Examenvragen zuren en basen scheikunde havo

38 vragen over zuren en basen uit 17 centrale examens van 2018 tot en met 2026.

Kort antwoord

Zuren en basen komt in 17 van de 18 examens scheikunde havo voor, met 38 vragen (6% van alle examenvragen). Het meest in 2021, tijdvak 1 (5 vragen). Je oefent de vragen online en het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift.

Alle examenvragen over zuren en basen

Per examen de vragen over zuren en basen, nieuwste eerst, met de tekst van de opgave erbij. Onder elke vraag klap je het antwoord uit het correctievoorschrift open.

Oefen de vragen over dit onderwerp online

2026, tijdvak 1: GelCORE

Opgavetekst

Het hoornvlies is het doorzichtige, voorste deel van de oogbol waardoor het licht het oog binnenkomt. Een beschadiging van het hoornvlies is pijnlijk. Onderzoekers hebben het middel GelCORE ontwikkeld, waarmee een beschadigd hoornvlies tijdelijk kan worden afgedekt. GelCORE bevat de stof GelMA. GelMA wordt gemaakt van het eiwit gelatine. Een aantal aminozuureenheden dat veel in gelatine voorkomt, is vermeld in tabel 1.

tabel 1

veelvoorkomende aminozuureenheden in gelatine
glycine (Gly)serine (Ser)
proline (Pro)leucine (Leu)
glutaminezuur (Glu)fenylalanine (Phe)
alanine (Ala)lysine (Lys)

De onderzoekers maakten GelMA door aan een oplossing van gelatine in water druppelsgewijs een grote overmaat van de stof MAA toe te voegen. Daarbij treedt de reactie op die in figuur 1 schematisch is weergegeven.

De restgroepen van gelatinemoleculen bevatten OH-groepen. Figuur 1 toont de reactie van MAA-moleculen met een van deze OH-groepen. Hierbij ontstaat een estergroep. De restgroepen van gelatinemoleculen bevatten ook NH2-groepen die op een vergelijkbare manier reageren met MAA-moleculen. Bij deze reactie met een NH2-groep ontstaat in plaats van de estergroep een amidegroep. Op de uitwerkbijlage is een vergelijking van deze reactie onvolledig weergegeven.

Door de reactie van de restgroepen van de gelatinemoleculen met MAA-moleculen verandert de pH van het reactiemengsel.

Vraag 10 2 punten

Leg uit of de pH door deze reactie van de restgroepen hoger of lager wordt. Gebruik figuur 1.

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

  • Door deze reactie ontstaat een stof met een COOH-groep/carboxylgroep/(carbon)zuurgroep. De pH wordt dus lager.
  • Door deze reactie verdwijnt een NH2-groep/aminogroep (dit is een basische groep). De pH wordt dus lager.

Aanvulling: Het eerste criterium luidt: Er ontstaat (een stof met) een COOH-groep/carboxylgroep/(carbon)zuurgroep. / Er verdwijnt een NH2-groep/aminogroep. Het tweede criterium luidt: een consequente conclusie op basis van de COOH-groep/NH2-groep. Het eerdere voorbeeld met een verdwijnende OH-groep vervalt.

Vraag 10 in het hele examen

2026, tijdvak 1: Textielverfrisser

Opgavetekst

Onaangename luchtjes in huis tegengaan, kan op verschillende manieren. De eenvoudigste manier is met een geurstof in een oplosmiddel, waarbij de geurstof de onaangename geuren verhult. Een voorbeeld van zo’n geurstof is de ester van ethaanzuur en octaan-1-ol. De structuurformule van octaan-1-ol is gegeven in figuur 1.

De textielverfrisser bevat citroenzuur ($\mathrm{C_6H_8O_7}$), dat reageert met amines volgens reactie 1. Doordat het water uit de textielverfrisser verdampt, ontstaat er één stof uit de producten van reactie 1. Deze stof kan niet verdampen, waardoor de kleding niet meer stinkt.

$\mathrm{C_4H_{11}N + C_6H_8O_7 \rightarrow C_4H_{12}N^{+}\,(aq) + C_6H_7O_7^{-}\,(aq)}$ (reactie 1)

Vraag 33 2 punten

Leg uit dat reactie 1 een zuur-basereactie is. Geef ook aan welk deeltje als zuur en welk deeltje als base reageert.

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

  • Er vindt overdracht van H⁺-ionen plaats van het zuur $\mathrm{C_6H_8O_7}$ naar de base $\mathrm{C_4H_{11}N}$.
  • $\mathrm{C_4H_{11}N}$ wordt $\mathrm{C_4H_{12}N^+}$, dus $\mathrm{C_4H_{11}N}$ neemt een H⁺-ion op en reageert als base. $\mathrm{C_6H_8O_7}$ reageert dus als zuur.
  • $\mathrm{C_6H_8O_7}$ wordt $\mathrm{C_6H_7O_7^-}$, dus $\mathrm{C_6H_8O_7}$ staat een H⁺-ion af en reageert als zuur. $\mathrm{C_4H_{11}N}$ is dus de base.
  • Bij een zuur-basereactie vindt overdracht van H⁺-ionen plaats van het zuur naar de base. $\mathrm{C_4H_{11}N}$ is de base en $\mathrm{C_6H_8O_7}$ is het zuur.

Opmerking

Als in plaats van de juiste formules de juiste namen zijn gegeven, dit goedrekenen.

Vraag 33 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Slimme kattenbakkorrels

Opgavetekst

Een kattenbak wordt gevuld met korrels van een stof die kattenurine kan adsorberen, zoals silicagel. Silicagel bestaat uit een driedimensionaal netwerk van voornamelijk silicium- en zuurstofatomen. Op de uitwerkbijlage is een deel van een korrel silicagel vereenvoudigd weergegeven.

Kattenurine bevat ammoniak. Deze stof heeft een onaangename geur. Silicagel bindt ammoniak, waardoor de ammoniakgeur wordt verminderd.

Je kunt de gezondheid van je kat in de gaten houden door analyse van zijn urine. Er zijn kattenbakkorrels op de markt waarin indicatoren zijn verwerkt. Je kunt deze korrels mengen met de normale kattenbakkorrels. De verkleuring van deze indicatorkorrels geeft dan aan of je met je kat naar de dierenarts moet. Een van de indicatoren die gebruikt zou kunnen worden, is de zuur-base-indicator broomthymolblauw (tabel 1).

tabel 1

pHkleur
zuur< 6,0geel
omslagtraject6,0-7,6groen
basisch> 7,6blauw

Urine van gezonde katten heeft een pH tussen 6,3 en 6,6. Een afwijkende pH is een indicatie voor een nier- of blaasontsteking.

Vraag 8 2 punten

Bereken de minimale [H⁺] in mol L^–1 in urine van gezonde katten.

Bekijk het antwoord

Een voorbeeld van een juiste berekening is: [H⁺] = 10^–6,6 = 3·10^–7(mol L^–1)

  • keuze van de juiste pH (1)
  • consequente berekening van de [H⁺] (1)

Vraag 8 in het hele examen

Eslem gebruikt broomthymolblauw om de urine van haar kat te controleren. De korrels kleuren groen.

Vraag 9 2 punten

Leg uit of de groene kleur in dit geval voldoende informatie geeft om vast te stellen of de pH van de urine afwijkend is.

Bekijk het antwoord

Voorbeelden van een juist antwoord zijn:

− Bij een groene kleur kan de pH 6,1 zijn, maar ook 7,5. De kat kan ziek zijn, maar dat hoeft niet. De informatie is dus onvoldoende. − Een groene kleur van de indicator wil zeggen dat de pH tussen 6,0 en 7,6 ligt. Het pH-gebied van het omslagtraject is breder dan het pH-gebied van de gezonde urine. Alleen deze groene kleur geeft dus onvoldoende informatie.

  • inzicht dat de groene kleur optreedt binnen de pH-grenzen van het omslagtraject (1)
  • de rest van de uitleg juist en juiste conclusie (1)

Vraag 9 in het hele examen

2026, tijdvak 2: Terugwinning van lithium

Opgavetekst

Door de toename van het aantal elektrische auto’s zijn er steeds meer lithium-ion-accu’s (LIA’s) nodig. Het metaal lithium is echter vrij schaars. Daarom wordt veel onderzoek gedaan naar methodes voor het terugwinnen van lithium en andere metalen uit oude LIA’s. Veel van deze methodes gebruiken sterke zuren, zoals zoutzuur. Bij de methodes met zoutzuur ontstaat het gevaarlijke gas chloor (Cl₂). Voor chloor gelden onder andere de gevarenaanduidingen H318 en H319.

Op basis van deze aanduidingen kunnen werknemers van recyclebedrijven specifieke voorzorgsmaatregelen nemen.

De vergelijking van de reactie van NMC111 met oxaalzuur is als volgt:

reactie 1
reactie 1

Lithium-ionen blijven in oplossing. De andere metaal-ionen vormen met oxalaat-ionen vaste stoffen. De gevormde zouten van positief geladen metaalionen en C₂O₄ ^2–-ionen worden oxalaten genoemd. Reactie 1 is zowel een zuur-basereactie als een redoxreactie.

Vraag 17 1 punt

Geef de formule van het deeltje in NMC111 dat als base optreedt in de zuur-basereactie.

Bekijk het antwoord

O^2–

Vraag 17 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Plastic-etende bacterie

Opgavetekst

Het polymeer polyethyleentereftalaat (PET), waarvan PET-flessen worden gemaakt, is slecht afbreekbaar en wordt vaak op vuilnisbelten gestort. Japanse onderzoekers hebben in 2016 in slib van een vuilnisbelt een soort bacterie aangetroffen die PET kan afbreken. Deze bacterie bleek het enzym PET-ase te produceren, dat de afbraak van PET mogelijk maakt. Dit enzym kan de oplossing zijn voor onze berg PET-afval die steeds groter wordt. In figuur 1 is de eerste stap van deze afbraakreactie weergegeven.

Vraag 23 2 punten

Bereken de $\mathrm{[OH^-]}$ in mol L$^{-1}$ bij pH = 9,50 (T = 298K).

Bekijk het antwoord

Een voorbeeld van een juiste berekening is:

\mathrm{pOH} = 14{,}00 - 9{,}50 = 4{,}50

\mathrm{[OH^-]} = 10^{-4{,}50} = 3{,}2\cdot 10^{-5}\ \mathrm{(mol\,L^{-1})}

Indien het volgende antwoord is gegeven: 1

\mathrm{[OH^-]} = 10^{-9{,}50} = 3{,}2\cdot 10^{-10}\ \mathrm{(mol\,L^{-1})}

Vraag 23 in het hele examen

2025, tijdvak 1: Waterstofbromide-flowbatterij

Opgavetekst

Om duurzame energie betaalbaar op te slaan, hebben onderzoekers van de Technische Universiteit Eindhoven een batterij ontwikkeld die voldoende zonne-energie kan opslaan om een kantoor enkele weken van elektrische energie te voorzien. Deze batterij is een waterstofbromide-flowbatterij (HBFB) en heeft de grootte van een aantal zeecontainers.

Een HBFB bevat een oplossing van het zuur waterstofbromide (HBr) in water. Deze oplossing bevat de deeltjes $\mathrm{H^+(aq)}$ en $\mathrm{Br^-(aq)}$. De zure oplossing wordt door een pomp door de batterij gepompt. Een laagje polypropeen aan de binnenzijde van de pomp beschermt deze tegen de hoge zuurgraad.

Figuur 2 geeft een vereenvoudigde weergave van de HBFB. In plaats van 50 elektrochemische cellen zijn er maar 5 getekend.

De HBr-halfcellen zijn aangesloten op een voorraadvat met HBr-oplossing. Hierin komt na het opladen ook Br₃⁻ terecht. Uit voorzorg is rond dit voorraadvat een opvangbak met calciumcarbonaat geplaatst. Wanneer de zure HBr-oplossing zou lekken, ontstaat een gevaarlijke situatie. Het calciumcarbonaat vermindert dit gevaar.

Vraag 29 2 punten

Geef de formule van calciumcarbonaat en leg uit dat calciumcarbonaat het gevaar vermindert bij een lekkage van HBr-oplossing.

Noteer je antwoord als volgt:

  • formule calciumcarbonaat: ...
  • uitleg: ...

Vereenvoudigde weergave van de HBFB: vijf cellen, voorraadvaten met HBr/Br₃⁻ en waterstof, een opvangbak met calciumcarbonaat en een pomp (figuur 2). Bekijk in Opgaven, pagina 16

Bekijk het antwoord

formule calciumcarbonaat: $\mathrm{CaCO_3}$

Voorbeelden van een juiste uitleg zijn:

  • Het carbonaat-ion / calciumcarbonaat is een base die reageert met de zure waterstofbromide-oplossing.
  • Calciumcarbonaat neutraliseert de zure waterstofbromide-oplossing.

Vraag 29 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Bacteriën maken aniline uit suiker

Vraag 3 3 punten

In het filtraat zijn onder andere water, anthraniline en wateroplosbare bijproducten aanwezig. De pH van het filtraat is 7,5. Bij deze pH hebben moleculen anthraniline een H+-ion afgestaan. Bereken [OH-] in mol L-1 bij pH = 7,5 (T = 298 K). Geef je antwoord in het juiste aantal significante cijfers.

Bekijk het antwoord
  • Berekening van de pOH: pOH = 14,00 - 7,5 = 6,5 (1p)
  • Omrekening naar de concentratie: [OH-] = $10^{-6,5}$ mol L-1 (1p)
  • Significantie: [OH-] = $3 \times 10^{-7}$ mol L-1 (een significant cijfer) (1p)

Het antwoord heeft één significant cijfer: $3 \times 10^{-7}$ mol L-1.

Vraag 3 in het hele examen

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling, 2025

Figuur 1a: een onvolledig blokschema. Een oplossing van glucose en NH4Cl gaat naar reactor R1. Van R1 gaat een pijl naar scheidingsruimte S1. Van S1 gaat een pijl naar R2, met boven de pijl de stoffen water, anthraniline en wateroplosbare bijproducten. Vanuit S1 loopt een lijn met de tekst bacteriën terug naar R1. Figuur 1b: de structuurformule van anthraniline: een benzeenring met een NH2-groep en een COOH-groep (C(=O)-O-H) aan naburige C-atomen.

Vraag 4 1 punt

Bij pH = 7,5 hebben moleculen anthraniline een H+-ion afgestaan (zie figuur 1b). Omcirkel in de figuur op de uitwerkbijlage welk H-atoom van anthraniline als H+-ion is afgestaan bij pH = 7,5.

Bekijk het antwoord
  • Omcirkelt het H-atoom van de OH-groep van de carboxylgroep (C(=O)-O-H) (1p)

Het H-atoom van de OH-groep van de carboxylgroep is omcirkeld: het H-atoom aan het zuurstofatoom dat met een enkele binding aan de C=O-groep van de carboxylgroep vastzit. Niet een H-atoom aan de benzeenring en niet een H-atoom van de NH2-groep.

Vraag 4 in het hele examen

2025, tijdvak 2: Stikstofbindende bacteriën maken etheen

Vraag 21 2 punten

Planten nemen geen ammoniakmoleculen op, maar ammonium-ionen. Ammoniak is een base. Als ammoniak reageert met water, ontstaan onder andere ammonium-ionen. Geef de vergelijking voor de reactie van ammoniak met water waarbij onder andere ammonium-ionen ontstaan.

Bekijk het antwoord
  • $NH_3$ en $H_2O$ voor de pijl en $NH_4^+$ na de pijl (1p)
  • $OH^-$ na de pijl en een kloppende elementbalans (1p)

Vraag 21 in het hele examen

2024, tijdvak 1: Ademende flowbatterij

Vraag 30 2 punten

Om nevenreacties te voorkomen, wordt de pH in halfcel B verhoogd. Hiervoor is 3,0 M natriumhydroxide-oplossing gebruikt.

Bereken de pH van de gebruikte natriumhydroxide-oplossing (T = 298 K).

Bekijk het antwoord
  • De pOH is berekend: pOH = -log(3,0) = -0,477. (1p)
  • De omrekening naar de pH is juist: pH = 14,00 - (-0,477) = 14,48. (1p)

Aanvulling op het correctievoorschrift bij vraag 30: indien slechts het antwoord pH = -log(3,0) = -0,477 is gegeven: 1 punt.

Vraag 30 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Producten uit bischofiet

Vraag 11 3 punten

Doordat in het water een kleine hoeveelheid zuurstof is opgelost, kan corrosie van de metalen buis optreden. Aan het water wordt daarom een kleine hoeveelheid natriumsulfiet-oplossing ($Na_2SO_3$) toegevoegd, waardoor corrosie wordt verhinderd. In de buis treden de volgende halfreacties op: $SO_3^{2-}$ + $H_2O$ → $SO_4^{2-}$ + 2 $H^+$ + 2 $e^-$ (halfreactie a); $O_2$ + 2 $H_2O$ + 4 $e^-$ → 4 $OH^-$ (halfreactie b). Bij de omzetting van sulfiet tot sulfaat blijkt de pH van de oplossing in de buis niet te veranderen. Voer de volgende opdrachten uit: • Leid de vergelijking af van de totale reactie die in de buis optreedt. • Licht toe dat uit de vergelijking van de totale reactie blijkt dat de pH niet verandert door de omzetting van sulfiet tot sulfaat.

Bekijk het antwoord
  • De halfreacties zijn in de juiste verhouding opgeteld (1p)
  • De $e^-$ voor en na de pijl zijn tegen elkaar weggestreept (1p)
  • Toelichting waaruit blijkt dat de pH niet verandert, bijvoorbeeld: er ontstaan evenveel H+ als OH-, die samen H2O vormen; of: alle deeltjes H+ en OH- neutraliseren elkaar (1p)

Een voorbeeld van een juist antwoord: 2 $SO_3^{2-}$ + $O_2$ → 2 $SO_4^{2-}$, met de halfreacties a en b in de juiste verhouding opgeteld (halfreactie a 2 keer, halfreactie b 1 keer). De deeltjes H+ en OH- komen niet voor in de totale vergelijking, of er ontstaan evenveel H+ als OH-, die samen H2O vormen, dus de pH verandert niet. Wanneer een evenwichtsteken is gebruikt in plaats van een reactiepijl, reken dit goed.

Vraag 11 in het hele examen

2024, tijdvak 2: Uraan uit zeewater

Figuur 1

Structuurformule van Na2-EDTA. Twee stikstofatomen zijn verbonden door een CH2-CH2-brug. Aan elk stikstofatoom zitten twee CH2-groepen met elk een carboxylgroep. Twee van de vier carboxylgroepen zijn COOH (zuur), de andere twee zijn COO⁻ met een Na⁺-ion (zout).

Vraag 26 2 punten

In stap 3 kwamen de $UO_2^{2+}$-ionen los van de hydrogel omdat deze ionen beter binden met EDTA-ionen dan met de hydrogel. In het onderzoek werd een oplossing van het zout $Na_2$-EDTA gebruikt. In figuur 1 is de structuurformule van de vaste stof $Na_2$-EDTA weergegeven. Na oplossen van $Na_2$-EDTA in water ontstaan vrije EDTA-ionen. Deze ionen worden weergegeven met de formule $Y^{2-}$. Door de pH te veranderen kan men $Y^{2-}$-ionen omzetten tot $Y^{4-}$-ionen. Per $Y^{4-}$-ion kan één $UO_2^{2+}$-ion worden gebonden. Leg uit of er een zuur of een base nodig is om $Y^{2-}$ om te zetten tot $Y^{4-}$. Gebruik figuur 1.

Bekijk het antwoord
  • H+ wordt afgestaan of moet door een ander deeltje worden opgenomen (om $Y^{2-}$ om te zetten tot $Y^{4-}$ moet H+ worden opgenomen) (1p)
  • Consequente conclusie: er is een base nodig (1p)

Een voorbeeld van een juist antwoord: $Y^{2-}$ wordt $Y^{4-}$, dus er worden H+-ionen opgenomen. Om H+ op te nemen is een base nodig. Een antwoord als Y4- is meer min dan Y2-, dus er is een base nodig, krijgt 1 punt. Een antwoord als Y2- wordt Y4-, dus er is een base nodig, krijgt 0 punten voor de conclusie.

Vraag 26 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Alpaca

Alpaca

Er zijn verschillende soorten alpaca. Elke soort bevat een specifieke verhouding van de elementen koper, nikkel en zink. Het gedenkmuntje is gemaakt van ‘alpaca-12’. Alpaca-12 bevat 12,0 massaprocent nikkel. Tom heeft met een proefje het massapercentage koper en het massapercentage zink in het muntje bepaald. Hierbij heeft hij zijn muntje in voldoende 6,0 M zoutzuur gebracht. Zowel nikkel als zink reageert volledig met zoutzuur, volgens onderstaande reacties. Koper reageert niet.

Ni + 2 H+ → Ni2+ + H2
Zn + 2 H+ → Zn2+ + H2

Tom had behalve 6,0 M zoutzuur ook zoutzuur met een hogere pH tot zijn beschikking.

Nadat de reactie van nikkel en zink met zoutzuur is afgelopen, heeft Tom de overgebleven vaste stof gespoeld en gedroogd. Daarna heeft hij de massa ervan bepaald. Uit de volgende gegevens heeft hij de massapercentages van koper en zink berekend:

  • Alpaca-12 bevat 12,0 massaprocent nikkel.
  • De massa van het muntje vóór de reactie bedroeg 12,9 g.
  • De massa van de overgebleven vaste stof na de reactie bedroeg 8,3 g.

Vraag 11 2 punten

Bereken de pH van 6,0 M zoutzuur. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.

Bekijk het antwoord
  • Berekent de pH met pH = -log(6,0), juist uitgevoerd (1p)
  • Geeft de uitkomst met het juiste aantal significante cijfers: pH = -0,78 (1p)

Het antwoord met -log(6,0) = 0 levert 0 punten op.

Vraag 11 in het hele examen

2023, tijdvak 1: Chemie in olieverf

Opgavetekst

Chemie in olieverf

Olieverf is een vloeibaar mengsel van kleurpigmenten en een olie, meestal lijnzaadolie. Lijnzaadolie bestaat uit triglyceriden. Triglyceriden zijn tri-esters van glycerol en vetzuren. In figuur 1a is de structuurformule weergegeven van een triglyceridemolecuul dat in lijnzaadolie voorkomt. In figuur 1b is een triglyceridemolecuul schematisch weergegeven.

De triglyceriden in lijnzaadolie bevatten veel C=C-bindingen.

In het verleden werd in gele olieverf het kleurpigment Pb3O4 gebruikt. Nadat de gele olieverf op het doek is aangebracht, treden verschillende soorten reacties op waardoor de olieverf langzaam hard wordt. In deze opgave worden drie soorten reacties besproken, die in willekeurige volgorde kunnen plaatsvinden:
reactie 1: vorming van crosslinks
reactie 2: hydrolyse van triglyceriden
reactie 3: reactie van Pb3O4 met vetzuren

Bij reactie 1 reageren de CH2-groepen náást de C=C-bindingen in triglyceridemoleculen met zuurstofmoleculen uit de lucht. Hierbij worden crosslinks tussen triglyceridemoleculen gevormd, zoals schematisch is weergegeven in figuur 2 op de volgende bladzijde.

figuur 1a

figuur 1a
figuur 1a

Structuurformule van een triglyceridemolecuul uit lijnzaadolie. Bovenaan: H2C-O-C(=O)-C17H33. In het midden: H29C17-C(=O)-O-CH. Onderaan: H2C-O-C(=O)-C17H29.

figuur 1b

figuur 1b
figuur 1b

Schematische weergave van een triglyceridemolecuul: drie lijnen die vanuit een centraal punt naar de vetzuurketens lopen.

Vraag 18 2 punten

Reactie 3 is hieronder onvolledig weergegeven: 8 R-COOH + $Pb_3O_4$ → 8 R-COO- + … Pb… + … Pb… + 4 $H_2O$ (reactie 3). De vetzuurmoleculen en de zuurrestionen zijn in bovenstaande vergelijking weergegeven met de formules R-COOH en R-COO-. Hierbij stelt R een willekeurig koolwaterstofgedeelte voor. Leg uit dat reactie 3 een zuur-basereactie is. Geef hierbij aan welk deeltje als zuur en welk deeltje als base reageert.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat er een H+ wordt overgedragen (1p)
  • Noemt R-COOH (het vetzuur) als zuur en $Pb_3O_4$ (het oxide-ion, $O^{2-}$) als base (1p)

Ook goed: het oxide-ion neemt een H+ op en reageert als base, het vetzuur staat een H+ af en reageert als zuur.

Vraag 18 in het hele examen

2023, tijdvak 2: Groen cement

Opgavetekst

Figuur 1 Groen cement

Groen cement
Figuur 1

Schets van de traditionele cementproductie: een lange, ronddraaiende, licht hellende ovenbuis van 180 m. Kalksteen en klei gaan er rechtsboven in. Links onderaan zit de brander met steenkool en lucht, met vlammen in de buis. Gassen gaan rechtsboven weg. Cement komt links onderaan uit de buis.

Figuur 2 Groen cement

Groen cement
Figuur 2

Schematische tekening van de reactor met drie ruimtes (I, II en III), gescheiden door membranen. Ruimte I bevat een elektrode, CaCO3 onderin en natriumnitraatoplossing; daar komen CO2 en O2 vrij. Ruimte II bevat natriumnitraatoplossing en Ca(OH)2 bij het membraan. Ruimte III bevat een elektrode en natriumnitraatoplossing; daar komt H2 vrij.

Tabel 1

ruimtenr.vergelijking
I12 H2O -> 4 H+ + O2 + 4 e-
I22 H+ (aq) + CaCO3 (s) -> H2O (l) + CO2 (g) + Ca2+ (aq)
II3Ca2+ + 2 OH- -> Ca(OH)2
III42 H2O + 2 e- -> H2 + 2 OH-

Vraag 20 2 punten

Amerikaanse onderzoekers hebben op laboratoriumschaal een nieuw proces ontwikkeld voor de productie van cement. Dit nieuwe proces maakt gebruik van een reactor (figuur 2) die calciumcarbonaat ($CaCO_3$) met behulp van elektrische stroom omzet tot calciumhydroxide ($Ca(OH)_2$). De reactor bestaat uit drie ruimtes die van elkaar gescheiden zijn door membranen.
Wanneer de reactor is aangesloten op een spanningsbron, vinden de volgende omzettingen plaats (tabel 1).
Een van de vergelijkingen uit tabel 1 is van een zuur-basereactie.

20 Geef aan welke vergelijking dat is en geef aan welk deeltje als zuur en welk deeltje als base reageert.

Bekijk het antwoord
  • $H^+$ is het zuur (1p)
  • Reactie 2 is de zuur-basereactie en het carbonaat-ion $CO_3^{2-}$ is de base (1p)

Indien een antwoord is gegeven als: reactie 2: H+ is de base en CO3 2- het zuur; of reactie 2: CO3 2- is de base en Ca2+ het zuur; of reactie 3: OH- is de base en Ca2+ het zuur: 1 punt. Het antwoord 'Reactie 2 (is de zuur-basereactie). H+ is het zuur en CaCO3 is de base' goed rekenen.

Vraag 20 in het hele examen

Vraag 21 3 punten

De onderzoekers hebben gemeten dat de gassen zuurstof, koolstofdioxide en waterstof in de molverhouding 1 : 2 : 2 uit de reactor vrijkomen. Deze verhouding is ook af te leiden door alle vergelijkingen in tabel 1 in de juiste verhouding bij elkaar op te tellen.

21 Geef deze afleiding.

Bekijk het antwoord
  • Gelijkmaken van de elektronen door reactie 1 en reactie 4 in de juiste verhouding te laten verlopen (reactie 1 x 1, reactie 4 x 2) (1p)
  • De vier reacties in de juiste verhouding bij elkaar opgeteld (reactie 2, 3 en 4 elk x 2) (1p)
  • Gelijke deeltjes voor en na de pijl tegen elkaar weggestreept (1p)

Het correctievoorschrift telt de vergelijkingen op als: reactie 1 x 1 en reactie 2, 3 en 4 elk x 2. Eindresultaat: $4\,H_2O + 2\,CaCO_3 \rightarrow O_2 + 2\,CO_2 + 2\,Ca(OH)_2 + 2\,H_2$. Een andere juiste verhouding van de reacties die dezelfde eindvergelijking geeft, telt ook.

Vraag 21 in het hele examen

2023, tijdvak 2: De ritmische-vlammenproef

Opgavetekst

Figuur 1 De ritmische-vlammenproef

De ritmische-vlammenproef
Figuur 1

Vier erlenmeyers met een laagje methanol op de bodem en een platinadraad in de hals. Onder de vier: 1. platinadraad gloeit; 2. platinadraad gloeit feller; 3. explosie; 4. platinadraad gloeit (weer).

Vraag 35 2 punten

De demonstratieproef kan worden uitgebreid. Hierbij worden de gassen door een oplossing van calciumhydroxide ($Ca(OH)_2$) geleid, waardoor de oplossing waarneembaar verandert. Deze verandering wordt veroorzaakt doordat het ontstane gas koolstofdioxide reageert met de calciumhydroxide-oplossing. Hierbij ontstaat de stof calciumcarbonaat. Deze reactie is een zuur-basereactie.

35 Voer de volgende opdrachten uit:
− Geef aan welke waarneming wordt gedaan aan de calciumhydroxide-oplossing.
− Verklaar deze waarneming aan de hand van Binas-tabel 45A of ScienceData-tabel 8.4d.

Bekijk het antwoord
  • Juiste waarneming: de oplossing wordt troebel of wit, er ontstaat een neerslag (1p)
  • Juiste verklaring: het ontstane calciumcarbonaat is een slecht oplosbaar zout (lost slecht op in water) (1p)

Voorbeelden van een juiste waarneming: de oplossing wordt troebel of wit; er ontstaat een neerslag; er wordt een vaste stof gevormd. Voorbeeld van een juiste verklaring: het ontstane calciumcarbonaat is een slecht oplosbaar zout.

Vraag 35 in het hele examen

2022, tijdvak 1: Goede wijn

Vraag 18 3 punten

Wijn bestaat voornamelijk uit water en heeft een pH van ongeveer 3,5. Bereken hoeveel mol $H^+$ is opgelost in 220 L wijn met pH = 3,5. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.

Bekijk het antwoord
  • Berekent de concentratie van $H^+$: $[H^+] = 10^{-3{,}5} = 3{,}2\cdot10^{-4}$ mol per L (1p)
  • Rekent om naar het aantal mol $H^+$-ionen in 220 L: $3{,}2\cdot10^{-4} \times 220$ mol (1p)
  • Geeft de uitkomst in één significant cijfer: $7\cdot10^{-2}$ mol (1p)

Het correctievoorschrift geeft als uitkomst $7\cdot10^{-2}$ mol, in één significant cijfer.

Vraag 18 in het hele examen

2022, tijdvak 1: NLES

Opgavetekst

Figuur 1

Figuur 1
Figuur 1

Figuur 1a: structuurformule van het LES-ion: een lange koolwaterstofketen van CH3- en CH2-groepen, daarna een deel (OC2H4)3 en een sulfaatgroep OSO3 met een negatieve lading. Figuur 1b: de ion-formule C12H25(OC2H4)3OSO3(-), met onder het koolwaterstofdeel het opschrift hydrofoob en onder het andere deel het opschrift hydrofiel. Figuur 1c: de schematische notatie van het LES-ion, een staafje (hydrofoob) met een cirkel (hydrofiel).

Figuur 2

Figuur 2
Figuur 2

Twee schematische tekeningen van de reiniging van een textielvezel. Figuur 2a: op de textielvezel liggen vuilmoleculen; die worden omringd door LES-ionen (staafjes met een bolletje), in water. Figuur 2b: het vuil-LES-deeltje, een bolvormig deeltje met het vuil in het midden en de staarten van de LES-ionen naar het vuil gericht, zit tussen de watermoleculen. De textielvezel staat rechts.

Vraag 27 2 punten

De vergelijking van de omzetting van laurylethersulfonzuur (stap 7) is als volgt: $C_{12}H_{25}(OC_2H_4)_3OSO_3H + OH^- \rightarrow C_{12}H_{25}(OC_2H_4)_3OSO_3^- + H_2O$. Leg uit, aan de hand van formules in deze vergelijking, dat deze omzetting van laurylethersulfonzuur een zuur-basereactie is.

Bekijk het antwoord
  • Noemt dat er $H^+$ wordt overgedragen van $C_{12}H_{25}(OC_2H_4)_3OSO_3H$ naar de base $OH^-$ (1p)
  • Juiste uitleg met twee relevante formules uit de vergelijking, bijvoorbeeld: $OH^-$ neemt een $H^+$ op en wordt $H_2O$ (1p)

Alleen het antwoord 'OH- is de base en $C_{12}H_{25}(OC_2H_4)_3OSO_3H$ is het zuur' levert 1 punt op. Namen in plaats van formules niet aanrekenen. Overschrijffouten in de formule van laurylethersulfonzuur niet aanrekenen.

Vraag 27 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Houtspons

Opgavetekst

Houtspons

Bij scheepsongelukken kan olie lekken naar het water. Om milieuschade te voorkomen hebben onderzoekers een materiaal op basis van hout ontwikkeld, waarmee olie uit water kan worden opgenomen. De werking van dit materiaal lijkt op die van een spons. Daarom heeft het de naam 'houtspons' gekregen. Hout bestaat uit cellulose, lignine en hemicellulose. Bij het maken van een houtspons moet het hout als volgt worden behandeld:
stap 1: Lignine wordt verwijderd.
stap 2: Hemicellulose wordt verwijderd.
stap 3: De overgebleven cellulose wordt gedroogd.
stap 4: De gedroogde cellulose wordt hydrofoob gemaakt.

stap 1
Voor het verwijderen van lignine wordt een oplossing van natriumchloriet gebruikt met een pH van 4,7. Deze oplossing bevat onder andere chlorietionen (ClO2–). Uit deze chlorietionen wordt chloordioxide (ClO2) gevormd volgens reactie 1.
reactie 1: 5 ClO2– + 4 H+ → 4 ClO2 + Cl– + 2 H2O
Chloordioxide (ClO2) reageert vervolgens met lignine. Bij deze redoxreactie wordt ClO2 omgezet tot ClO2– volgens onderstaande halfreactie a. Deze vergelijking is onvolledig: er ontbreekt een elektron.
halfreactie a: ClO2 → ClO2–

Vraag 1 2 punten

Bereken de $[H^+]$ in mol L–1 van een oplossing met een pH van 4,7. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.

Bekijk het antwoord
  • Juiste berekening: $[H^+] = 10^{-4,7}$ mol L–1 (1p)
  • De uitkomst gegeven in één significant cijfer: $2 \cdot 10^{-5}$ mol L–1 (1p)

Het tweede punt geldt alleen voor de uitkomst in één significant cijfer: $2 \cdot 10^{-5}$ mol L–1.

Vraag 1 in het hele examen

2022, tijdvak 2: Bijensteek

Opgavetekst

tabel 1 Stoffen in bijengif

Het gif bestaat uit water en een aantal vaste stoffen. Deze vaste stoffen vormen het 'drooggewicht'. De meest voorkomende vaste stoffen in bijengif staan in tabel 1.

stoffen in bijengifmassapercentage van het drooggewicht
mellitine50%
fosfolipase A212%
histamine9%

tabel 1

Vraag 38 2 punten

Bijengif heeft namelijk een lage pH van 4,5 tot 5,5. Geef met behulp van Binas-tabel 66A of ScienceData-tabel 10.2a de formule van zuiveringszout en licht toe waarom zuiveringszout met bijengif met een lage pH reageert. Noteer je antwoord als volgt: formule zuiveringszout: …, toelichting: …

Bekijk het antwoord
  • Formule zuiveringszout: $NaHCO_3$ (1p)
  • Toelichting: het zure bijengif reageert met de base waterstofcarbonaat ($HCO_3^-$) (1p)

Een toelichting waarin bijengif met de base NaHCO3 reageert, telt ook.

Vraag 38 in het hele examen

2022, tijdvak 3: Hard water

Vraag 13 2 punten

Wanneer hard water wordt verhit, ontstaat een witte aanslag van kalk ($CaCO_3$). Dit ontstaan van kalkaanslag kan met de volgende reactievergelijking worden weergegeven: $Ca^{2+} + 2 HCO_3^- → CaCO_3 + H_2O + CO_2$. Leg uit, aan de hand van formules in de reactievergelijking, dat $HCO_3^-$ in deze reactie zowel een zuur als een base is.

Bekijk het antwoord
  • Uitleg aan de hand van formules waaruit blijkt dat $HCO_3^-$ als zuur reageert (tot $CO_3^{2-}$ in $CaCO_3$, dus er wordt H+ afgestaan) (1p)
  • Uitleg aan de hand van formules waaruit blijkt dat $HCO_3^-$ als base reageert (tot $H_2O$ en $CO_2$, dus er wordt H+ opgenomen) (1p)

Vraag 13 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Bromide in grondwater

Vraag 19 2 punten

Een oplossing waarin de reacties van de bepaling plaatsvinden, heeft een pH van 4,6. Bereken de $[H^+]$ in mol L$^{-1}$ in de oplossing waarin de reacties plaatsvinden. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.

Bekijk het antwoord
  • Juiste berekening: $[H^+] = 10^{-4{,}6}$. (1p)
  • De uitkomst in één significant cijfer: $3 \cdot 10^{-5}$ mol L$^{-1}$. (1p)

Vraag 19 in het hele examen

tekstfragment 1 Bromide in grondwater

1 Men maakt gebruik van filtreerpapiertjes waarop eerst een oplossing van chloramine-T en de zuur-base-indicator fenolrood is aangebracht en die men daarna heeft laten drogen.
2 Een druppel grondwater wordt op zo'n filtreerpapiertje aangebracht. Eventueel wordt het grondwater eerst verdund.
In aanwezigheid van Br- vinden achtereenvolgens twee reacties plaats:
Reactie 1: Br- wordt door een reactie met chloramine-T omgezet tot onder andere broom.
Reactie 2: het ontstane broom reageert volledig met fenolrood tot onder andere broomfenolblauw.
4 Door beide reacties wordt het gele filtreerpapiertje enigszins blauw.
5 De afname van de gele kleur wordt gemeten met een kleurdetector.
6 Met behulp van een ijklijn wordt het bromidegehalte bepaald.
De oplossing waarin de reacties plaatsvinden, heeft een pH van 4,6. Het ontstane broomfenolblauw heeft bij deze pH een blauwe kleur.

Vraag 20 2 punten

Leg uit met behulp van tekstfragment 1 en Binas-tabel 52A of ScienceData-tabel 9.1d, dat de kleur van het filtreerpapiertje eerst geel is en dan verandert naar blauw. Noteer je antwoord als volgt: eerst geel omdat ...; verandert naar blauw doordat ...

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat fenolrood geel is bij een pH van 4,6. (1p)
  • Inzicht dat fenolrood tot broomfenolblauw is omgezet, en dat broomfenolblauw bij een pH van 4,6 blauw is. (1p)

Aanvulling op het correctievoorschrift (College voor Toetsen en Examens): bij vraag 20 worden altijd 2 scorepunten toegekend, ongeacht of er wel of geen antwoord is gegeven en ongeacht het gegeven antwoord.

Vraag 20 in het hele examen

2021, tijdvak 1: Eiwitvertering

Vraag 30 2 punten

Het zoutzuur in de maag kan worden opgevat als een oplossing die 5,8 g HCl per liter bevat. Bereken de pH van een oplossing die 5,8 g HCl per liter bevat.

Bekijk het antwoord
  • Berekening van de molariteit van HCl (en van H+): $\frac{5{,}8}{36{,}5} = 0{,}159$ mol L$^{-1}$. (1p)
  • Omrekening naar de pH: $pH = -\log(0{,}159) = 0{,}80$. (1p)

Is een onjuiste bewerking bij de omrekening naar de pH het consequente gevolg van een onjuiste bewerking bij vraag 19, dan die bewerking hier goed rekenen.

Vraag 30 in het hele examen

figuur 1 Eiwitvertering

Eiwitvertering
figuur 1

Schematische weergave van het verteren van een voedseleiwitmolecuul door een pepsinemolecuul, in drie stappen naast elkaar. Boven het pepsinemolecuul staat het voedseleiwitmolecuul met een peptidebinding (R1-N-C-R2 met een C=O-groep). Het pepsinemolecuul heeft twee zijgroepen, zijgroep A en zijgroep B, die bij de weergave zijn aangegeven. Bij stap 1 reageert de peptidebinding met een watermolecuul en neemt zijgroep A een H-atoom op (het H-atoom is vet gedrukt). Bij stap 2 is de peptidebinding verbroken. Het pepsinemolecuul ziet er vóór stap 1 en na stap 2 gelijk uit.

Vraag 32 2 punten

Het verbreken van de bindingen door pepsine is een proces dat in 2 stappen verloopt. Dit proces is vereenvoudigd weergegeven in figuur 1. In figuur 1 zijn ook twee zijgroepen van het pepsinemolecuul weergegeven. Zijgroep A is geïoniseerd doordat deze een H+-ion heeft afgestaan. Geef aan bij welke stap in figuur 1 zijgroep A optreedt als base. Licht je antwoord toe.

Bekijk het antwoord
  • Inzicht dat een base een H+-ion opneemt, of reageert met H+. (1p)
  • Noemt stap 1 als de stap waarin zijgroep A als base reageert, consequent met de toelichting. (1p)

Antwoord 'bij stap 1, want daar raakt zijgroep A de negatieve lading kwijt' telt voor 1 scorepunt.

Vraag 32 in het hele examen

Figuur 2 en figuur 3

Figuur 2 en figuur 3
Figuur 2 en figuur 3 Figuur 2: naar Piper & Fenton (Gut, 1965)

Figuur 2 (links): schematische weergave van de bovenkant van het lichaam met de spijsverteringsorganen. Bij de maag staat pH = 1,5 tot 3,5. Het alvleessap is aangegeven bij de darm. Bij de darm staat pH tot 8,0. Figuur 3 (rechts): grafiek met op de horizontale as de pH, van 0 tot 8, en op de verticale as de enzymactiviteit van pepsine in procenten, van 0 tot 100. De curve stijgt van ongeveer 25 procent bij pH 1,5 naar 100 procent bij pH 2, daalt daarna geleidelijk tot ongeveer 70 procent bij pH 4, en zakt vanaf pH 5 snel naar vrijwel 0 procent vanaf pH 6. Bij pH 8 is de activiteit vrijwel 0 procent.

Vraag 36 2 punten

Na verloop van tijd belandt het deels verteerde voedsel vanuit de maag in de darm. Hier wordt het alvleessap toegevoegd (figuur 2), waardoor de pH in de darm anders is dan die in de maag. Geef, aan de hand van de samenstelling van het alvleessap, de naam van het deeltje dat de pH-verandering veroorzaakt. Maak gebruik van Binas-tabel 82F of ScienceData-tabel 22.7.

Bekijk het antwoord
  • Waterstofcarbonaat(-ion). (2p)

Bicarbonaat(-ion) is ook goed. Is HCO3-, hydroxide(-ion) of water gegeven, dan 1 scorepunt.

Vraag 36 in het hele examen

2021, tijdvak 2: Wasmiddel verwijdert vlekken

Opgavetekst

Figuur 1 Het dodecylsulfaation

Het dodecylsulfaation
Figuur 1

Structuurformule van het dodecylsulfaation: een lange koolstofketen (een CH3-groep gevolgd door CH2-groepen) met aan het uiteinde een O-SO3(-)-groep. De koolstofketen is de hydrofobe staart en de sulfaatgroep is de hydrofiele kop, met een negatieve lading.

Uitwerkbijlage: figuur 1 Het dodecylsulfaation om op te tekenen

Het dodecylsulfaation om op te tekenen
Uitwerkbijlage: figuur 1

Dezelfde structuurformule van het dodecylsulfaation als figuur 1 in de opgave: een lange koolstofketen met aan het uiteinde een O-SO3(-)-groep.

Figuur 3 Relatieve activiteit van lipase bij verschillende pH-waarden

Relatieve activiteit van lipase bij verschillende pH-waarden
Figuur 3

Lijndiagram met meetpunten (ruitjes). Horizontale as: pH, van 6 tot 10. Verticale as: relatieve activiteit in procent, van 80 tot 120 (de as is onderbroken onder 80). De lijn heeft zijn hoogste punt bij pH 7,5, met een relatieve activiteit van 100 procent. Meetpunten: bij pH 6,5 ongeveer 95 procent, bij pH 7,5 100 procent, bij pH 8,5 ongeveer 92 procent en bij pH 9,5 ongeveer 80 procent.

Vraag 26 2 punten

Het enzym lipase hydrolyseert vetten. Lipase moet haar werk kunnen doen onder verschillende omstandigheden (zoals pH en temperatuur) bij het wassen. In figuur 3 (zie de bron) is te zien hoe de hydrolyse-activiteit van lipase afhangt van de pH. Lipase heeft een pH-optimum. Bereken de concentratie H⁺-ionen in mol L⁻¹ bij het pH-optimum van lipase (T = 298 K).

Bekijk het antwoord
  • Het pH-optimum juist afgelezen: pH 7,5 (± 0,1) (1p)
  • Omrekening naar de concentratie H⁺-ionen: [H⁺] = 10⁻⁷,⁵ = 3·10⁻⁸ mol L⁻¹ (1p)

Vraag 26 in het hele examen

2021, tijdvak 3: Geleisuiker

Opgavetekst

Structuurformule van sacharose (uitwerkbijlage)

Structuurformule van sacharose (uitwerkbijlage)

Structuurformule van een sacharosemolecuul op de uitwerkbijlage. Het molecuul bestaat uit twee ringen die via een zuurstofatoom verbonden zijn, met OH-groepen en CH2OH-groepen aan de ringen.

Vraag 6 2 punten

Het citroensap dat Rian heeft toegevoegd, bevat een zuur dat de vorming van een gel bevordert en de pH rond 3,2 brengt. Bereken [H+] in mol L-1 in deze jam met pH = 3,2. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.

Bekijk het antwoord
  • Juiste berekening van [H+] = 10^-3,2 mol L-1 (1p)
  • De uitkomst is gegeven in één significant cijfer: 6 · 10^-4 mol L-1 (1p)

Vraag 6 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Honing

Opgavetekst

Honing

Honing wordt door bijen gemaakt uit nectar, een suikerrijke vloeistof uit bloemen. Nectar bevat behalve water onder andere sacharose, glucose en fructose. Bijen zetten deze nectar met behulp van enzymen om tot honing, waarbij het massapercentage suikers (koolhydraten) toeneemt. Daarbij wordt de sacharose grotendeels omgezet tot glucose en fructose. Deze reactie is een hydrolyse.

Honing heeft een antibacteriële werking. Wanneer op de huid rond een wondje een beetje honing wordt gesmeerd, remt dit de bacteriegroei rond de wond. Door de hoge concentratie suikers drogen de bacteriën uit.

Een andere oorzaak van deze ontsmettende werking kan worden verklaard met de aanwezigheid van het enzym glucose-oxidase in honing. In matig verdunde en enigszins zure honing wordt dit enzym actief. Glucose-oxidase zet glucose met behulp van zuurstof en water om tot gluconzuur ($C_6H_{12}O_7$) en waterstofperoxide. Hierbij is zuurstof de oxidator. Het gevormde waterstofperoxide remt de groei van bacteriën.

De bovenstaande oorzaken zijn echter onvoldoende om de ontsmettende werking van honing volledig te verklaren. Bij een onderzoek werd in een bepaald soort honing het eiwit ‘defensine 1’ ontdekt. Bijen gebruiken defensine 1 in hun afweersysteem. Defensine 1 is in de lichtzure honing (pH = 4) positief geladen. De zijgroepen van bepaalde aminozuren in het eiwit hebben dan een positieve lading. Deze positieve lading is noodzakelijk voor de antibacteriële werking van het eiwit. Schematisch kan het ontstaan van de positieve lading als volgt worden weergegeven:

$Def1-NH_2 + H^+$ → $Def1-NH_3^+$

Hieronder is de aminozuurvolgorde in een fragment van dit eiwit weergegeven:

Leu Leu Ser Phe Lys Gly

Honing zal na verloop van tijd kristalliseren. Door de honing voorzichtig te verwarmen kan de honing weer kristalvrij worden gemaakt. Wanneer de honing echter enige tijd boven 40 °C is verwarmd, blijkt een groot deel van de antibacteriële activiteit, ook na afkoelen, verloren te zijn gegaan.

Vraag 25 2 punten

Defensine 1 is in de lichtzure honing (pH = 4) positief geladen. De zijgroepen van bepaalde aminozuren in het eiwit hebben dan een positieve lading: $Def1-NH_2 + H^+$ → $Def1-NH_3^+$. Hieronder is de aminozuurvolgorde in een fragment van dit eiwit weergegeven: Leu Leu Ser Phe Lys Gly. Geef het 3-lettersymbool van het aminozuur in dit fragment dat deze positieve lading zou kunnen krijgen. − Gebruik Binas-tabel 67H1 of ScienceData-tabel 13.7c. − Licht je antwoord toe.

Bekijk het antwoord
  • Een vrije NH2-groep in de zijtak van het aminozuur, die bij lage pH een H+ opneemt. (1p)
  • Consequente conclusie: Lys (lysine). (1p)

Wordt in plaats van het 3-lettersymbool de juiste naam gegeven, dan niet aanrekenen. Het antwoord „Lysine/Lys, want dit is (volgens Binas-tabel 67H1) een basisch aminozuur“ goed rekenen.

Vraag 25 in het hele examen

Vraag 26 2 punten

Defensine 1 is in de lichtzure honing (pH = 4) positief geladen: $Def1-NH_2 + H^+$ → $Def1-NH_3^+$. Leg uit waardoor er minder positieve lading aanwezig is in basisch milieu (pH groter dan 7).

Bekijk het antwoord
  • In basisch milieu is er weinig of geen H+, en veel OH−. (1p)
  • De OH−-ionen reageren met $Def1-NH_3^+$ tot $Def1-NH_2$, of geen H+ kan meer gevormd worden, zodat alle Def1 als $Def1-NH_2$ aanwezig is. (1p)

Vraag 26 in het hele examen

Vraag 27 2 punten

Honing zal na verloop van tijd kristalliseren. Door de honing voorzichtig te verwarmen kan de honing weer kristalvrij worden gemaakt. Wanneer de honing echter enige tijd boven 40 °C is verwarmd, blijkt een groot deel van de antibacteriële activiteit, ook na afkoelen, verloren te zijn gegaan. Geef aan de hand van de informatie uit deze opgave twee mogelijke verklaringen voor deze afname van de antibacteriële activiteit.

Bekijk het antwoord
  • Een juiste verklaring voor de afname van de antibacteriële activiteit, bijvoorbeeld: bij verwarmen verdampt water, waardoor minder of geen waterstofperoxide ontstaat (glucose-oxidase werkt dan niet meer). (1p)
  • Een tweede, andere juiste verklaring, bijvoorbeeld: het eiwit defensine 1 of het enzym glucose-oxidase denatureert boven 40 °C. (1p)

Juiste of goed te rekenen verklaringen, per juiste verklaring 1 punt, bijvoorbeeld: er verdampt water bij verwarmen, waardoor glucose-oxidase inactief wordt of minder waterstofperoxide ontstaat; of het eiwit defensine 1 (of het enzym glucose-oxidase) gaat kapot en denatureert boven 40 °C. Een verklaring als „De pH verandert bij verhitten (doordat water verdampt) en dat heeft invloed op de werking van defensine“ is juist. Onjuiste verklaringen: waterstofperoxide is hittegevoelig; waterstofperoxide verdampt of ontleedt boven 40 °C; er verdampt water bij verwarmen, daardoor gaat de pH omlaag; er verdampt water, daardoor neemt de concentratie suikers toe; door de hogere temperatuur neemt de concentratie suikers af; bij verwarmen hydrolyseert sacharose.

Vraag 27 in het hele examen

2019, tijdvak 2: Beitsen en verzinken

Opgavetekst

Beitsen en verzinken

IJzeren voorwerpen kunnen tegen corrosie worden beschermd door ze te ‘verzinken’. Deze voorwerpen worden eerst enige tijd in een bad met ‘beitszuur’ gehangen om reeds aanwezig roest ($Fe_2O_3 \cdot 3H_2O$) te verwijderen. Beitszuur is zoutzuur dat ongeveer 50 gram opgelost HCl per liter bevat. Daarbij treedt een reactie op die hieronder onvolledig is weergegeven:

$Fe_2O_3 \cdot 3H_2O + … H^+$ → $… Fe^{3+} + … H_2O$

Na het beitsen worden de ijzeren voorwerpen in een bad met vloeibaar zink gedompeld. Hierdoor wordt een laagje ijzer-zinklegering gevormd op het voorwerp.

Op een website over thermisch verzinken wordt vermeld dat de temperatuur van het zink in het bad ongeveer 400 °C moet zijn. Piet merkt op dat dat niet juist kan zijn en zegt: “een temperatuur van 400 °C is niet hoog genoeg.”

De voorwerpen worden met behulp van gereedschappen uit het beitsbad gehaald en in het zinkbad gedompeld. Het beitsbad raakt daardoor verontreinigd. Hierbij ontstaan $ZnCl_4^{2-}$-ionen. Wanneer deze ionen niet verwijderd worden, moet het verontreinigde zuur uit het beitsbad worden afgevoerd als chemisch afval. Daarom wordt het verontreinigde afvalzuur door een zogenoemde selectieve ionenwisselaar geleid. De $ZnCl_4^{2-}$-ionen worden in de ionenwisselaar gebonden. Voor elk gebonden $ZnCl_4^{2-}$-ion komen twee $OH^-$-ionen vrij.

Het proces dat hiervoor is beschreven kan vereenvoudigd worden weergegeven met een blokschema. Dit blokschema bevat drie blokken en vijf stofstromen:
− bad met beitszuur
− bad met zink
− ionenwisselaar
$A$: afvalzuur zonder $ZnCl_4^{2-}$-ionen
$B$: afvalzuur met $ZnCl_4^{2-}$-ionen
C: ijzeren voorwerpen met roest
D: ijzeren voorwerpen zonder roest
E: verzinkte ijzeren voorwerpen

Het afvalzuur waaruit de $ZnCl_4^{2-}$-ionen zijn verwijderd, kan worden gebruikt voor de productie van ijzer(III)chloridesulfaat ($FeClSO_4$).

Piet vraagt zich af of de in deze opgave beschreven methode waarmee met het afvalzuur wordt omgegaan in overeenstemming is met het cradle-to-cradle principe. Hij vindt op www.duurzaamheid.nl dat de cradle-to-cradle ontwerpstrategie “ervan uitgaat dat alle materialen een voortdurende en blijvende waarde houden en steeds weer in gesloten kringlopen van productie, gebruik en recycling kunnen worden opgenomen.”

FeClSO4 wordt gebruikt in de afvalwaterzuivering om fosfaationen te verwijderen. De ijzer(III)ionen uit het ijzer(III)chloridesulfaat reageren met de fosfaationen, waarna het fosfaathoudende reactieproduct uit het afvalwater kan worden verwijderd. Het gezuiverde afvalwater wordt uiteindelijk op het oppervlaktewater geloosd.

Vraag 28 2 punten

IJzeren voorwerpen worden gebeitst in beitszuur: zoutzuur dat ongeveer 50 gram opgelost HCl per liter bevat. Bereken de pH van beitszuur dat 50 gram (opgelost) HCl per liter bevat.

Bekijk het antwoord
  • Berekening van de $[H^+]$: $50 / 36{,}5 = 1{,}37$ mol L$^{-1}$. (1p)
  • Omrekening naar de pH: $pH = -\log(1{,}37) = -0{,}14$. (1p)

Indien het antwoord „pH = −log 50 = −1,70“ is gegeven: 1 punt.

Vraag 28 in het hele examen

Vraag 32 2 punten

Het beitsbad raakt verontreinigd met $ZnCl_4^{2-}$-ionen. Die worden door een selectieve ionenwisselaar gebonden; voor elk gebonden $ZnCl_4^{2-}$-ion komen twee $OH^-$-ionen vrij. Leg uit of de pH van het afvalzuur als gevolg van de ionenwisseling hoger of lager wordt.

Bekijk het antwoord
  • Uitleg waaruit blijkt dat de vrijgekomen $OH^-$-ionen reageren met de $H^+$-ionen van het zuur. (1p)
  • Consequente conclusie: de $[H^+]$ wordt kleiner, dus de pH wordt hoger. (1p)

Indien het antwoord „De oplossing wordt minder zuur, dus de pH wordt hoger“ is gegeven: 1 punt. „$OH^-$ is een base, dus de pH stijgt“, „er komt een base vrij, dus de pH stijgt“ of „er komen $OH^-$-ionen vrij, dus de pH wordt hoger“ goed rekenen.

Vraag 32 in het hele examen

2018, tijdvak 1: Melkzuursensor

Vraag 2 2 punten

Zweet heeft meestal een pH tussen 4 en 6. Bereken de $[H^+]$ in $mol\,L^{-1}$ van zweet met een pH van 5,1.

Bekijk het antwoord
  • Berekent $[H^+] = 10^{-5{,}1}$ en geeft de uitkomst $8 \cdot 10^{-6}\,mol\,L^{-1}$. (2p)

Indien slechts $[H^+] = 10^{-5{,}1}$ is gegeven: 1 punt. Indien de uitkomst $7{,}94 \cdot 10^{-6}\,mol\,L^{-1}$ is gegeven: 1 punt. Indien als antwoord $-\log 5{,}1 = -0{,}7$ is gegeven: 0 punten.

Vraag 2 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Bisfenol A

Opgavetekst

figuur 1

figuur 1
figuur 1 1a BFA; 1b polycarbonaat

Links (1a): de structuurformule van bisfenol A (BFA, C15H16O2): twee benzeenringen met aan elk een OH-groep, verbonden via een C-atoom met twee CH3-groepen. Rechts (1b): een deel van de structuurformule van polycarbonaat: een lange keten met herhalende eenheden, aangegeven met index n.

Vraag 10 2 punten

BFA kan van de spons worden verwijderd met behulp van natronloog. De reactie die daarbij optreedt, kan als volgt worden weergegeven: $HO-C_6H_4-C(CH_3)_2-C_6H_4-OH + OH^- \rightarrow HO-C_6H_4-C(CH_3)_2-C_6H_4-O^- + H_2O$ (reactie 1). Geef aan of reactie 1 een zuur-basereactie is. Motiveer je antwoord aan de hand van formules in de vergelijking van reactie 1.

Bekijk het antwoord
  • Uitleg waaruit blijkt dat OH- als base reageert en dat BFA (C15H16O2) als zuur reageert (1p)
  • H+ wordt overgedragen van BFA naar OH-, en de conclusie: het is een zuur-basereactie (1p)

Indien slechts ‘OH- is/reageert als een base en BFA/C15H16O2 is/reageert als een zuur’ staat: 1 punt. Indien ‘er wordt H+ overgedragen, dus het is een zuur-basereactie’ zonder uitleg of met een onjuiste uitleg: 1 punt. Indien ‘het is geen redoxreactie want er is geen elektronenoverdracht, dus het is een zuur-basereactie’: 0 punten. Namen in plaats van formules (bisfenol A, hydroxide-ion) niet aanrekenen.

Vraag 10 in het hele examen

2018, tijdvak 2: Sake

Vraag 21 2 punten

De pH van deze sake is 4,5. Bereken [H+] in mol L-1 in deze sake.

Bekijk het antwoord
  • Juiste berekening: [H+] = 10^-4,5 = 3·10^-5 mol L-1 (2p)

Indien slechts [H+] = 10^-4,5 is gegeven: 1 punt. Indien de uitkomst 3,16·10^-5 mol L-1 is gegeven (zie syllabus subdomein A8): 1 punt. Indien ([H+] =) -log 4,5 = -0,65 of -6,5·10^-1 is gegeven: 0 punten.

Vraag 21 in het hele examen

Hoe vaak zuren en basen in het examen komt

Vragen over zuren en basen per centraal examen scheikunde havo. Elke vraag is eenmalig door een AI-model bij een onderwerp ingedeeld; per vraag kan dat afwijken.
ExamenVragenAantalAandeel
2026, tijdvak 110, 3326%
2026, tijdvak 28-9, 1739%
2025, tijdvak 123, 2926%
2025, tijdvak 23-4, 2138%
2024, tijdvak 13013%
2024, tijdvak 211, 2626%
2023, tijdvak 111, 1826%
2023, tijdvak 220-21, 3539%
2022, tijdvak 118, 2725%
2022, tijdvak 21, 3825%
2022, tijdvak 31313%
2021, tijdvak 119-20, 30, 32, 36514%
2021, tijdvak 22613%
2021, tijdvak 3613%
2019, tijdvak 225-28, 32514%
2018, tijdvak 1213%
2018, tijdvak 210, 2125%

In 17 van de 18 ingedeelde examens scheikunde havo staat een vraag over zuren en basen, samen 38 vragen (6% van alle examenvragen). De meeste stonden in 2021, tijdvak 1: 5 vragen. In de examens van 2024 tot en met 2026 ging 6% van de vragen over zuren en basen, daarvoor 6%. Dat aandeel is dus stabiel.

Oefenen met zuren en basen

Maak de 15 nieuwste examenvragen over zuren en basen online, zonder account, of kies de vragen uit één jaar (2025, 2024, 2023, 2022, 2021, 2019 en 2018). Het AI-model kijkt ze na volgens het correctievoorschrift, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag je punten en feedback in je mail.

Oefen de vragen over zuren en basen

Andere onderwerpen scheikunde havo

Zuren en basen op andere niveaus

Nakijken als docent

  1. Kies het examen in de vragenbank

    In de vragenbank van ToetsChecker staat elk examen scheikunde havo onder Eindexamens. Je neemt de examenvragen over in een eigen toets, alles of een selectie, of je leest het examen met het correctievoorschrift in als correctiemodel.

  2. Laat de klas het examen maken

    Op papier, zoals het echte examen: je scant de stapel in één keer of mailt de scan naar je scanadres. Of online, als digitale toetsafname met toezicht; de opgavetekst staat dan als bron bij elke vraag. Afbeeldingen uit het examen gaan niet mee, die staan in de PDF van de opgaven.

  3. Geef de resultaten vrij

    Het AI-model kijkt elk examen na volgens het correctievoorschrift en schrijft feedback per vraag. Bij een oefenexamen geef je alles in één keer vrij; bij een toets die meetelt loop je het voorstel eerst na. De leerling ziet het resultaat pas na jouw vrijgave.

ToetsChecker is geen examensite: je kijkt er ook je eigen SO's, proefwerken, praktische opdrachten en verslagen mee na, handgeschreven of digitaal, met jouw correctiemodel en feedback per vraag. Een gratis account heeft alle functies en 200 credits per maand, genoeg om ongeveer 100 toetsen te laten nakijken. Maak een gratis account of lees eerst hoe het nakijken werkt.

Hoe ToetsChecker scheikunde per vraagtype nakijkt, lees je op scheikunde toetsen nakijken met AI.

Alle oefentoetsen en eindexamens van dit vak staan op scheikunde oefenen. Wat je op je centraal examen nodig hebt om te slagen, reken je uit met de slaag-zakcalculator.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak komt zuren en basen voor in het eindexamen scheikunde havo?

In de 18 ingedeelde examens van 2018 tot en met 2026 gaan 38 vragen over zuren en basen, 6% van alle examenvragen. Het onderwerp staat in 17 van die examens.

In welk examen scheikunde havo stonden de meeste vragen over zuren en basen?

In het examen van 2021, tijdvak 1, met 5 vragen: 19-20, 30, 32, 36.

Hoe oefen ik examenvragen over zuren en basen?

Op deze pagina staan alle vragen over zuren en basen met het antwoord. Je maakt ook de 15 nieuwste vragen online, of die van één jaar, zonder account: het AI-model kijkt ze na, je docent keurt het resultaat goed en je krijgt per vraag feedback.