H_3O^+} + 2\,\mathrm{Cl^-} + \mathrm{O_2}
Het volgende antwoord goed rekenen:
2\,\mathrm{HClO} \rightarrow 2\,\mathrm{H^+} + 2\,\mathrm{Cl^-} + \mathrm{O_2}
Aanvulling: de tweede aanvulling (VW-1028-a-26-1-c-A2) vervangt het beoordelingsmodel van vraag 4 en trekt de eerdere aanvulling van 21 mei in. Voor de pijl HClO en H2O en na de pijl O2 is 1 scorepunt. Na de pijl H3O+ en Cl- en de elementbalans en de ladingbalans is 1 scorepunt. Ook $2\,\mathrm{HClO} \rightarrow 2\,\mathrm{H^+} + 2\,\mathrm{Cl^-} + \mathrm{O_2}$ is goed, met 1 scorepunt voor de pijl en 1 scorepunt voor de rest.
In bubbelbaden die worden blootgesteld aan zonlicht kan daarom beter het uv-bestendige trichloorisocyanuurzuur (TCCA) worden gebruikt. TCCA wordt industrieel gemaakt uit ureum, natronloog en chloor. Hierbij wordt onder andere het tussenproduct cyanuurzuur ($\mathrm{H_3Cy}$) gevormd. De optredende omzettingen zijn in figuur 2 onvolledig weergegeven.
Vraag 5 3 punten
Noteer op de uitwerkbijlage de formules van de deeltjes P, Q, R en S.
Reactieschema: ureum wordt via stap P tot H3Cy omgezet, via Q en R tot Cy3- en via S tot TCCA (drie chlooratomen aan de ring); de deeltjes P, Q, R en S zijn in het schema niet ingevuld. Bekijk in Opgaven, pagina 3
Bekijk het antwoord
| deeltje | formule |
|---|---|
| P | $\mathrm{NH_3}$ |
| Q | $\mathrm{OH^-}$ (+ $\mathrm{Na^+}$) |
| R | $\mathrm{H_2O}$ (+ $\mathrm{Na^+}$) |
| S | $\mathrm{Cl_2}$ |
Opmerking: Als voor P, R of S structuurformules zijn gebruikt, dit goedrekenen.
2026, tijdvak 1: Bio-SAP uit kleding
Opgavetekst
Een superabsorberend polymeer (SAP) is een materiaal dat grote hoeveelheden water kan absorberen. Dit kan bijvoorbeeld worden toegepast in luiers. Onderzoekers hebben een biologisch afbreekbaar superabsorberend polymeer (bio-SAP) ontwikkeld op basis van gebruikt katoen. Katoen bestaat voornamelijk uit cellulose en voor een klein deel uit pectine. Pectine is een polysacharide opgebouwd uit eenheden $(\alpha)$-D-galacturonzuur.
Een eenheid $(\alpha)$-D-galacturonzuur kan worden voorgesteld als een eenheid $(\beta)$-D-galactose, waarin de oriëntatie van de OH-groep op C1 anders is. Verder is de $\mathrm{CH_2OH}$-groep vervangen door een carboxylgroep.
In pectine zijn de eenheden $(\alpha)$-D-galacturonzuur aan elkaar verbonden door middel van de OH-groepen aan de C-atomen met nummers 1 en 4.
Als eerste stap wordt cellulose toegevoegd aan oplossing A. Vervolgens wordt monochloor-ethaanzuur toegevoegd aan het reactiemengsel.
In de optredende reacties wordt een klein deel van de OH-groepen in cellulose omgezet tot $\mathrm{OCH_2COO^-}$-groepen.
Bij deze reactie ontstaan behalve CMC ook chloride-ionen en water.
De omzetting van een OH-groep van cellulose is op de uitwerkbijlage onvolledig weergegeven.
Vraag 10 3 punten
Maak op de uitwerkbijlage de reactievergelijking compleet.
Gebruik structuurformules voor de organische deeltjes.
Reactievergelijking van een OH-groep van cellulose met monochloor-ethaanzuur en OH-; de pijl en de productzijde zijn onvolledig. Bekijk in Uitwerkbijlage, pagina 1
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is (structuurformules in verkorte schrijfwijze; de tekening staat in het correctievoorschrift):
\sim\mathrm{CH_2{-}OH} + 2\,\mathrm{OH^-} + \mathrm{Cl{-}CH_2{-}COOH} \rightarrow \sim\mathrm{CH_2{-}O{-}CH_2{-}COO^-} + 2\,\mathrm{H_2O} + \mathrm{Cl^-}
2026, tijdvak 2: Fischer-Tropsch
Opgavetekst
In de jaren 20 van de vorige eeuw ontwikkelden de Duitse geleerden Fischer en Tropsch een proces om synthesegas om te zetten tot vloeibare brandstoffen. Synthesegas is een gasmengsel van koolstofmono-oxide en waterstof. Bij de zogeheten Fischer-Tropsch-reactie ontstaan diverse koolwaterstoffen, vooral alkanen. Als bijproduct ontstaat alleen water.
Vraag 1 3 punten
Geef de reactievergelijking voor de vorming van een alkaan via de Fischer-Tropsch-reactie. Gebruik C_nH₂_n_+ 2 als algemene formule van een alkaan.
Bekijk het antwoord
n CO + (2n + 1) H₂ → C_nH₂_n_+ 2 + n H₂O
- links van de pijl CO en H₂ en rechts van de pijl C_nH₂_n_+ 2 en H₂O (1)
- de C-balans en de O-balans juist (1)
- de H-balans juist bij uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl (1)
2026, tijdvak 2: Polydopamine
Opgavetekst
Polydopamine is een polymeer dat hecht aan bijna alle mogelijke oppervlakken, zelfs in waterig milieu.
De synthese van het monomeer dopamine is vereenvoudigd in een blokschema weergegeven. Zie figuur 1. De structuurformules van enkele stoffen die in de synthese voorkomen, zijn onder het blokschema weergegeven.

Catechol wordt nu voornamelijk geproduceerd door de petrochemische industrie. Vlaamse wetenschappers hebben echter ontdekt dat catechol in een eenstapsreactie geproduceerd kan worden uit ferulazuur. Zie figuur 2.

Ferulazuur bevindt zich in de afvalstromen van de verwerkingsprocessen
| 250 °C onder hoge druk | ||
|---|---|---|
| e | en ethanal. | De |
van rijst, tarwe en maïs. Ferulazuur reageert bij 250 °C onder hoge druk met water tot catechol, methanol, koolstofdioxide en ethanal. De vergelijking van deze reactie is onvolledig weergegeven op de uitwerkbijlage.
Vraag 15 2 punten
Maak op de uitwerkbijlage deze vergelijking compleet. Gebruik structuurformules.

Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:

- na de pijl de structuurformules van methanol en CO₂ (1)
- na de pijl de structuurformule van ethanal en de elementbalans juist (1)
2025, tijdvak 1: Kwaliteitscontrole voor straight whiskey
Opgavetekst
Tenzij anders vermeld, is er sprake van standaardomstandigheden: $T = 298\ \mathrm{K}$ en $p = p_0$.
‘Straight whiskey’ is whiskey die minimaal twee jaar is gerijpt op eikenhouten vaten. De vaten worden eerst van binnen gebrand, waarbij door thermolyse onder andere karamel wordt gevormd. Straight whiskey heeft daarom een karakteristieke bruine kleur. Whiskey die minder lang is gerijpt, is lichter van kleur. Om deze whiskey dezelfde luxe uitstraling te geven als straight whiskey, wordt vaak de kleurstof E-150 toegevoegd aan het eindproduct. E-150 is een mengsel van verschillende stoffen dat wordt verkregen door thermolyse van sacharose ($\mathrm{C_{12}H_{22}O_{11}}$) bij 200 °C. Als eerste reageren hierbij de OH-groepen die zijn gebonden aan de C-atomen die in de ringen direct naast de etherbinding tussen de beide ringen van sacharose liggen. Onder afsplitsing van een molecuul water wordt een nieuwe etherbinding gevormd. De ontstane stof is isosachrosan.
Op de uitwerkbijlage is de vergelijking van de omzetting van sacharose tot isosachrosan onvolledig weergegeven.
Vraag 1 2 punten
Maak op de uitwerkbijlage deze vergelijking compleet. Gebruik structuurformules zoals op de bijlage.
Onvolledige vergelijking van de omzetting van sacharose tot isosachrosan met structuurformules. Bekijk in Uitwerkbijlage, pagina 1
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- de gevormde ethergroep tussen de juiste C-atomen weergegeven (1)
- na de pijl de structuurformule van H$_2$O en de rest van de structuurformule van isosachrosan (1)
Opmerking: Als water is weergegeven als H$_2$O, dit niet aanrekenen.
Een straight whiskey is wat betreft de kleur niet te onderscheiden van een whiskey waaraan E-150 is toegevoegd. Om toch onderscheid te kunnen maken is een test ontwikkeld. Deze test richt zich op de aanwezigheid van de stoffen furfural (FF) en 5-hydroxymethylfurfural (HMF) die tijdens de thermolyse van het eikenhouten vat ontstaan. De schematische structuurformules van FF en HMF zijn in figuur 1 weergegeven.
In eikenhout komt behalve cellulose ook de polysacharide xylaan ($\mathrm{H\text{-}(C_5H_8O_4)_n\text{-}OH}$) voor. Tijdens de thermolyse van het eikenhout wordt HMF gevormd uit cellulose, terwijl FF wordt gevormd uit xylaan. Het enige bijproduct van de vorming van FF uit xylaan is water.
Vraag 2 3 punten
Geef de vergelijking van de vorming van FF uit xylaan. Gebruik hierbij molecuulformules.
Structuurformules van furfural (FF) en 5-hydroxymethylfurfural (HMF). Bekijk in Opgaven, pagina 2
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
\mathrm{H\text{-}(C_5H_8O_4)_n\text{-}OH} \rightarrow n\,\mathrm{C_5H_4O_2} + (2n+1)\,\mathrm{H_2O}
Indien voor n een waarde is ingevuld, leidend tot een antwoord als:
\mathrm{H\text{-}(C_5H_8O_4)_2\text{-}OH} \rightarrow 2\,\mathrm{C_5H_4O_2} + 5\,\mathrm{H_2O}
2025, tijdvak 1: Zwavelproductie
Opgavetekst
Zwavel is een belangrijke grondstof voor onder andere de productie van zwavelzuur. Vroeger werd zwavel gedolven uit sulfaat-ertsen, maar tegenwoordig wordt vrijwel alle zwavel geproduceerd uit $\mathrm{H_2S}$, een product dat vrijkomt bij de verwerking van aardolie.
De omzetting van $\mathrm{H_2S}$ tot zwavel vindt plaats via het claus-proces. In het claus-proces verlopen twee reacties.
2\,\mathrm{H_2S}\,(g) + 3\,\mathrm{O_2}\,(g) \rightarrow 2\,\mathrm{SO_2}\,(g) + 2\,\mathrm{H_2O}\,(g)
(reactie 1)
2\,\mathrm{H_2S}\,(g) + \mathrm{SO_2}\,(g) \rightleftharpoons \tfrac{3}{x}\,\mathrm{S_x}\,(g) + 2\,\mathrm{H_2O}\,(g)
(reactie 2)
De waarde van x is hierin alleen afhankelijk van de temperatuur.
Op de uitwerkbijlage bij vraag 11 is een deel van een claus-installatie weergegeven. In reactor 1 (R1) wordt $\mathrm{H_2S}$ onvolledig omgezet volgens reactie 1. In R1 verloopt ook al deels reactie 2.
Om het $\mathrm{H_2S}$ verder om te zetten tot $\mathrm{S_x}$ volgens reactie 2 is een volgende reactor (R2) nodig. In R2 verloopt alleen reactie 2. Door het gebruik van een katalysator in R2 kan het evenwicht van reactie 2 zich snel instellen.
Om in het totale proces uiteindelijk een hoge omzettingsgraad van $\mathrm{H_2S}$ naar zwavel te verkrijgen, wordt de zuurstoftoevoer in R1 zodanig geregeld dat de molverhouding $\mathrm{H_2S} : \mathrm{O_2}$ bij de invoer in R1 2 : 1 is.
Vraag 6 2 punten
Leid de totaalvergelijking voor het claus-proces af, waarbij alle $\mathrm{H_2S}$ wordt omgezet. Gebruik hierbij reactie 1 en reactie 2.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
2\,\mathrm{H_2S} + 3\,\mathrm{O_2} \rightarrow 2\,\mathrm{SO_2} + 2\,\mathrm{H_2O}
2\,\mathrm{H_2S} + \mathrm{SO_2} \rightleftharpoons \tfrac{3}{x}\,\mathrm{S_x} + 2\,\mathrm{H_2O}
Vermenigvuldig de tweede vergelijking met 2 en tel de vergelijkingen op, dan blijft over:
6\,\mathrm{H_2S} + 3\,\mathrm{O_2} \rightarrow \tfrac{6}{x}\,\mathrm{S_x} + 6\,\mathrm{H_2O}
dus
2\,\mathrm{H_2S} + \mathrm{O_2} \rightarrow \tfrac{2}{x}\,\mathrm{S_x} + 2\,\mathrm{H_2O}
2025, tijdvak 1: Veiligheidsglas
Opgavetekst
Gelaagd veiligheidsglas is een composiet, die is opgebouwd uit twee of meer lagen glas, met daartussen steeds een laag van een kunststof. Dit soort veiligheidsglas wordt gebruikt in auto's en als kogelwerend glas. De kunststof is vervormbaar, waardoor veiligheidsglas beter bestand is tegen breuk en er geen stukken glas loslaten als een glaslaag toch breekt. De glaslagen zorgen voor krasbestendigheid en vormvastheid. De meest gebruikte kunststof voor gelaagd glas is het willekeurig (random) copolymeer PVA-PVB. In figuur 1 is de structuurformule gegeven van de twee monomeer-eenheden in de keten van PVA-PVB. Hierbij staat VA voor vinylalcohol en VB voor vinylbutyral.
PVA-PVB wordt geproduceerd door PVA in een waterige oplossing te laten reageren met butanal. Hierbij reageren steeds twee OH-groepen van naast elkaar gelegen VA-eenheden met één molecuul butanal. Bij deze reactie wordt een willekeurig (random) copolymeer gevormd en ontstaat nog één andere stof. Op de uitwerkbijlage is deze omzetting onvolledig weergegeven.
Vraag 12 3 punten
Maak de vergelijking op de uitwerkbijlage compleet. Gebruik hierbij de structuurformule van butanal.
Onvolledige reactievergelijking van PVA met butanal tot PVA-PVB en een andere stof. Bekijk in Uitwerkbijlage, pagina 3
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is:
- voor de pijl de structuurformule van butanal (1)
- voor de pijl de index 3 (1)
- H2O na de pijl en dezelfde waarde voor de coëfficiënten van de ontbrekende stof voor de pijl en van H2O (1)
Vraag 17 2 punten
Geef de vergelijking van de reactie die tijdens de titratie verloopt. Gebruik structuurformules voor de koolstofverbindingen.
Bekijk het antwoord
Een voorbeeld van een juist antwoord is de reactie van ethaanzuur met OH$^-$, met structuurformules voor de koolstofverbindingen:
\mathrm{CH_3COOH} + \mathrm{OH^-} \rightarrow \mathrm{CH_3COO^-} + \mathrm{H_2O}
2025, tijdvak 2: DCDA
Opgavetekst
Figuur 2 Blokschema van het industriële productieproces van DCDA

Blokschema van het productieproces: calciumcyaanamide ($CaCN_2$), water en koolstofdioxide gaan naar reactor 1 (R1). Vervolgens gaat het mengsel naar scheidingsruimte 1 (S1), waar stof X wordt verwijderd, daarna naar reactor 2 (R2) en scheidingsruimte 2 (S2), waar DCDA uitkristalliseert.
Vraag 1 2 punten
In figuur 2 is het industriële productieproces van DCDA vereenvoudigd met een blokschema weergegeven. Calciumcyaanamide ($CaCN_2$), water en koolstofdioxide worden reactor 1 (R1) ingeleid. Calciumcyaanamide is een sterke base. In R1 reageren calciumcyaanamide, koolstofdioxide en een overmaat water tot het zwakke zuur cyaanamide (H2N–C≡N) en de vaste stof X. Stof X wordt in scheidingsruimte 1 (S1) verwijderd. Hierbij wordt het mengsel in S1 op kamertemperatuur gehouden. Geef de vergelijking van de reactie die optreedt in R1. Gebruik formules voor alle stoffen en neem aan dat uitsluitend cyaanamide en de vaste stof X ontstaan.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl $CO_2$ en $H_2O$ (of $H_2CO_3$) en rechts van de pijl $CaCO_3$ (stof X) (1p)
- Links van de pijl $CaCN_2$ en rechts van de pijl $CH_2N_2$ (cyaanamide) (1p)
Een juiste vergelijking met structuurformules is ook goed. Een vergelijking met ionen (Ca2+ en $CN_2^{2-}$) telt ook mee.
2025, tijdvak 2: Gaatjes
Vraag 7 2 punten
Gaatjes worden veroorzaakt door bacteriën in tandplak die suikers uit voeding omzetten tot zuren, waardoor de pH in de tandplak daalt. Een voorbeeld van zo’n bacteriële omzetting is de reactie van sacharose met één andere stof tot 2-hydroxypropaanzuur. Hierbij is 2-hydroxypropaanzuur het enige reactieproduct. Geef de vergelijking van deze omzetting. Gebruik molecuulformules. Gebruik Binas-tabel 67F2 of ScienceData-tabel 13.1.
Bekijk het antwoord
- Rechts van de pijl staat $C_3H_6O_3$ (2-hydroxypropaanzuur), met de coëfficiënt 4 (1p)
- Links van de pijl staan $C_{12}H_{22}O_{11}$ en $H_2O$, en de elementbalans klopt (1p)
2025, tijdvak 2: 3x productie van aniline
Opgavetekst
Figuur 1 Structuurformule van aniline

Structuurformule van aniline.
Vraag 14 3 punten
Ruim 100 jaar geleden werd aniline industrieel geproduceerd met het Béchamp-proces: in enkele stappen reageert nitrobenzeen ($C_6H_5NO_2$) met ijzer en water tot aniline en $Fe_3O_4$. Geef de vergelijking van het Béchamp-proces in molecuulformules.
Bekijk het antwoord
- De stoffen links en rechts van de pijl zijn juist (1p)
- De C-balans, N-balans, Fe-balans en H-balans kloppen (1p)
- De O-balans klopt, in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules links en rechts van de pijl ($4\,C_6H_5NO_2 + 9\,Fe + 4\,H_2O \rightarrow 4\,C_6H_5NH_2 + 3\,Fe_3O_4$ is het voorbeeld) (1p)
2025, tijdvak 2: De geur van kater-urine
Figuur 2 Omzettingen van MBG tot felinine

Vereenvoudigd schema van de betrokken omzettingen: in stap 1 wordt MBG omgezet tot MBCG, in stap 2 wordt MBCG omgezet tot felinine.
Uitwerkbijlage bij vraag 23: reactievergelijking van stap 1

Onvolledige reactievergelijking van stap 1, met de structuurformule van MBG. Voor de pijl staan MBG en een tweede stof (water) die de leerling invult; na de pijl staan twee stoffen (MBCG en glutaminezuur) die de leerling invult.
Vraag 23 3 punten
Felinine wordt in het lichaam van katten door hydrolyse gevormd uit MBG. In figuur 2 zijn de betrokken omzettingen vereenvoudigd weergegeven. Op de uitwerkbijlage is de reactievergelijking van stap 1 nogmaals weergegeven. Maak op de uitwerkbijlage de reactievergelijking van stap 1 compleet. − Gebruik (eventueel schematische) structuurformules. − Gebruik voor de formule van glutaminezuur Binas-tabel 67H1 of ScienceData-tabel 13.7c.
Bekijk het antwoord
- De structuurformule van water staat voor de pijl (1p)
- De (schematische) structuurformule van MBCG staat na de pijl (1p)
- De structuurformule van glutaminezuur staat na de pijl (1p)
De reactievergelijking van stap 1: water voor de pijl, en na de pijl MBCG en glutaminezuur, met de (schematische) structuurformules van die stoffen.
Als in plaats van de structuurformule van water de molecuulformule is gegeven, dan wordt dat goed gerekend.
2024, tijdvak 1: DME uit koolstofdioxide
Opgavetekst
figuur

Structuurformule van methoxymethaan (DME): CH3-O-CH3.
Vraag 1 4 punten
Een productieproces voor DME (methoxymethaan, zie de figuur) uit koolstofdioxide en waterstof bestaat uit twee opeenvolgende reacties. Reactie 1: $CO_2 (g) + 3 H_2 (g) \rightarrow CH_3OH (g) + H_2O (g)$. Reactie 2: $2 CH_3OH (g) \rightarrow CH_3-O-CH_3 (g) + H_2O (g)$. De vormingswarmte van DME bedraagt -1,84·10^5 J mol^-1. Voer de volgende opdrachten uit: geef de totaalvergelijking van de vorming van DME uit CO2 en H2; bereken de reactiewarmte van deze vorming van DME per mol DME.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl uitsluitend CO2 en H2 (totaalvergelijking). (1p)
- Rechts van de pijl uitsluitend H2O en CH3-O-CH3 (of C2H6O), en de elementbalans klopt, bijvoorbeeld 2 CO2 + 6 H2 -> CH3-O-CH3 + 3 H2O. (1p)
- Gebruikt de absolute waarden van de vormingswarmtes (CO2 3,94·10^5 J mol^-1, H2O 2,42·10^5 J mol^-1, DME 1,84·10^5 J mol^-1) en verwerkt de coëfficiënten. (1p)
- De rest van de berekening: reactiewarmte -1,22·10^5 J per mol DME. (1p)
Aanvulling op het correctievoorschrift, bij vraag 1: als de leerling de vergelijking CO2 (g) + 3 H2 (g) + CH3OH -> CH3-O-CH3 (g) + 2 H2O (g) geeft, met de berekende reactiewarmte -0,35·10^5 J mol^-1, dan krijgt de leerling 3 scorepunten. Een reactiepijl in plaats van een evenwichtsteken is goed.
2024, tijdvak 1: Microbolletjes
Opgavetekst
figuur 2

Structuurformule van het copolymeer PLGA, opgebouwd uit melkzuur- en glycolzuureenheden met esterbindingen.
Bron 7

Onvolledige vergelijking van de hydrolyse van PLGA. Links: HO, een keten van eenheden met index m en een keten met index n, en H. Daarna een plusteken en twee open plaatsen. Rechts van de pijl staan twee open plaatsen met een plusteken ertussen.
Vraag 11 3 punten
Het copolymeer PLGA (figuur 2) heeft als monomeren melkzuur en glycolzuur. Maak op de uitwerkbijlage de vergelijking van de volledige hydrolyse van PLGA compleet met de ontbrekende stoffen en coëfficiënten. Gebruik structuurformules voor de koolstofverbindingen.
Bekijk het antwoord
- De structuurformule van melkzuur. (1p)
- De structuurformule van glycolzuur. (1p)
- Links van de pijl H2O, en de elementbalans klopt bij uitsluitend de juiste formules links en rechts van de pijl. (1p)
Links van de pijl: PLGA en H2O. Rechts van de pijl: de structuurformule van melkzuur (CH3-CH(OH)-COOH) en de structuurformule van glycolzuur (HO-CH2-COOH). De elementbalans klopt bij uitsluitend de juiste formules links en rechts van de pijl.
2024, tijdvak 2: Distikstoftetraoxide
Figuur

Structuurformule van monomethylhydrazine (MMH): CH3-NH-NH2.
Vraag 21 3 punten
N2O4 kan in een raketmotor worden gebruikt als oxidator. De brandstof is hierbij bijvoorbeeld monomethylhydrazine (MMH, zie de figuur). MMH en N2O4 vormen een zogeheten 'hypergool mengsel'. Dat is een mengsel dat spontaan ontbrandt als de stoffen worden gemengd. Onderzoek heeft uitgewezen dat er bij contact tussen MMH en N2O4 twee reacties verlopen. Eerst verloopt een ontstekingsreactie (reactie 1) die genoeg energie levert, zodat de uiteindelijke verbrandingsreactie (reactie 2) kan starten. In reactie 2 worden MMH en N2O4 omgezet tot stikstof, koolstofdioxide en waterdamp. Geef de vergelijking van reactie 2. Gebruik hierbij molecuulformules.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl CN2H6 en N2O4 (1p)
- Rechts van de pijl N2, CO2 en H2O (1p)
- De elementbalans bij uitsluitend de juiste formules links en rechts van de pijl (1p)
Vergelijking: 4 CN2H6 + 5 N2O4 → 9 N2 + 4 CO2 + 12 H2O. De coëfficiënten moeten de kleinst mogelijke gehele getallen zijn; tribune-ionen of andere coëfficiënten levert 1 punt aftrek op.
2023, tijdvak 1: Biodiesel uit algen
Vraag 1 2 punten
Door fotosynthese ontstaat eerst glucose, waarbij tevens zuurstof ontstaat. Glucose wordt vervolgens met een deel van deze zuurstof volledig omgezet tot pyrodruivenzuur ($C_3H_4O_3$) en water. Geef de reactievergelijking van de omzetting van glucose tot pyrodruivenzuur.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl $C_6H_{12}O_6$ en rechts van de pijl $C_3H_4O_3$ en $H_2O$ (1p)
- Links van de pijl $O_2$, en een elementbalans in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules (1p)
Voorbeeld van een juist antwoord: C6H12O6 + O2 → 2 C3H4O3 + 2 H2O. Let op de coëfficiënten, zie de vakspecifieke regel in globalAiContext.
2023, tijdvak 1: Gerolsteiner®
Opgavetekst
Figuur 1

Schematische doorsnede van de ondergrond bij Gerolstein. Boven het aardoppervlak stroomt neerslag + $CO_2$ naar beneden. Onder het aardoppervlak ligt het gesteente dolomiet ($Ca_xMg_{(1-x)}CO_3$), en bij de bron komt $H_2O + CO_2$ vrij. In de ondergrond zijn He, $Mg^{2+}$, $Ca^{2+}$, $HCO_3^-$, $H_2O$ en $CO_2$ aangegeven, en onderaan staat de aardmantel.
Vraag 6 3 punten
Gerolsteiner® is een Duits merk koolzuurhoudend mineraalwater uit Gerolstein, een kleine stad in de Eifel. In de ondergrond van Gerolstein bevindt zich het gesteente dolomiet. Dolomiet reageert met opgelost koolstofdioxide dat afkomstig is uit neerslag of uit dieper gelegen aardlagen. In figuur 1 is schematisch weergegeven hoe koolzuurhoudende neerslag in contact komt met dolomiet, waardoor Gerolsteiner® mineraalwater wordt gevormd. De waarde van x in de verhoudingsformule van dolomiet ligt tussen nul en een. Geef met behulp van figuur 1 de vergelijking van de reactie van dolomiet met opgelost koolstofdioxide.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl $H_2O + CO_2$ en rechts van de pijl $HCO_3^-$ (1p)
- Links van de pijl $Ca_xMg_{(1-x)}CO_3$ en rechts van de pijl $Ca^{2+}$ en $Mg^{2+}$ (1p)
- De elementbalans in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules (1p)
Voorbeeld van een juist antwoord: $Ca_xMg_{(1-x)}CO_3 + H_2O + CO_2 \rightarrow x Ca^{2+} + (1-x) Mg^{2+} + 2 HCO_3^-$. Ook goed rekenen: $Ca_xMg_{(1-x)}CO_3 + H_2CO_3 \rightarrow x Ca^{2+} + (1-x) Mg^{2+} + 2 HCO_3^-$.
2023, tijdvak 2: PFOA
Vraag 14 2 punten
Teflon™ wordt onder andere gebruikt voor anti-aanbakpannen. Het is een polymeer van tetrafluoretheen.
Geef de vergelijking voor de vorming van polytetrafluoretheen uit tetrafluoretheen. Gebruik hierbij structuurformules.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl de structuurformule van tetrafluoretheen (1p)
- Rechts van de pijl de structuurformule van polytetrafluoretheen en de elementbalans (1p)
2023, tijdvak 2: Vonkremmers
Vraag 21 4 punten
Zwavelhexafluoride (SF6) wordt industrieel geproduceerd uit de elementen zwavel en fluor (proces 1). Fluor (F2) is een giftig en agressief gas. Onderzoekers hebben daarom een andere syntheseroute ontwikkeld (proces 2). De reacties van proces 2 verlopen bij aanzienlijk lagere temperatuur dan bij proces 1.
In proces 2 treden drie reacties op:
$4 KF + S + 2 Br_2 \rightarrow SF_4 + 4 KBr$ (reactie 1)
$SF_4 + 2 CoF_3 \rightarrow SF_6 + 2 CoF_2$ (reactie 2)
$2 CoF_2 + F_2 \rightarrow 2 CoF_3$ (reactie 3)
In proces 2 wordt netto geen CoF3 verbruikt.
De vormingswarmte van SF6 is $-12{,}25\cdot10^{5}$ J mol−1.
Voer de volgende opdrachten uit:
− Geef de totaalvergelijking van proces 2.
− Bereken de reactiewarmte van proces 2 per mol SF6.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl uitsluitend KF, S, Br2 en F2 (1p)
- Rechts van de pijl SF6 en KBr, en de elementbalans (1p)
- De absolute waarden van de vormingswarmtes en de verwerking van de coëfficiënten (1p)
- De rest van de berekening: de reactiewarmte is −5,33·10^5 J mol−1 per mol SF6 (1p)
Het CV gebruikt de vormingswarmtes van KF en KBr: −5,67·10^5 en −3,94·10^5 J mol−1. Totaalvergelijking: $4 KF + S + 2 Br_2 + F_2 \rightarrow SF_6 + 4 KBr$. Reactiewarmte: $(4\cdot5{,}67-12{,}25-4\cdot3{,}94)\cdot10^{5}=-5{,}33\cdot10^{5}$ J mol−1. Absolute waarden van de vormingswarmtes tellen mee als ze juist zijn verwerkt.
Vraag 23 4 punten
Zwavelhexafluoride is niet giftig, maar het is wel een sterk broeikasgas. Het is mogelijk om zwavelhexafluoride in hoogspanningsschakelaars te vervangen door andere stoffen, zoals Novec™ 4710 ($C_4F_7N$).
Deze stof wordt in enkele stappen gemaakt. In het totale proces zijn de beginstoffen hierbij methylpropaanzuur, HF en NH3. De andere stoffen die worden gevormd, zijn waterstof en water.
Bij de omzettingen blijft het koolstofskelet gelijk, maar wordt de COOH-groep omgezet tot een CN-groep.
Geef de vergelijking voor deze vorming van Novec™ 4710.
Gebruik hierbij structuurformules voor de koolstofverbindingen.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl het koolstofskelet van methylpropaanzuur (1p)
- Links van de pijl de rest van de structuurformule van methylpropaanzuur (1p)
- Rechts van de pijl de structuurformule van Novec™ 4710, consequent met de structuurformule van methylpropaanzuur (1p)
- Links van de pijl HF en NH3, en rechts van de pijl H2 en H2O, en de elementbalans (1p)
2022, tijdvak 1: Niacine
Opgavetekst
figuur 1

Links: picoline, een pyridinering met een CH3-groep op het derde koolstofatoom van de ring, gerekend vanaf het N-atoom (3-picoline). Rechts: niacine, een pyridinering met een COOH-groep op dezelfde plek (pyridine-3-carbonzuur).
Vraag 14 4 punten
Niacine (vitamine B3) is een vitamine die van belang is voor het functioneren van een groot deel van de enzymsystemen in het lichaam. Er bestaan productieprocessen om niacine uit goedkope fossiele grondstoffen te produceren. In de eerste stap van zo'n proces wordt picoline gevormd. In de tweede stap wordt picoline omgezet tot niacine. De structuurformules van picoline en niacine zijn in figuur 1 weergegeven. In de eerste stap wordt picoline gemaakt uit propanal, prop-2-enal en ammoniak. Prop-2-enal is een aldehyde met molecuulformule $C_3H_4O$. In deze reactie worden behalve picoline ook water en nog een andere stof gevormd. Geef de vergelijking van deze vorming van picoline. Gebruik structuurformules voor de organische deeltjes.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl de juiste structuurformule van propanal (1p)
- Links van de pijl de juiste structuurformule van prop-2-enal (1p)
- Links van de pijl NH3, en rechts van de pijl H2O en H2 en de structuurformule van picoline juist (1p)
- De elementbalans is juist bij uitsluitend de juiste formules links en rechts van de pijl (1p)
Verwacht: propanal (H3C-CH2-CHO) + prop-2-enal (H2C=CH-CHO) + NH3 geeft picoline + H2 + 2 H2O. Ammoniak, water of waterstof met een structuurformule: niet aanrekenen. Indien het antwoord met butanal (H3C-CH2-CH2-CHO) en CH4 als tweede stof is gegeven: 3 punten. Coefficienten niet in de kleinst mogelijke gehele getallen: 1 punt aftrek (vakspecifieke regel 3).
2022, tijdvak 2: Cadmiumgeel
Vraag 1 2 punten
Tenzij anders vermeld, is er sprake van standaardomstandigheden: T = 298 K en p = p0.
In de negentiende en begin twintigste eeuw werden door de chemische industrie veel nieuwe pigmenten ontwikkeld, zoals cadmiumgeel (cadmiumsulfide, $CdS$). Cadmiumgeel werd onder andere gemaakt door de reactie van cadmiumcarbonaat met zwavel (S). Bij deze reactie ontstaan behalve cadmiumsulfide ook zwaveldioxide en koolstofdioxide.
Geef de vergelijking van deze vorming van cadmiumsulfide uit zwavel en cadmiumcarbonaat.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl $CdCO_3$ en $S$. (1p)
- Rechts van de pijl $CdS$, $SO_2$ en $CO_2$, en de elementbalans juist bij uitsluitend de juiste formules links en rechts van de pijl (voorbeeld: $2\,CdCO_3 + 3\,S \rightarrow 2\,CdS + SO_2 + 2\,CO_2$). (1p)
Als is gebruikgemaakt van de formule $S_2$ of $S_8$ voor zwavel, dit niet aanrekenen.
Vraag 4 2 punten
Helaas bleek cadmiumgeel op de lange termijn niet chemisch stabiel. Op verschillende schilderijen zijn drie opeenvolgende aantastingen van cadmiumgeel waargenomen:
- verbleking door de vorming van cadmiumsulfaat;
- de vorming van kleine witte vlekken waarin vooral cadmiumsulfaatmonohydraat aanwezig is;
- verkleuring door onder andere de vorming van lood(II)sulfaat $PbSO_4$. Deze verkleuring trad alleen op nadat vernis was aangebracht op een al aangetast schilderij.
De omzetting van cadmiumgeel met zuurstof tot cadmiumsulfaatmonohydraat treedt alleen op in vochtige lucht.
Geef de vergelijking van de omzetting van cadmiumgeel tot cadmiumsulfaatmonohydraat.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl $CdS$, $O_2$ en $H_2O$. (1p)
- Rechts van de pijl $CdSO_4\cdot H_2O$, en de elementbalans juist bij uitsluitend de juiste formules links en rechts van de pijl (voorbeeld: $CdS + 2\,O_2 + H_2O \rightarrow CdSO_4\cdot H_2O$). (1p)
Een antwoord als het volgende goed rekenen: $CdS + 2\,O_2 \rightarrow CdSO_4$ en $CdSO_4 + H_2O \rightarrow CdSO_4\cdot H_2O$.
2022, tijdvak 2: Merox
Opgavetekst
Figuur 1

Onvolledig blokschema van het Merox-proces. Getekend zijn: de ingangen natronloog en onzuiver lpg naar reactor R1; uit R1 lpg naar boven; uit R1 natronloog met NaRS-oplossing naar reactor R2; uit R2 een stroom met een * naar rechts. Ontbreekt: de scheidingsruimte(n) en de stofstromen daarna, zoals de opdracht vraagt.
Vraag 9 2 punten
Het reactiemengsel wordt onderin R1 afgetapt en doorgevoerd naar reactor 2 (R2). In R2 wordt een overmaat lucht door de oplossing afkomstig van R1 geleid, waarbij disulfides (R–S–S–R) worden gevormd. De totaalvergelijking van de reacties die in R1 en R2 verlopen, is hieronder weergegeven.
$4\,R–SH + O_2 \rightarrow 2\,R–S–S–R + 2\,H_2O$ (totaalreactie)
Geef de vergelijking van de reactie die verloopt in R2.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl $R–S^-$ en $O_2$, en rechts van de pijl $R–S–S–R$. (1p)
- Links van de pijl $H_2O$, rechts van de pijl $OH^-$, en de elementbalans juist bij uitsluitend de juiste formules links en rechts van de pijl (voorbeeld: $4\,R–S^- + O_2 + 2\,H_2O \rightarrow 2\,R–S–S–R + 4\,OH^-$). (1p)
2022, tijdvak 2: Voedsellijm
Opgavetekst
Figuur 1

Koppeling van de restgroepen. Links: ~CH2–CH2–C(=O)–NH2 (glutamine-eenheid) plus H3N+–CH2~ (lysine-eenheid). Tussen beide een pijl met twee tegengestelde pijlpunten (evenwicht). Rechts: ~CH2–CH2–C(=O)–NH–CH2~ plus X.
Bron 7

Onvolledige reactievergelijking op de uitwerkbijlage: ~CH2–CH2–C(=O)–NH2 (glutamine-eenheid) + H2O → (in te vullen: de gevormde aminozuureenheid) + NH3. Daaronder de regel 'ontstane aminozuureenheid: …' om in te vullen.
Vraag 22 2 punten
Wanneer geen lysine-restgroepen of ongebonden aminozuren beschikbaar zijn, katalyseert TG ook de reactie tussen de restgroep van glutamine-eenheden en water. Hierbij wordt een andere aminozuur-eenheid gevormd en ontstaat ammoniak. Deze omzetting is op de uitwerkbijlage onvolledig weergegeven.
Maak de vergelijking op de uitwerkbijlage compleet en geef de naam van de aminozuureenheid die hierbij wordt gevormd.
Bekijk het antwoord
- De reactievergelijking juist: $\sim CH_2–CH_2–C(=O)–NH_2 + H_2O \rightarrow \sim CH_2–CH_2–C(=O)–OH + NH_3$. (1p)
- Glutaminezuur / Glu als de naam van de aminozuureenheid. (1p)
2022, tijdvak 3: Biodiesel uit sheaboter
Opgavetekst
tabel 1
| vetzuur | afkorting |
|---|---|
| linolzuur | L |
| oliezuur | O |
| palmitinezuur | P |
| stearinezuur | S |
Vraag 11 3 punten
De oliën en vetten uit sheanoten worden toegepast in onder andere cosmetica en margarine. De meest voorkomende vetzuren in deze triglyceriden in sheaboter zijn gegeven in tabel 1.
Onderzocht wordt of sheaboter ook geschikt is als grondstof voor biodiesel. Biodiesel wordt verkregen door de reactie van methanol met de triglyceriden. In deze reactie worden de vetzuren volledig omgezet tot methylesters. Het meest voorkomende triglyceride in sheaboter wordt aangeduid met de afkorting SOS.
Geef de vergelijking van de reactie van het triglyceride SOS met methanol. Gebruik hierbij voor de koolwaterstofrest van de vetzuren de notatie CxHy met de juiste getalwaarden voor x en y.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl de structuurformule van SOS: glycerol waarvan de twee buitenste OH-groepen zijn veresterd met stearinezuur ($C_{17}H_{35}$) en de middelste OH-groep met oliezuur ($C_{17}H_{33}$) (1p)
- Links van de pijl de structuurformule van methanol en rechts van de pijl de structuurformules van de methylesters van de vetzuren, consequent juist: twee keer stearinezuurmethylester en één keer oliezuurmethylester (1p)
- Rechts van de pijl de structuurformule van glycerol en de elementbalans juist, bij uitsluitend de juiste formules links en rechts van de pijl (1p)
Aanvulling op het correctievoorschrift (pagina 10, vraag 11): als de vergelijking deels in molecuulformules is weergegeven, dit niet aanrekenen. Voorbeeld van een juist antwoord: $C_3H_5(OCOC_{17}H_{35})(OCOC_{17}H_{33})(OCOC_{17}H_{35}) + 3CH_3OH \rightarrow C_3H_5(OH)_3 + 2\,CH_3OCOC_{17}H_{35} + CH_3OCOC_{17}H_{33}$.
Vraag 13 3 punten
In een proefopstelling werd een monster van de gevormde biodiesel verbrand. Het bleek dat onder de gebruikte omstandigheden 10% van de koolstofatomen werd omgezet tot koolstofmono-oxide en de rest tot koolstofdioxide.
Geef de vergelijking van de verbranding van deze biodiesel.
De gemiddelde molecuulformule van de biodiesel is $C_{18}H_{36}O_2$.
Bekijk het antwoord
- Links en rechts van de pijl uitsluitend de juiste formules (1p)
- De koolstof- en de waterstofbalans juist, waarbij $CO_2 : CO = 9 : 1$ (1p)
- De zuurstofbalans juist (1p)
Voorbeeld van een juist antwoord: $10C_{18}H_{36}O_2 + 251O_2 \rightarrow 162CO_2 + 180H_2O + 18CO$.
2021, tijdvak 1: ‘Groene’ verf?
Bron 1

Reactieschema op de uitwerkbijlage bij vraag 4. Links van het plusteken: een reactief pigment, een triazinering met twee Cl-atomen en een NH-groep met de rest R. Rechts van het plusteken: een cellulose-eenheid in katoen, met een CH2OH-groep, een OH-groep en een golflijn naar de rest van het polymeer. Rechts van de pijl is niets ingevuld.
Vraag 4 2 punten
Een reactief pigment wordt gevormd door een geschikt pigment te laten reageren met dichloortriazine. Het gevormde reactieve pigment reageert vervolgens met het katoen. De reactie van het reactieve pigment met katoen is een substitutiereactie. Het O-atoom van een OH-groep van katoen valt als nucleofiel aan op één van de twee C-atomen waaraan een Cl-atoom is gebonden. Maak de reactievergelijking op de uitwerkbijlage compleet. Gebruik schematische structuurformules zoals op de uitwerkbijlage.
Bekijk het antwoord
- Rechts van de pijl is de binding van het O-atoom van een OH-groep van cellulose aan het reactieve pigment juist weergegeven (1p)
- Rechts van de pijl is de rest van de structuurformule van het cellulose-pigment juist, en naast de pijl staat H-Cl (of H+ en Cl-), met alle coëfficiënten gelijk aan 1 (1p)
Rechts van de pijl staat het cellulose-pigment: het O-atoom van de OH-groep van de cellulose-eenheid is gebonden aan het C-atoom van het reactieve pigment dat eerst het Cl-atoom droeg, en de rest van de structuurformule van het pigment is juist. Daarnaast H-Cl (of H+ en Cl-), en alle coëfficiënten zijn gelijk aan 1.
Wanneer een juiste reactievergelijking is gegeven waarin twee of drie moleculen van het reactieve pigment reageren, dit niet aanrekenen. Wanneer na de pijl de cellulose-eenheid met een onjuiste ruimtelijke configuratie is weergegeven, dit niet aanrekenen. Wanneer H-Cl is weergegeven als HCl, dit niet aanrekenen.
2021, tijdvak 1: Chloropreenfabriek
Opgavetekst
Bron 2

Uitwerkbijlage bij vraag 6. Boven: structuurisomeer 1, de Lewisstructuur van een niet-cyclisch deeltje met een C=C-binding, een Cl-atoom onder het derde C-atoom en een + bij het vierde C-atoom. Onder: structuurisomeer 2, de keten van vier C-atomen (C1 t/m C4) met H-atomen, met links en rechts daarvan de twee grensstructuren die onvolledig zijn weergegeven, verbonden door een dubbele pijl.
Bron 4

Uitwerkbijlage bij vraag 9: het onvolledige mechanisme van de reactie van 3,4-DCB met OH-. Links: 3,4-DCB (H2C=CH-CHCl-CH2Cl) met de Cl-atomen en H-atomen, de niet-bindende elektronenparen en de formele lading zijn niet volledig weergegeven. Midden: OH- met een negatieve lading. Rechts van de pijl: het begin van het product, chloropreen (H2C=CH-CCl=CH2), met H-O-H en een open stuk waarvoor de leerling de rest invult.
Vraag 9 3 punten
In reactor 3 (R3) reageert ten slotte 3,4-DCB met natronloog tot chloropreen en een oplossing van natriumchloride. Het chloropreen verlaat R3 als gasstroom. Het mechanisme van deze reactie is op de uitwerkbijlage onvolledig weergegeven. Voer op de uitwerkbijlage de volgende opdrachten uit: - Maak de reactievergelijking compleet. - Geef de niet-bindende elektronenparen en formele lading(en) weer. - Geef met pijlen weer hoe elektronenparen worden verplaatst tijdens de reactie.
Bekijk het antwoord
- Rechts van de pijl is als enige extra deeltje $Cl^-$ genoteerd (1p)
- De niet-bindende elektronenparen en de formele lading zijn juist weergegeven (1p)
- De pijlen geven de juiste verplaatsing van de elektronenparen weer (1p)
Rechts van de pijl staan chloropreen, water en als enige extra deeltje $Cl^-$. De niet-bindende elektronenparen en de formele ladingen zijn juist weergegeven, en de pijlen geven de juiste verplaatsing van elektronenparen weer (het elektronenpaar van OH- wordt gebruikt om een H-atoom van het 3,4-DCB weg te nemen, en het Cl-atoom vertrekt met een elektronenpaar).
2021, tijdvak 1: Suikerbatterij
Vraag 19 2 punten
Reactie III: het ontstane $C_5H_9O_4$-Pi wordt weer omgezet tot $C_6H_{11}O_5$-Pi en H-Pi. Het $C_5H_9O_4$-Pi is hierbij de enige bron van koolstofatomen. Geef met behulp van de figuur de vergelijking voor reactie III.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl $C_5H_9O_4$-Pi en $H_2O$, rechts van de pijl $C_6H_{11}O_5$-Pi en H-Pi (1p)
- De elementbalans is juist, bij uitsluitend de juiste formules links en rechts van de pijl (1p)
2021, tijdvak 2: Waterstofauto's die methaanzuur tanken
Vraag 1 3 punten
Methaanzuur wordt momenteel industrieel bereid in drie stappen: 1 waterstof reageert met koolstofdioxide tot methanol en water; 2 methanol reageert met koolstofmonooxide tot methylmethanoaat; 3 methylmethanoaat reageert met water tot methaanzuur en methanol. Geef de reactievergelijking van stap 3 in structuurformules.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl de structuurformule van methylmethanoaat en van water (1p)
- Rechts van de pijl de structuurformules van methaanzuur en methanol (1p)
- De elementbalans juist bij uitsluitend de juiste formules links en rechts van de pijl (1p)
Water als H2O hoeft niet aangerekend te worden. Is links van de pijl methylethanoaat en rechts ethaanzuur gegeven, dan maximaal 1 scorepunt minder.
Vraag 4 2 punten
Twee onderzoeksgroepen hebben een katalysator ontwikkeld die de directe omzetting van $H_2$ en $CO_2$ tot methaanzuur katalyseert. Omdat deze omzetting in basisch milieu optreedt, wordt er geen methaanzuur gevormd, maar onder andere het zuurrest-ion van methaanzuur. Geef de reactievergelijking van deze omzetting.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl $H_2$, $CO_2$ en $OH^-$ (1p)
- Rechts van de pijl $HCOO^-$ (of $CHO_2^-$) en $H_2O$ en de elementbalans juist, bij uitsluitend de juiste formules links en rechts van de pijl (1p)
2021, tijdvak 2: Slim gebruik van glycerol
Vraag 14 3 punten
Biodiesel wordt geproduceerd door methanol toe te voegen aan plantaardige olie of dierlijk vet. Hierbij treedt een reactie op waarbij esters van methanol en vetzuren worden gevormd. Tevens wordt hierbij glycerol (propaan-1,2,3-triol) gevormd. Geef de reactievergelijking van de vorming van biodiesel uit vet. Gebruik structuurformules. Noteer de koolwaterstofrest van een vetzuur als $C_xH_y$.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl de structuurformules van het vet en van methanol (1p)
- Rechts van de pijl de structuurformule van de methylester van het vetzuur (1p)
- Rechts van de pijl de structuurformule van glycerol en de elementbalans juist, bij uitsluitend de juiste formules links en rechts van de pijl (1p)
Wanneer in vraag 1 en vraag 14 dezelfde onjuiste molecuulformule van methanol is gebruikt, dit hier niet aanrekenen.
Vraag 15 3 punten
De bacterie Anaerobiospirillum succiniciproducens kan onder zuurstofloze omstandigheden glycerol omzetten tot butaandizuur ($C_4H_6O_4$). De vergelijking van deze omzetting is: $C_3H_8O_3 + CO_2 \rightarrow C_4H_6O_4 + H_2O$ (reactie 1). De bacterie kan ook glucose omzetten tot butaandizuur. In deze reactie (reactie 2) reageert glucose met koolstofdioxide tot butaandizuur, ethaanzuur en water. In reactie 2 ontstaat 4 mol butaandizuur uit 3 mol glucose. Geef de vergelijking van reactie 2 in molecuulformules.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl $C_6H_{12}O_6$ en rechts van de pijl $C_4H_6O_4$ en $H_2O$ (1p)
- Links van de pijl $CO_2$ en rechts van de pijl $C_2H_4O_2$ (of $CH_3COOH$) (1p)
- De elementbalans juist, bij uitsluitend de juiste formules links en rechts van de pijl, bijvoorbeeld $3\,C_6H_{12}O_6 + 2\,CO_2 \rightarrow 4\,C_4H_6O_4 + 2\,C_2H_4O_2 + 2\,H_2O$ (1p)
2021, tijdvak 3: De synthese van polycarbonaat
Opgavetekst
De synthese van polycarbonaat
Tenzij anders vermeld, is er sprake van standaardomstandigheden: T = 298 K en p = p0.
Polycarbonaat is een kunststof die sterk en krasvast is en daarom wordt toegepast in veiligheidsglas, veiligheidsbrillen en auto-onderdelen. In dit polymeer zijn zogeheten carbonaatgroepen aanwezig, waarvan de naam polycarbonaat is afgeleid. De synthese van polycarbonaat verloopt in een aantal stappen. Op de uitwerkbijlage die bij dit examen hoort is een vereenvoudigd en onvolledig blokschema voor deze synthese weergegeven. De vorming van polycarbonaat is de laatste stap in het productieproces. In reactor 4 (R4) reageren de monomeren bisfenol-A en difenylcarbonaat (DPC) volledig met elkaar. In R4 ontstaan uitsluitend polycarbonaat en fenol (benzenol). Deze stoffen verlaten R4 als twee aparte stofstromen. De structuurformules van bisfenol-A en DPC zijn hieronder weergegeven.
Om DPC te bereiden wordt in R1 eerst dimethylcarbonaat (DMC) bereid uit CO, zuurstof en methanol. In R1 worden de beginstoffen volledig omgezet.
In R2 reageert DMC met fenol (benzenol). In een evenwichtsreactie ontstaan fenylmethylcarbonaat (PMC) en methanol, zoals hieronder is weergegeven. De omzetting in R2 wordt uitgevoerd als een zogeheten reactieve destillatie: er vindt zowel een chemische reactie als een destillatie plaats. Het destillaat bestaat uit methanol. De uitstroom onder uit R2 bestaat uitsluitend uit fenol, PMC en een klein restant DMC. Dit mengsel wordt naar R3 gevoerd. Daar treedt de volgende reactie op (zie de bron met de reactievergelijkingen). Het in R3 ontstane mengsel wordt naar scheidingsruimte S gevoerd. Door destillatie wordt zuiver DPC verkregen dat naar R4 wordt geleid.
In reactor 4 (R4) reageren de monomeren bisfenol-A en difenylcarbonaat (DPC) volledig met elkaar. De in R4 gevormde moleculen van polycarbonaat hebben aan de uiteindes een O–C6H5 groep. Hierdoor wordt in het gehele proces een kleine hoeveelheid fenol verbruikt.
De moleculen van het polycarbonaat zijn zodanig lang dat de massa van de –O–C6H5 groepen aan de uiteindes mag worden verwaarloosd. De formule van polycarbonaat kan daarom worden weergegeven met (C16H14O3)n.
Bij de industriële productie, die als een continu proces wordt uitgevoerd, wordt polycarbonaat in de vorm van korrels geproduceerd. Voorwerpen van polycarbonaat worden in andere fabrieken uit polycarbonaatkorrels geproduceerd volgens een batchproces.
Bron 2

Links de structuurformule van bisfenol-A: HO-C6H4-C(CH3)2-C6H4-OH, twee benzeenringen met elk een OH-groep, verbonden door een C-atoom met twee CH3-groepen. Rechts de structuurformule van DPC (difenylcarbonaat): een C=O-groep met aan weerszijden een O-atoom, en aan elk O-atoom een benzeenring.
Bron 3

Structuurformule van DMC (dimethylcarbonaat): H3C-O-C(=O)-O-CH3.
Uitwerkbijlage: blokschema synthese polycarbonaat (vraag 4)

Vereenvoudigd en onvolledig blokschema met de blokken R1, R2, R3, S en R4. Bij R1 gaan CO en zuurstof in, en water gaat uit R1. Tussen R1 en R2 staat DMC, en bij R2 komt fenol binnen. Van R2 gaat een pijl naar R3, van R3 naar S en van S naar R4. Bij R4 komt bisfenol-A binnen en komt polycarbonaat uit. De pijlen en stoffen die voor de recycling en de doorstroom nodig zijn, ontbreken; dat is het deel dat de leerling invult.
Vraag 2 3 punten
Om DPC te bereiden wordt in R1 eerst dimethylcarbonaat (DMC) bereid uit CO, zuurstof en methanol. In R1 worden de beginstoffen volledig omgezet. Geef met behulp van deze gegevens en het blokschema de reactievergelijking voor de synthese van DMC in R1. Gebruik molecuulformules.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl $CH_4O$, $CO$ en $O_2$, rechts van de pijl $C_3H_6O_3$ en $H_2O$ (1p)
- Bij juiste stoffen links en rechts van de pijl kloppen de C-balans en de H-balans (1p)
- Bij juiste stoffen links en rechts van de pijl klopt de O-balans (1p)
Voorbeeld van een juist antwoord: $4CH_4O + 2CO + O_2 \rightarrow 2C_3H_6O_3 + 2H_2O$. Bij gebruik van een of meer structuurformules: maximaal 2 punten. Bij $2CH_4OH + CO + O_2 \rightarrow C_3H_6O_3 + 2H_2O$: 2 punten. Bij $3CH_4O + 3CO \rightarrow 2C_3H_6O_3$: 1 punt. CH3OH in plaats van CH4O goed rekenen. Tribune-ionen of coefficienten die niet in zo klein mogelijke gehele getallen staan: een punt eraf. Toestandsaanduidingen zijn niet gevraagd en tellen niet mee.
2021, tijdvak 3: Ascorbinezuur
Opgavetekst
Ascorbinezuur
Vanaf het begin van de twintigste eeuw is geprobeerd om de structuur op te helderen van ascorbinezuur (C6H8O6), bekend als vitamine C. In 1932 werd de structuur van ascorbinezuur geheel opgehelderd. De structuurformule van ascorbinezuur is hiernaast weergegeven.
Ascorbinezuur is een zwak zuur. Van andere stoffen was al bekend dat de zure eigenschap kan worden veroorzaakt door de aanwezigheid van een carbonzuurgroep in het molecuul, maar ook door een zogeheten enolgroep. Een enolgroep is een C=C–OH groep.
Om uitsluitsel te krijgen over de aanwezigheid van een carbonzuurgroep dan wel een enolgroep in het molecuul, voerde men de volgende twee reacties uit.
1 Reactie met diazomethaan. Diazomethaan zet OH groepen van uitsluitend carbonzuren en enolgroepen om tot O–CH3 groepen. Bij de reactie van ascorbinezuur met diazomethaan ontstond één reactieproduct met de molecuulformule C8H12O6. Deze stof noemde men dimethylascorbinezuur. De ontstane stof had geen zure eigenschappen meer.
2 Hydrolyse van het reactieproduct in basisch milieu. Onder deze omstandigheden worden alleen esterbindingen verbroken. Het bleek dat hierbij slechts één koolstofverbinding ontstond.
Neem aan dat de hydrolyse van een cyclische ester op dezelfde manier verloopt als de hydrolyse van een ester.
De zuurconstante van ascorbinezuur is in 1935 bepaald door een titratie met natronloog. In figuur 1 is het pH-verloop van deze titratie weergegeven. Op het punt dat de lijn uit figuur 1 het steilst is, is alle ascorbinezuur omgezet. Uit figuur 1 is op te maken dat ascorbinezuur in deze titratie reageert als een eenwaardig zuur. Met behulp van de grafiek kan worden berekend wat de waarde is van de Kz van ascorbinezuur. Hiertoe lazen de onderzoekers de waarde van de pH af, op het punt dat de helft van alle ascorbinezuur met natronloog heeft gereageerd.
Slechts één van de OH groepen op C-2 en C-3 kan in zuur-basereacties een H+ ion afstaan. Dit kan worden verklaard met behulp van Lewisstructuren. In één van beide zuurrestionen treedt namelijk mesomerie op en in het andere zuurrestion niet. Op de uitwerkbijlage staan twee onvolledige Lewisstructuren weergegeven van de zuurrestionen die gevormd zouden worden als van ascorbinezuur een OH groep op C-2 dan wel op C-3 een H+ ion afstaat.
In later onderzoek is onderzocht hoe ascorbinezuur wordt gesynthetiseerd door planten. Het bleek dat ascorbinezuur wordt gesynthetiseerd uit de beginstof (α)D-glucose. In een aantal stappen wordt glucose eerst omgezet tot stof X. Vervolgens treden de reacties op die zijn weergegeven in figuur 2. Beide omzettingen uit figuur 2 worden gekatalyseerd door enzymen. In stap 1 en 2 wordt in planten slechts één mogelijke stereo-isomeer van de ontstane stoffen gevormd. De omzetting van stap 2 kan in het laboratorium ook worden uitgevoerd zonder enzym.
Bron 14

Structuurformule van ascorbinezuur: een vijfring met een zuurstofatoom in de ring; C-1 met een C=O-groep; C-2 en C-3 met een C=C-binding en elk een OH-groep; C-4 met een zijketen van C-5 (met OH) en C-6 (met OH en CH2).
Vraag 17 3 punten
Bij de reactie van ascorbinezuur met diazomethaan ontstond één reactieproduct met de molecuulformule C8H12O6: dimethylascorbinezuur. Bij reactie 2 wordt dit reactieproduct gehydrolyseerd in basisch milieu; onder deze omstandigheden worden alleen esterbindingen verbroken en er ontstond slechts één koolstofverbinding. Neem aan dat de hydrolyse van een cyclische ester op dezelfde manier verloopt als de hydrolyse van een ester. Geef de vergelijking van deze hydrolyse. Gebruik structuurformules.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl de structuurformule van dimethylascorbinezuur (1p)
- Rechts van de pijl een OH-groep aan C-4 en een O- aan C-1 weergegeven (1p)
- Links van de pijl OH- en rechts van de pijl de rest van de structuurformule van het reactieproduct juist (1p)
Een antwoord zoals de geladen weergave van het product, met OH- als reagens en een O- aan C-1 (een zuurrestion): goed rekenen. Het voorbeeld in het correctievoorschrift toont H2O links van de pijl; het derde subcriterium vraagt om OH-. Het reagens moet bij het product passen. Wanneer het product van de hydrolyse in een trans-configuratie is weergegeven: niet aanrekenen. Tribune-ionen of coefficienten die niet in zo klein mogelijke gehele getallen staan: een punt eraf.
2019, tijdvak 1: Afvalhout als grondstof
Vraag 2 3 punten
In R1 wordt de cellulose uit de pulp eerst omgezet tot onder andere disachariden zoals maltose. Hieruit worden vervolgens levulinezuur, methaanzuur en water gevormd. Er ontstaan tevens bijproducten. Onder de gebruikte omstandigheden verdampt het ontstane methaanzuur en wordt het afgevoerd uit R1. Het zwavelzuur treedt in R1 op als katalysator. Geef de vergelijking van de omzetting van maltose tot levulinezuur, methaanzuur en water. Gebruik molecuulformules. Gebruik Binas-tabel 67F of ScienceData-tabel 13.1.d.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl C12H22O11 (1p)
- Rechts van de pijl C5H8O3, CH2O2 (HCOOH) en H2O (1p)
- De elementbalans is juist, in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules (1p)
Een juiste reactievergelijking waarin in plaats van molecuulformules geheel of gedeeltelijk structuurformules zijn gebruikt, krijgt 2 punten (aanvulling op het correctievoorschrift). Het juiste antwoord: C12H22O11 → 2 C5H8O3 + 2 CH2O2/HCOOH + H2O.
Figuur

Reactieschema van levulinezuur (CH3-CO-CH2-CH2-COOH) naar caprolactam via de tussenstoffen GVL, HMP, MP en PA. De pijlen tonen de stoffen die erbij gaan of eraf komen: bij levulinezuur naar GVL H2 en H2O; bij GVL naar HMP CH3OH; bij HMP naar MP H2O; bij MP naar PA CH3OH en NH3; bij PA naar caprolactam H2O, CO en H2 (de pijl loopt omhoog naar caprolactam). Caprolactam is een zevenring met een NH-groep en een C=O-groep.
Vraag 6 3 punten
De uiteindelijke omzetting van levulinezuur tot caprolactam is in de figuur weergegeven. Het totale rendement van de omzettingen van levulinezuur tot caprolactam is nog laag. Geef met behulp van de figuur de totaalvergelijking voor de omzetting van levulinezuur tot caprolactam. Gebruik molecuulformules.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl C5H8O3, H2, CO en NH3 (1p)
- Rechts van de pijl H2O en C6H11NO (1p)
- De elementbalans is juist, in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules (1p)
Het juiste antwoord: C5H8O3 + 3 H2 + CO + NH3 → C6H11NO + 3 H2O. Een juiste reactievergelijking met (gedeeltelijk) structuurformules in plaats van molecuulformules krijgt 2 punten (aanvulling op het correctievoorschrift). Een vergelijking C5H8O3 + 2 H2 + CO + NH3 → C6H9NO + 3 H2O krijgt 2 punten.
2019, tijdvak 1: Ammoniak en energie uit afvalwater
Vraag 21 2 punten
Wereldwijd wordt jaarlijks ongeveer 1,0·10⁸ ton ammoniak (NH3) geproduceerd om stikstofrijke verbindingen te maken voor kunstmest. In fabrieken wordt hiervoor aardgas gebruikt als energiebron en als bron van waterstofatomen. Het totaalproces kan worden gezien als een reactie van methaan met zuurstof, water en stikstof. Als reactieproducten ontstaan koolstofdioxide en ammoniak. In het proces wordt gemiddeld een mol methaan ingevoerd per mol N2. Het water wordt als vloeistof in het proces ingevoerd. Geef de reactievergelijking van deze productie van ammoniak.
Bekijk het antwoord
- Juiste formules links en rechts van de pijl (1p)
- De elementbalans is juist, in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules (1p)
Voorbeelden van juiste antwoorden: 2 CH4 + O2 + 2 H2O + 2 N2 → 2 CO2 + 4 NH3, of 9 CH4 + 6 O2 + 6 H2O + 8 N2 → 9 CO2 + 16 NH3.
2019, tijdvak 2: Lang houdbare appels
Vraag 3 3 punten
Het enzym ACC-synthase ontstaat in twee stappen. Op basis van de DNA-code wordt eerst een aminozuurketen gevormd van 473 aminozuren. Vervolgens wordt de aminozuurketen op twee plaatsen gehydrolyseerd, waardoor het enzym nog 421 aminozuren bevat. Een van de plaatsen waar hydrolyse optreedt, is tussen de aminozuren Gly-430 en Glu-431. Geef de hydrolyse van het gedeelte ~Gly-Glu~ in een reactievergelijking weer. Gebruik structuurformules.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl de peptidegroep juist weergegeven (1p)
- Links van de pijl H2O en rechts van de pijl de gevormde aminogroep en carboxylgroep juist weergegeven (1p)
- De restgroepen juist weergegeven en alle uiteindes van de peptideketens juist weergegeven, bijvoorbeeld met ~ en de rest van de structuurformules juist (1p)
Een reactievergelijking met links van de pijl de peptidebinding tussen Gly en Glu in structuurformules, met de rest van de peptideketens aan beide kanten (met ~ of de rest van de structuurformules), en H2O. Rechts van de pijl de twee aminozuurresten als structuurformules, met een vrije aminogroep (NH2) bij het ene en een vrije carboxylgroep (COOH) bij het andere aminozuur.
Wanneer water is weergegeven als H2O, dit niet aanrekenen.
Reactieschema

Reactieschema van de biosynthese van etheen. Bovenaan de structuurformules van methionine (met het C*-atoom) en ATP, met een plus ertussen. Reactie I (H+ en H2O, enzym SAM-synthetase): methionine en ATP geven SAM, met H3PO4 en H4P2O7 als bijproducten. Reactie II (enzym ACC-synthase): SAM geeft MTA en ACC. Reactie III (O2, enzym ACC-oxidase): ACC geeft etheen, met CO2, H2O en HCN. De structuurformules van SAM, MTA, ACC en etheen staan in het schema.
Vraag 4 2 punten
Het in reactie II gevormde ACC ($C_4H_7NO_2$) wordt in reactie III onder invloed van het enzym ACC-oxidase omgezet tot onder andere etheen. Uit één molecuul ACC wordt hierbij één molecuul etheen gevormd. Geef de vergelijking van reactie III in molecuulformules. Gebruik informatie uit het reactieschema.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl $C_4H_7NO_2$ en $O_2$, en rechts van de pijl $C_2H_4$ juist (1p)
- Rechts van de pijl $CO_2$, $HCN$ en $H_2O$, en de elementbalans juist (het juiste antwoord is $2\,C_4H_7NO_2+O_2\rightarrow2\,C_2H_4+2\,CO_2+2\,HCN+2\,H_2O$) (1p)
Is er een kloppende vergelijking waarin alle formules juist zijn, maar is de molverhouding ACC : etheen niet 1 : 1, ken dan 1 punt toe in plaats van 2.
2019, tijdvak 2: Zonnepanelen voor ethanol
Vraag 8 2 punten
De vorming van ethanol uit CO2 en H2O is opgebouwd uit fotosynthese en vergisting: $6\,CO_2+6\,H_2O\rightarrow C_6H_{12}O_6+6\,O_2$ (fotosynthese) en $C_6H_{12}O_6\rightarrow2\,C_2H_6O+2\,CO_2$ (vergisting). Geef de totaalvergelijking voor deze vorming van ethanol uit CO2 en H2O.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl uitsluitend $CO_2$ en $H_2O$ (1p)
- Rechts van de pijl $O_2$ en $C_2H_6O$, en de elementbalans juist (het juiste antwoord is $2\,CO_2+3\,H_2O\rightarrow3\,O_2+C_2H_6O$) (1p)
2019, tijdvak 2: Diesel uit houtafval
Vraag 20 3 punten
Xylose-oligomeren worden volledig gehydrolyseerd tot xylose ($C_5H_{10}O_5$). Via furfural en met propanon ($C_3H_6O$) ontstaat stof A, dat in R3 met waterstof reageert tot onvertakt tridecaan ($C_{13}H_{28}$) en water. Geef de totaalvergelijking voor de vorming van tridecaan uit xylose. Gebruik molecuulformules.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl $C_5H_{10}O_5$ en $C_3H_6O$ (1p)
- Links van de pijl $H_2$, en rechts van de pijl $C_{13}H_{28}$ en $H_2O$ (1p)
- De elementbalans juist, in een vergelijking met uitsluitend de juiste stoffen (het juiste antwoord is $2\,C_5H_{10}O_5+C_3H_6O+12\,H_2\rightarrow C_{13}H_{28}+11\,H_2O$) (1p)
2018, tijdvak 1: De PEF-fles
Opgavetekst
Schema

Schema met HMF in het midden en daaromheen de stoffen 1 t/m 7 en FDCA. HMF is 5-hydroxymethylfurfural: een furaanring met een CHO-groep en een CH2OH-groep. De pijlen lopen naar: FDCA (furaan-2,5-dicarbonzuur, links); 2 (5-methylfurfural: furaanring met CH3 en CHO); 1 (een zevenring met een O-atoom en een C=O-groep, een lacton); 7 (hexaan-1,6-diol: HO en OH aan een keten van zes koolstofatomen); 6 (adipinezuur: HOOC en COOH aan een keten van zes koolstofatomen); 5 (2,5-dimethylfuraan) en 4 (2,5-bis(hydroxymethyl)furaan). Stof 3 is 5-(hydroxymethyl)furaan-2-carbonzuur.
Vraag 5 3 punten
Avantium heeft een productieproces ontwikkeld waarbij FDCA met een hoog rendement geproduceerd kan worden uit HMF. De productie start met de reactie van HMF met methanol waarbij de stof MMF ontstaat. MMF is een ether. In het Avantium-proces wordt MMF vervolgens omgezet tot FDCA volgens reactie 2: MMF + zuurstof → FDCA + methanol (reactie 2). Geef de vergelijking van reactie 2. Gebruik structuurformules voor de ether MMF, FDCA en methanol.
Bekijk het antwoord
- Voor de pijl uitsluitend O2 en de structuurformule van MMF (1p)
- Na de pijl uitsluitend de structuurformules van FDCA en methanol (1p)
- Bij juiste formules voor en na de pijl juiste coëfficiënten (1p)
Een juist antwoord: voor de pijl uitsluitend O2 en de structuurformule van MMF; na de pijl uitsluitend de structuurformules van FDCA en methanol; juiste coëfficiënten bij juiste formules voor en na de pijl. Juiste schematische structuurformules niet aanrekenen. O2 als structuurformule, of een onjuiste structuurformule van O2, niet aanrekenen. Is de vergelijking 3 O2 + 2 C7H8O3 → 2 C6H4O5 + 2 CH4O gegeven, dan 1 punt.
2018, tijdvak 1: Fenolproductie
Opgavetekst
Blokschema van het cumeen-proces (uitwerkbijlage)

Blokschema met de reactoren R1, R2 en R3, de scheidingsruimten S1 t/m S4 en de stofstromen. R1: benzeen en propeen erin, cumeen eruit. R2: cumeen en zuurstof erin; CHP en cumeen eruit. S1: CHP en cumeen naar R3, cumeen terug naar R2. R3: CHP erin, zwavelzuur als katalysator (teruggevoerd via S2); uit R3 gaat een mengsel van CHP, cumeen, fenol, propanon en zwavelzuur naar S2. S2: zwavelzuur terug naar R3, de rest naar S3. S3: propanon terug naar de instroom van R3, de rest naar S4. S4: CHP en cumeen terug naar R2, fenol en propanon eruit. Het blokschema is onvolledig: vraag 21 vraagt om de stoffen en blokken van de methode van Mitsui aan te vullen.
Vraag 15 2 punten
Fenol (benzenol) is een belangrijke grondstof voor veel synthetische producten. Fenol wordt geproduceerd volgens het cumeen-proces. Een vereenvoudigd blokschema van dit proces staat op de uitwerkbijlage. In R1 reageert propeen volledig met benzeen tot cumeen. In R2 reageert een deel van het cumeen met zuurstof tot cumeenhydroperoxide (CHP). In R3 wordt CHP grotendeels omgezet tot fenol en propanon. Geef de totaalvergelijking voor de vorming van fenol volgens het cumeen-proces. Gebruik structuurformules voor de koolstofverbindingen.
Bekijk het antwoord
- Voor de pijl uitsluitend de structuurformules van benzeen en propeen en de formule van zuurstof (1p)
- Na de pijl uitsluitend de structuurformules van fenol en propanon, en de atoombalans klopt (1p)
Een juist antwoord: voor de pijl uitsluitend de structuurformules van benzeen en propeen en de formule van zuurstof; na de pijl uitsluitend de structuurformules van fenol en propanon, en de atoombalans klopt. Juiste schematische structuurformules niet aanrekenen. O2 als structuurformule, of een onjuiste structuurformule van O2, niet aanrekenen. Een overigens juist antwoord met H2SO4 voor en na de pijl krijgt 1 punt. H2SO4 boven de pijl niet aanrekenen.
2018, tijdvak 1: Fotonenboer
Opgavetekst
Figuur

Vereenvoudigde weergave van een vanadium-redoxflowbatterij met één elektrochemische cel. Links de linker opslagtank met VO²⁺ (boven) en VO₂⁺ (onder), met H⁺ en SO₄²⁻. Rechts de rechter opslagtank met V³⁺ (boven) en V²⁺ (onder), met H⁺ en SO₄²⁻. Tussen beide tanks het membraan. Pijlen geven de stroom van de oplossingen aan; de elektroden zijn aangegeven met ⊕ en ⊖.
Vraag 25 3 punten
Uit onderzoek is gebleken dat onder bepaalde omstandigheden een neerslag van de vaste stof V₂O₅·3H₂O ontstaat in de linker opslagtank. Deze stof wordt gevormd uit VO₂⁺-ionen en één andere stof. Bij deze reactie ontstaat één ander soort deeltje. Geef de reactievergelijking van de vorming van V₂O₅·3H₂O uit VO₂⁺-ionen.
Bekijk het antwoord
- Links van de pijl uitsluitend VO₂⁺ en H₂O (1p)
- Rechts van de pijl uitsluitend V₂O₅·3H₂O en H₃O⁺ (of H⁺) (1p)
- Bij juiste formules voor en na de pijl juiste coëfficiënten (1p)
Een voorbeeld: $2 VO_2^{+} + 6 H_2O \rightarrow V_2O_5 \cdot 3H_2O (s) + 2 H_3O^{+}$ (of: $2 VO_2^{+} + 4 H_2O \rightarrow V_2O_5 \cdot 3H_2O (s) + 2 H^{+}$). Deelscores: links van de pijl uitsluitend VO₂⁺ en H₂O; rechts van de pijl uitsluitend V₂O₅·3H₂O en H₃O⁺ (of H⁺); juiste coëfficiënten bij juiste formules voor en na de pijl.
2018, tijdvak 2: Stroom uit hout
Opgavetekst
Bron 7

Drie glucose-eenheden naast elkaar, een fragment van amylose. Elke eenheid is een ring met een O-atoom, een CH2OH-groep en OH-groepen. De eenheden zijn met een O-atoom aan elkaar verbonden (glycosidische binding). Links loopt het fragment door (golflijn). Onder de structuren staat de onvolledige reactievergelijking van de hydrolyse, met een pijl en stippellijnen voor de stoffen links en rechts van de pijl.
Vraag 7 3 punten
In brandstofcellen die glucose of zetmeel gebruiken als energiebron worden enzymen gebruikt. Zo kan amylose in zetmeel met behulp van enzymen door hydrolyse worden omgezet tot glucose. Op de uitwerkbijlage is de onvolledige reactievergelijking weergegeven van de gedeeltelijke hydrolyse van amylose. Maak op de uitwerkbijlage de reactievergelijking af van de gedeeltelijke hydrolyse van amylose, waarbij van het weergegeven fragment twee moleculen glucose worden afgesplitst. Geef koolstofverbindingen weer met structuurformules.
Bekijk het antwoord
- Voor de pijl staat $H_2O$ (1p)
- Na de pijl staan de structuurformule van glucose en het overgebleven fragment met daarin één eenheid glucose (1p)
- Juiste coëfficiënten in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl (1p)
De reactievergelijking op de uitwerkbijlage: links van de pijl het fragment en $H_2O$; rechts van de pijl de structuurformule van glucose en het overgebleven fragment met één glucose-eenheid; met juiste coëfficiënten.
Het antwoord is: fragment van drie glucose-eenheden + 2 $H_2O$ → fragment van één glucose-eenheid + 2 glucose. De stand van de OH-groep op C1 niet beoordelen.
Vraag 8 3 punten
Ammonium-12-molybdofosfaat wordt gemaakt door ammonium-orthomolybdaat ($(NH_4)_2MoO_4$) te verhitten in aanwezigheid van fosforzuur en salpeterzuur. Als bijproducten ontstaan waterdamp en ammoniumnitraat. De verhoudingsformule van ammonium-12-molybdofosfaat is $(NH_4)_3PO_4(MoO_3)_{12}$. Geef de reactievergelijking voor het maken van ammonium-12-molybdofosfaat. Gebruik Binas-tabel 66B of ScienceData-tabel 10.2.b.
Bekijk het antwoord
- Voor de pijl uitsluitend $(NH_4)_2MoO_4$, $H_3PO_4$ en $HNO_3$ (1p)
- Na de pijl uitsluitend $(NH_4)_3PO_4(MoO_3)_{12}$, $NH_4NO_3$ en $H_2O$ (1p)
- Juiste coëfficiënten in een vergelijking met uitsluitend de juiste formules voor en na de pijl (1p)
De juiste vergelijking: 12 $(NH_4)_2MoO_4$ + $H_3PO_4$ + 21 $HNO_3$ → $(NH_4)_3PO_4(MoO_3)_{12}$ + 21 $NH_4NO_3$ + 12 $H_2O$.
Bron 8

Schema van de omzetting van lignine in twee stappen. Links: lignine, met een keten (CH2, CH en O-bruggen), een aromatische ring met twee methoxygroepen (H3C-O) en een OH-groep. Stap 1 (pijl met H2O; onder de pijl 2 H+ + 2 e-): in het omkaderde deel staat het tussenproduct, met de C-C-binding nog aanwezig, een H-atoom met een cirkel eromheen dat als H+ wordt afgesplitst, en stippellijnen bij de ring en de O-atomen. Stap 2 (pijl naar beneden): er ontstaan een aromatische verbinding met twee methoxygroepen en een OH-groep, en een aldehyde (C=O) met de keten.
Vraag 10 2 punten
In stap 1 treedt oxidatie van lignine op. In stap 2 wordt het omcirkelde H-atoom als een H+ ion afgesplitst. Tevens wordt dan een C-C-binding verbroken en een H+ ion opgenomen. Dit H+ ion is weergegeven in het kader. Geef op de uitwerkbijlage in het omkaderde deel met pijlen aan hoe elektronenparen zich verplaatsen.
Bekijk het antwoord
- De juiste C-C-binding is verbroken (de pijl start bij die binding) (1p)
- De pijlen zijn juist weergegeven: het elektronenpaar verplaatst zich en het H+ ion wordt opgenomen (1p)
In het omkaderde deel zijn met pijlen aangegeven: de juiste C-C-binding die wordt verbroken, en de verplaatsing van de elektronenparen die daarbij hoort, met het opnemen van het H+ ion.
2018, tijdvak 2: Van afvalgas naar brandstof
Vraag 22 2 punten
In reactor 1 (R1) worden de C4-alcoholen onvolledig omgezet tot de C4-alkenen methylpropeen, but-1-een en but-2-een. Hierbij ontstaat ook water. Geef de reactievergelijking voor de omzetting van 2-methylpropaan-1-ol tot methylpropeen. Gebruik structuurformules voor de koolstofverbindingen.
Bekijk het antwoord
- Voor de pijl uitsluitend de structuurformule van 2-methylpropaan-1-ol (1p)
- Na de pijl uitsluitend $H_2O$ en de structuurformule van methylpropeen, met juiste coëfficiënten (1p)
Reactievergelijking met structuurformules: 2-methylpropaan-1-ol voor de pijl; na de pijl methylpropeen en $H_2O$, met juiste coëfficiënten.
Wanneer H2O met een structuurformule is weergegeven, dit niet aanrekenen.
Hoe vaak reactievergelijkingen in het examen komt
| Examen | Vragen | Aantal | Aandeel |
|---|---|---|---|
| 2026, tijdvak 1 | 4-5, 10 | 3 | 12% |
| 2026, tijdvak 2 | 1, 15 | 2 | 8% |
| 2025, tijdvak 1 | 1-2, 6, 12, 17 | 5 | 20% |
| 2025, tijdvak 2 | 1, 7, 14, 23 | 4 | 15% |
| 2024, tijdvak 1 | 1, 11 | 2 | 9% |
| 2024, tijdvak 2 | 21 | 1 | 4% |
| 2023, tijdvak 1 | 1, 6 | 2 | 8% |
| 2023, tijdvak 2 | 14, 21, 23 | 3 | 13% |
| 2022, tijdvak 1 | 14 | 1 | 4% |
| 2022, tijdvak 2 | 1, 4, 9, 22 | 4 | 16% |
| 2022, tijdvak 3 | 11, 13 | 2 | 8% |
| 2021, tijdvak 1 | 4, 9, 19 | 3 | 13% |
| 2021, tijdvak 2 | 1, 4, 14-15 | 4 | 15% |
| 2021, tijdvak 3 | 2, 17 | 2 | 9% |
| 2019, tijdvak 1 | 2, 6, 21 | 3 | 11% |
| 2019, tijdvak 2 | 3-4, 8, 20 | 4 | 15% |
| 2018, tijdvak 1 | 5, 15, 25 | 3 | 11% |
| 2018, tijdvak 2 | 7-8, 10, 22 | 4 | 15% |
In 18 van de 18 ingedeelde examens scheikunde vwo staat een vraag over reactievergelijkingen, samen 52 vragen (12% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2025, tijdvak 1: 5 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 11% van de vragen over reactievergelijkingen, daarvoor 12%. Dat aandeel is dus stabiel.
Oefenen met reactievergelijkingen
Maak de 15 nieuwste examenvragen over reactievergelijkingen online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.
Oefen de vragen over reactievergelijkingen
Andere onderwerpen scheikunde vwo
- Koolstofchemie
- Rekenen aan reacties
- Bindingen
- Scheidingsmethoden
- Redoxreacties
- Duurzame chemie
- Zuren en basen
- Stoffen en eigenschappen
- Reactiesnelheid
- Evenwichten
Reactievergelijkingen op andere niveaus
Nakijken als docent
Kies het examen in de vragenbank
In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen scheikunde vwo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.
Laat de klas het examen maken
Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.
Geef de resultaten vrij
Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.
ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.
Hoe ToetsChecker scheikunde per vraagtype nakijkt, lees je op scheikunde toetsen nakijken met AI.
Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op scheikunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak komt reactievergelijkingen voor in het eindexamen scheikunde vwo?
In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 52 vragen over reactievergelijkingen, 12% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 18 van die examens.
In welk examen scheikunde vwo stonden de meeste vragen over reactievergelijkingen?
In het examen van 2025, tijdvak 1, met 5 vragen: 1-2, 6, 12, 17.
Hoe oefen ik examenvragen over reactievergelijkingen?
Op deze pagina staan alle vragen over reactievergelijkingen met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.